יום הכיפורים תשפ״ז (אידיש) "ויום טוב היה עושה בצאתו בשלום מן הקודש" - דער כהן גדול און זיין היים

00:00 איינע פון די סיפורים וואס דער רבי האט דערציילט כמה פעמים, איז וואס איז געשען מיטן אלטן רבי'ן. עס איז געווען אמאל אין א יום כיפור, און דער אלטער רבי איז געווען אינמיטן דאווענען, און איז געווען אין א שטארקער דביקות. דער אלטער רבי איז בכלל ביים דאווענען געווען מיט א דביקות, קל וחומר ווען עס איז געווען יום כיפור. און דער גאנצער עולם האט געדאוונט מיט אלע ענינים. פלוצלינג האט דער אלטער רבי אנגענומען דעם טלית און איז אוועקגעגאנגען. דער עולם האט נישט געוואוסט וואו דער אלטער רבי איז געגאנגען. און שפעטער איז נאר געוואויר געווארן, אז אין שטאט וואו דער אלטער רבי האט דעמאלט געוואוינט, אין ליאזנע, איז אין אן עק שטאט, אין א פארווארפענער שטוב, געווען א פרוי וואס האט דארט געוואוינט אליין, און זי האט יעמאלט געהאט א קינד, זי איז געווען א יולדת, און ס'איז קיינער נישט געווען אין שטוב, אדער ווייל די מענטשן זענען געגאנגען אין שול, אדער ווייל חלילה זי האט געלעבט אליין אן קיין בני בית. ווי זאל נאר נישט זיין די מעשה, זי איז געווען א יולדת. און דער אלטער רבי איז געקומען און ער האט געזען אז זי דארף האבן וואס צו עסן, און דער אלטער רבי אליין איז געגאנגען אין יום כיפור, אין יום הקדוש, און האט געהאקט די האלץ, און ער האט אנגעקאכט א תבשיל, א יויך, אז זי זאל האבן וואס צו עסן. און שפעטער איז ער צוריקגעגאנגען אין שול, צו פארענדיקן דעם דאווענען. און ווי ס'ווערט דערציילט אין אן אנדער ארט, אין רשימות, יומן, וואס דער רבי האט

01:37 דערציילט מערערע פארטיגע יארן, אז מ'האט געפרעגט דעמאלט — ס'איז די מעשה שוין דעמאלט געווען באוואוסט — און עס זענען געווען אזעלכע, נישט פון חסידים, וואס האבן אנגעהויבן פרעגן פארוואס האט ער דאס געטאן. און דער אלטער רבי האט דעמאלט געזאגט, אז אין הלכות שולחן ערוך, אז ווען ס'איז פאראן א מעשה פון פיקוח נפש, איז דאס דוחה שבת און יום טוב און אלע ענינים, און ווי דער לשון איז, מצוה בגדול, און ווייל ער האט נישט געטראפן אן אנדער גדול, האט ער דאס געטאן. דאס איז דער סיפור הדברים, און ווי דער רבי האט דערציילט כמה פעמים, אויך אין דעם ערשטן מאמר, ווען דער רבי האט מקבל געווען די נשיאות אין י' שבט תשי״א, האט דער רבי דערציילט די מעשה אין דעם מאמר פון באתי לגני תשי״א. ער האט דערציילט דאס בהמשך צו דעם וואס דער רבי איז מבאר, אז כדי צו ברענגען די גאולה דארף מען מאכן פון די עצי שטים, פון דער שטות דלעומת זה, דארף מען מאכן דערפון שטות דקדושה. אז מ'בעטאנט דעם גאנצן ענין, ווייל כדי צו מאכן פון דער וועלט א דירה לו יתברך, מאכן פון דער וועלט א בית המקדש, איז דאך דער משכן געווען פון עצי שטים, און עבודת השם איז דאס, אז שטים איז מלשון שטות, אז מ'דארף איבערמאכן פון שטות דלעומת זה שטות דקדושה. און דער וועג פון שטות דקדושה איז, אז אין יעדער ענין פון עבודת השם דארף זיין אזא ענין פון שטות, למעלה מטעם ודעת. און אויף דעם האט דער רבי

03:09 מעיר, אז מ'געפינט ביי די רביים דעם ענין פון אהבת ישראל, אז זיי האבן געוויזן א דוגמה מיט זייער הנהגה, אז די הנהגה איז געווען, אז די אהבת ישראל איז געווען ביי זיי אן ענין פון שטות למעלה מטעם ודעת. און איינע פון די סיפורים, דער ערשטער סיפור ברענגט דער רבי דעם סיפור, אז דאס וואס דער אלטער רבי אליין איז געגאנגען אינמיטן זיין דאווענען, האט ער אלץ אפגעלאזט, געגאנגען צו טאן א טובה פאר א איד וואס איז געווען דארטן נצרך צו א דבר, אן ענין פון פיקוח נפש. און ווי דער רבי רעדט אין איינע פון די שיחות, ברענגט ער אז דער צמח צדק האט געזאגט [לא ברור] דעם אלטן רבי'ן, אז די אלע ענינים פון דביקות וואס מ'האט געהאט ביים אלטן רבי'ן — וואס ביים אלטן רבי'ן איז דאך געווען זיין עבודת השם אן ענין פון מסירת נפש, און אן קיין שום הגבלות. ווי כידוע, אז דער אלטער רבי, זיין עבודת התפילה, זיין דביקות, ווייל ווען ס'איז ביי עבודת התפילה, תפילה אין א פשוט'ן טאג, קל וחומר אין א שבת'דיגן טאג, און נאך מער קל וחומר אין א יום־כיפור'דיגן טאג, איז ביי אים געווען די עבודת השם אין אן אופן פון דביקות און אהבה, און קיין שום הגבלות. כידוע, אז דער אלטער רבי פלעגט ביי דביקות, ער פלעגט צו זאגן: „מי לי בשמים ועמך לא חפצתי“. איך וויל נישט דיין גן עדן, איך וויל נישט דיין עולם הבא, איך וויל מער נישט אלס דיך אליין.

04:33 דאס איז ביי אים געווען די דביקות און די אהבה צום אויבערשטן, אזוי שטארק אין נפש, אז ביי אים האט זיך עס אויסגעדריקט אין אט דעם שפראך, אז ער האט געזאגט: „איך וויל גארנישט, איך וויל מער נישט ווי דיך אליין.“ יענץ הייסט, אז ס׳איז געווען די גרעסטע אהבה, ביז שפיכות הנפש, כלות הנפש, אן קיין שום הגבלות. האט דער צמח צדק געזאגט, אז אט די אלע ענייני אהבה, מסירות נפש און דביקות וואס זיינען געווען ביי אים, קומט דאס נישט צו צו דער מסירות נפש וואס ער האט געהאט אויף זיך אוועקרייסן פון זיין אהבה, פון „עמך לא חפצתי“, אוועקרייסן זיך פון אט די אלע מדרגות און דביקות, אויף זיך אראפצוטראגן צו טאן א טובה א אידן פשוט בגשמיות. וואס ווען ס׳שטייט אין יום הכיפורים, איז דאך דעמאלט דער הייליגסטער טאג אין יאר. יום כיפור איז דער זמן פון יחידה שבנפש. בפרט ווי די עניינים זיינען מבואר אין תורת החסידות, אין דעם אלטן רבינ׳ס מאמרים, אז די עבודה פון יום הכיפורים איז דער זמן פון התגלות יחידה שבנפש. ווי כידוע, [לא ברור] האט איבערגעחזרט א תורה וואס ער האט געהערט פון דעם אלטן רבי׳ן נאך זייענדיג אין [לא ברור]. דאס הייסט נאך פאר פעטערבורג, די ערשטע יארן פון דעם אלטן רבי׳ן, וואס דער אלטער רבי פלעגט דעמאלט רעדן קורצע תורות, קורצע מאמרים. און דער אלטער רבי האט דעמאלט געזאגט אויף דעם וואס די גמרא זאגט אין ראש השנה, אז „מי כה׳ אלקינו בכל קראנו אליו“, און אמאל שטייט אז דאס דארף זיין תפילת הציבור, און אמאל זאגט מען אז א

05:59 תפילת היחיד, „דרשו ה׳ בהמצאו קראוהו בהיותו קרוב“. און די גמרא זאגט דארט אין ראש השנה, אז כאן ביחיד, כאן בציבור. אז א גאנץ יאר איז דאך דער אויבערשטער „בכל קראנו אליו“, אז עס דארף זיין א ציבור. אין עשרת ימי תשובה, „דרשו ה׳ בהמצאו קראוהו בהיותו קרוב“, כאן ביחיד, אז א תפילת היחיד קען פועל׳ן דאס וואס א ציבור דארף פועל׳ן א גאנץ יאר. און דער אלטער רבי האט דעמאלט געזאגט, וואס איז דער טייטש כאן ביחיד, כאן בציבור? אז כל השנה כולה איז די עבודה, ביי תפילה, מיט דעם ענין פון ציבור. ציבור, דאס איז דער ענין פון עשר; דאס גייט אויף די עשר כחות הנפש. א גאנץ יאר דינט מען דעם אויבערשטן מיט די עשר כחות הנפש: שכל, מדות, התבוננות, אהבת השם, יראת השם. אבער ווען ס׳קומט צו גיין עשרת ימי תשובה, כאן ביחיד, און דער אלטער רבי גיט א טייטש: יחיד גייט אויף יחידה. דאס הייסט, אז אין עשרת ימי תשובה איז די עבודה מיט דער יחידה שבנפש. דאס איז שוין אן עבודה אין גאנצן: מגלה זיין די יחידה שבנפש און עבודה מיט דער יחידה שבנפש. דאס איז בתכלית הדביקות, בתכלית האחדות, פנימיות הלב, „לך אמר לבי בקשו פני“. פנימיות הלב, אז דער אלטער רבי טייטשט, אז דער גאנצער ווילן פון פנימיות הלב איז איבערגעגעבן צום אויבערשטן, אן קיין שום הגבלות. און דאס איז די עבודה פון עשרת ימי תשובה. און כל שכן וקל וחומר אין יום הכיפורים, וואס דעמאלט נאכמער, ווי ס׳ברענגט זיך אין

07:22 חסידות א טייטש, „יום שנתחייב בחמש תפילות“, אז חמש תפילות גייט אויף דעם ענין פון חמש מדרגות: נפש, רוח, נשמה, חיה, יחידה. און יום הכיפורים איז חמש תפילות, דאס הייסט כנגד יחידה. אז אין גאנצן טאג, בפרט אין תפילת נעילה, איז דאס דער זמן פון גילוי היחידה. און אף על פי כן זאגט מען, אז די גאנצע כוונה פון דער גאנצער עבודה פון יום הכיפורים איז אויף זיך אוועקרייסן און זיך אראפצוטראגן דא צו טאן א טובה א אידן פשוט בגשמיות. וואס איך געדענק, ווען איך בין געווען א קינד, בין געווען ביים רבי׳ן תשמ״ב, בין געווען נאך א יונגער אינגל, נאך פאר בר מצוה. מיין טאטע האט מיר גענומען צום רבי׳ן אויף חודש תשרי, תשרי תשמ״ב, און איך בין געווען דארט ביים רבי׳ן אלס קינד. יא, געדענק איך כל מיני מאורעות און זאכן וואס האט פאסירט. איז איינע פון די זאכן וואס איך געדענק: יום כיפור יענעם יאר, תשמ״ב, איז דער רבי אריינגעקומען זייער שפעט צום דאווענען, אין פרי, שחרית. איז ער אריינגעקומען זייער שפעט, ווען זייער מאדנע פארן עולם, דער רבי. בכלל ווייסן מיר אז דער רבי איז שטארק מדייק געווען, מקפיד געווען אויף די זמנים פון די תפילה. דעריבער, איך קליינער האב געוואוסט אז דער רבי איז אריינגעקומען פונקט אויף דער מינוט, ווי אזוי מ׳האט מדייק געווען דעם זמן פון שחרית אדער פון מנחה. און ווען ס׳איז געווען די תפילה, אז ביים רבי׳ן איז געווען זייער מדויק דער זמן פון אריינגיין צום דאווענען שטענדיג, סיי ימי החול, סיי שבת, סיי יום טוב. און דארט האט פאסירט יום כיפור: דער רבי איז אריינגעקומען שפעט צום דאווענען.

08:50 ווי אלס קינד האב איך נישט פארשטאנען וואס האט דארט פאסירט. דער עולם האט געשטאנען און געווארט און געווארט, און דער רבי דאווענט נישט. נאר נאכדעם האט מען געוואוסט אז יענעם מאל איז אפילו פארגעקומען, אין עזרת נשים איז געווען דא איינע פון די גרעסטע שטופענישן, וואס מ'האט זיך שטארק געשטופט דארטן, און ס'איז אפילו געווען דארטן, ווייסטו, א קריגעריי אויפן פלאץ, אדער וואס אלץ נישט. און אפילו א מיידל האט געחלשט, אדער עפעס איז פאסירט. און די הצלה האט געדארפט ארייננעמען איינע פון די פרויען וואס דארטן איז עס פאסירט, און האט געדארפט נעמען אין שפיטאל און זען וואס מ'האט געדארפט טון. בשעת דער רבי האט געוואוסט פון דעם, נאך פארן דאווענען, ווייסטו, איז אנגעקומען צום רבי'ן די שמועה. האט דער רבי געזאגט אז ער וועט נישט אריינגיין צום דאווענען ביז ער וועט וויסן בפרטיות וואס גייט פאר מיט די מיידל, וואס גייט פאר מיט איר געזונט. און אז די מיידלעך וואס, זיי זענען געווען צוויי פריינדינס, זענען אריינגעמישט אין דעם, איינע בעט מחילה פון דער אנדערער. און ערשט נאך די אלע זאכן האט דער רבי אריינגעגאנגען צום דאווענען. ביז ס'איז אנגעקומען צום רבי'ן די ידיעה אז די אלע פרטים זענען דורכגעגאנגען בשלום, ערשט נאך דעם איז דער רבי אריינגעקומען צום דאווענען. איז דעמאלט, אלס קינד, מיר געבליבן אין זכרון דער סיפור, די מעשה, וואס מ'האט געזען קלאר ביים רבי'ן: טאקע יום כיפור, יום הקדוש, און ער דארף גיין דאווענען און כולי.

10:10 אבער ביים רבי'ן איז געווען נוגע דער מצב און בריאות פון איין איינציגע אידישע מיידל, אידישע טאכטער. און ער האט געוואלט מאכן זיכער אז דארטן איז געווען מחילה, סליחה וכפרה מיט אלע ענינים. און ערשט דעמאלט איז ער געגאנגען דאווענען פאר כלל ישראל. וואס איך געדענק, עס איז אמאל געווען א שיחה פונעם רבי'ן מיט ארום פערציג יאר צוריק. האט דער רבי גערעדט וועגן דעם וואס מ'געפינט אין יום כיפור, געפינט מען אן אינטערעסאנטע זאך: אז אין יום כיפור מ'געפינט אין רמב"ם, אויף סמך פון דער משנה, אבער דער רמב"ם ברענגט דאס להלכה. בשעת דער רמב"ם אין הלכות עבודת יום הכיפורים רעכנט אויס די אלע פרטי דינים פון יום הכיפורים, און ער רעכנט אויס כל המעשים וואס מ'האט געטאן אין עשרת הימים, איז דער רמב"ם מפרט אלע פרטים, מיט דער כהן גדול, ווי אזוי מ'האט אנגעהויבן די שבעה ימים קודם יום הכיפורים, וואס מפרישין כהן גדול מביתו. און נאך די אלע הכנות וואס זענען פארגעקומען, און נאך די עבודה אין יום הכיפורים גופא, אין יעדן פרט איז דער רמב"ם מאריך און מבאר און מפרט די אלע עניני עבודת כהן גדול ביום הכיפורים. געפינט מען אז צום סוף, נאך די אלע זאכן, פירט דער רמב"ם אויס אז בשעת ס'האט זיך געענדיגט די גאנצע עבודה פון יום הכיפורים, זאגט דער רמב"ם וואס פון דעם האט נאטירלעך געפאלגט, די אלע ענינים מוצאי יום הכיפורים: איז ער אנגעטאן זיינע פשוטע קליידער און יצא לביתו. און דער גאנצער עולם, כל העם, מלוין אותו. מ'איז מיטגעגאנגען מיט אים מיט דער גרעסטער שמחה. ויום טוב היה עושה על שיצא בשלום מן הקודש. אזוי

11:44 שרייבט דער רמב"ם אין די הלכות פון יום הכיפורים. טאקע דער מקור פונעם רמב"ם איז אין דער גמרא, וואס די גמרא אין יומא ברענגט די אלע פרטי ענינים. אבער די שאלה וואס דער רבי האט געפרעגט אין יענעם פארברענגען איז געווען: לכאורה, דער רמב"ם איז דאך נישט קיין ספר פון סיפורי דברים. אין גמרא געפינען זיך עניני מדרש, עניני דרוש, עניני סיפור, עניני אגדה. אבער דער רמב"ם איז דאך א בעל הלכה. די הלכות פון יום הכיפורים. לכאורה, אויף דעם סיום פון הלכות יום הכיפורים, לכאורה, דאס איז נישט נאר וואס די גמרא דערציילט וואס איז פארגעקומען. אבער וואס איז דערין אין הלכות יום הכיפורים, צו דערציילן אז דער כהן גדול איז געגאנגען צוריק לביתו? לכאורה, דאס איז א טעכנישע זאך. איז דאך פשוט, פארשטייט זיך, אז ער איז געגאנגען לביתו. וואס האט עס צו טון אין די הלכות יום הכיפורים אז דער כהן גדול איז יצא לביתו? בפרט, אין דער גמרא שטייט אויך דער לשון „יצא לביתו“. דער רמב"ם מוז מדייק זיין אז ער גייט צוריק לביתו. און נאך דאס וואס „ויום טוב היה עושה על שיצא בשלום מן הקודש“ — וואס איז דא דער ענין? וואס איז דא די הלכה שבזה? וואס, בשעת מ'גייט קוקן אין די מפרשים, זענען דא כמה ביאורים וואס איז געווען די סיבה פון דעם יום טוב וואס דער כהן גדול האט געמאכט. עס ברענגט זיך פון חיד"א, עס ברענגט זיך פון אנדערע, פון פריערדיגע. אבער בכללות, צוויי טעמים פארוואס איז דא די שמחה, „יום טוב היה עושה“. וואס איז געווען די סיבה פון יום טוב וואס דער כהן גדול

13:15 איז דא נאך א סיבה. וויבאלד אז די גאנצע ענין וואס דער כהן גדול איז געווען יום כיפורים אין קודש הקדשים, איז דא געווען אן ענין של סכנה. יעדער יאר איז געווען א גרויסער פחד, צי דער כהן גדול וועט קענען אריינגיין אין קודש הקדשים און ארויסגיין בשלום. ווייל מ׳ווייסט דאך אז אין בית שני בפרט איז פארגעקומען אז עס זענען, רחמנא ליצלן, נישט ארויסגעקומען בחיים. ווייל ס׳איז געווען א ממש סכנה. ער האט געדארפט זיין אויף א גאר ספעציעלער מדרגה גבוהה, און זיין ריין און אן קיין שום מחשבות וכולי, צו קענען אריינגיין אין קודש הקדשים און ארויסגיין בשלום. די גמרא דערציילט אין מסכת יומא. איז במילא יעדער יאר געווען א גרויסער ציטער און א גרויסער מתח, א גרויסער לחץ: וואס וועט זיין? צי דער כהן גדול וועט ארויסגיין בשלום? איז דאס דער לשון „על שיצא בשלום מן הקודש“, לויט דער גירסא: אז דאס וואס ער איז ארויסגעגאנגען בשלום, געזונט און ריין, איז געבליבן בשלימות, דאס אליין איז געווען די סיבה פון דער שמחה, אז ברוך השם דער כהן גדול האט דאס דורכגעמאכט, און איז געווען אזא כהן גדול וואס האט געקענט אריינגיין און ארויסגיין בשלום. א צווייטער טעם איז גאר פשוט: „ויום טוב היה עושה בצאתו בשלום מן הקודש“, אז דאס איז געווען מצד עצם הענין וואס מ׳האט געקענט דורכטאן די גאנצע עבודה פון יום הכיפורים, און אז מ׳איז געווען בטוח אז דער רבונו של עולם האט אנגענומען די תפילות, און אז עס איז געווען „לפני ה׳“ — אז דער רבונו של עולם האט מכפר געווען אויף אונזערע עבירות, און

14:44 אויף דעם אליין האט מען געמאכט א יום טוב, צו דאנקען דעם אויבערשטן על חסדיו ונפלאותיו ורחמיו, און דאס וואס ער איז מכפר על כל עונותינו, דאס אליין איז די סיבה פון דער שמחה. דער רבי איז מדייק אז אפשר איז דאס דער חילוק צווישן די צוויי גירסאות וואס איז דא אין גמרא: „ויום טוב היה עושה בצאתו בשלום מן הקודש“, אדער „על שיצא בשלום מן הקודש“. אויב מ׳זאגט „על שיצא בשלום מן הקודש“, הייסט דאס אז די שמחה איז געווען פון דעם אליין וואס ער איז ארויס בשלום און איז נישט, רחמנא ליצלן, אריינגעפאלן אין די סכנה; אדער „בצאתו“ מיינט די כללות עבודה פון יום הכיפורים און די שמחה וואס ער האט עס געקענט אנקומען בשלום. אבער על כל פנים, דאס זענען צוויי טעמים. אבער אין רמב״ם, דאס וואס דער רמב״ם זאגט אז ער איז חזר לביתו, און נאך דעם איז ער מוסיף „ויום טוב היה עושה בצאתו בשלום מן הקודש“, דארף מען פארשטיין וואס וויל דער רמב״ם זאגן מיט דעם. בפרט וואס ער איז מוסיף אז ער איז חזר לביתו, וואס זענען דא די פרטי ענינים וואס לכאורה זענען נישט עניני הלכה? דער רבי איז מדייק אז דווקא דאס איז גאר א שטארקע הלכה, און דאס איז נוגע אין הלכות פון יום הכיפורים. פארוואס? מ׳געפינט דאך אין מסכת יומא, מיוסד אויף די פסוקים אין פרשת אחרי וואס מ׳ליינט אין יום הכיפורים, אז דער כהן גדול האט געדארפט זיין א חתונה געהאטער. די זאך אז „מתקינין לו אשה“, און אלע דינים וואס זענען דא, אז א כהן גדול מוז זיין א חתונה געהאטער,

16:23 מוז האבן א פרוי. און נישט נאר פאר דער עבודה. פארוואס? ווייל בשעת דער כהן גדול האט מתפלל געווען און האט געזאגט דעם וידוי, איז געווען דער קרבן וואס ער האט געברענגט, דעם שעיר חטאת פאר זיך אליין, איז געווען פאר זיך און ביתו. „וביתו זו אשתו“. ער האט געדארפט כולל זיין זיך מיט ביתו, מיט דער משפחה. „וביתו זו אשתו“ אין זיין כפרה. דאס הייסט אז ערשטנס מוז דער כהן גדול זיין אן איש פרטי, און אלס אן איש פרטי דארף ער זיין „איש וביתו“. און ערשט דערנאך קען ער גיין און זיין דער שליח ציבור, און אפגעבן דעם וידוי פאר גאנץ כלל ישראל, מיט דעם סדר הענינים וואס איז געווען. אנגעהויבן האט זיך עס מיט דער עבודה וואס איז געווען פאר זיך און אשתו, ביתו. און ערשט דערנאך איז געווען פאר אלע אחיו, די גאנצע משפחה פון אלע כהנים. און ערשט דערנאך איז געווען די עבודה פון כלל ישראל, וואס אויף דעם האט ער אויך געבעטן פאר כלל ישראל און געזאגט דעם וידוי פאר כלל ישראל. וואס דאס איז דער ענין, אז אין יום הכיפורים איז מען מדגיש אז א כהן גדול דארף זיין אן איש פרטי, און אלס אן איש פרטי דארף ער זיין אן איש שלם, וואס ער האט זיך נישט נאר ער אליין. אפילו גופא וואס ס׳זאגט דער לשון, איז ער א האלבער מענטש, נאר ער דארף זיין א גאנצער, וואס דאס איז „איש וביתו“, און ער דארף כולל זיין „איש וביתו“ אין זיין וידוי, אין זיין תפילה, אין זיין כפרה. און דאס איז דער הדגש העיקר וואס מ׳זעט, אז דעם כהן גדול מפרישין מאשתו ומביתו שבעת ימים פאר יום הכיפורים. דאס הייסט, די תורה איז מדגיש אין יום הכיפורים, אז ס׳—

17:53 ביתו. דער כהן גדול הייבט אן פון זיך אליין, און פון זיין שטוב, און פון זיינע ד' אמות. און פון דארטן גייט ער ארויס צו זיין דער שליח ציבור, מתפלל זיין פאר כלל ישראל. און דערפאר, דער עיקר בשעת ס'ענדיגט זיך די עבודה, זאגט די הלכה, דאס איז די הלכה ברמב"ם, אז ער חזר לביתו. ווייל דער גאנצער יסוד פון דער עבודה פונעם כהן גדול הייבט זיך אן פון ביתו, דערפאר איז דער עיקר, די תכלית העבודה, בשעת ס'קומט אן צום שלמות און ער האט געענדיגט און פארענדיגט און געטאן די אלע ענינים, דארף זיין גלייך: חזר לביתו. און דאס איז גלייך ווען ער ענדיגט די עבודה, חזר לביתו, צו מדגיש זיין אז ערשט איצט האט ער דורכגעפירט די שלמות העבודה, בשעת ער חזר לביתו. וואס איז דא כדאי אזוי פיל מדגיש צו זיין אין יום הכיפורים דעם ענין, אז ער דארף זיין ביתו, און אז ער יצא מביתו, ומפרישין מביתו, און בשעת מעשה, דער עיקר מוז זיין מיט ביתו זו אשתו? אין גאנצן יום הכיפורים מוז זיין אז ער דארף זיין פארבונדן מיט ביתו, און די כפרה דארף זיין פאר ביתו. און בשעת ס'ענדיגט זיך די עבודה, חזר לביתו. איז דער טעם דערפאר, ערשטנס, על פי נגלה, דער רבי האט גערעדט על פי נגלה, איז דאס פארבונדן מיט דעם, ווייל די כפרה פון יום הכיפורים איז נישט נאר א כפרה פאר כלל ישראל אלס א כלל, נאר די כפרה איז פאר יעדן אידן אלס א פרט. וואס דאס איז דער חידוש אין דעם ענין פון יום הכיפורים, אז יום הכיפורים איז זמן תשובה וכפרה לכל. אז יעדער איד האט אין זיך דעם כח פון יום הכיפורים אויף זיין כפרה, אויף זיינע ענינים הפרטיים. וואס איז

19:33 ידוע דער פתגם וואס מ'ברענגט בשם הבעל שם טוב, אז דער חילוק איז צווישן ראש השנה און יום הכיפורים: אז ראש השנה איז תשובה כללית, יום הכיפורים איז תשובה פרטית. דערפאר זאגט מען די אלע וידויים, די אלע פרטים. דאס הייסט, אז דער ענין פון יום הכיפורים איז אז די כפרה דארף אנקומען צו יעדן איינעם, אין יעדן איינציגן פרט, בפרטיות, אין זיין חיים הפרטיים, ביזן חיי היום־יום. דערפאר דער כהן גדול, וואס ער איז דער שליח ציבור, און ער איז א פארשטייער, ער שטעלט פאר דעם ציבור, דארף זיין ביי דער עבודה דאס אויך, דער עיקר, באופן כזה: אז הגם אז דער כהן גדול איז אן איש ציבורי און ער דארף מיטנעמען מיט זיך כלל ישראל, אבער ער דארף געדענקען אז ס'איז פאראן דער פרט. ס'איז פאראן דיין אייגענע משפחה און דיינע ענינים, ומכאן מתחיל הכל. דערפאר האט דער כהן גדול אליין דעם ענין פון ביתו, און פון דארטן הייבט ער אן די ערשטע זאך ביי ביתו, ביי זיינע ענינים הפרטיים, ביי זיין פרט, און ער איז מכפר דערויף. ווייל ס'איז ידוע אין הלכה אז די קרבנות דארפן זיין פון זיין אייגענעם געלט, אלעס איז אן ענין פרטי. און נאכדעם קען ער זיין א שליח ציבור צו פועל'ן כפרה פאר כלל ישראל, און פאר יעדן אידן באזונדער. און דערפאר זאגט דער רמב"ם אין הלכות תשובה, אז בשעת עס קומט אן יום הכיפורים, איז אויך דער כהן גדול דער שליח ציבור, און דורך דעם וידוי פועל'ט ער כפרה פאר כלל ישראל. אבער דער רמב"ם פסק'נט אויך אז יעדער איינער דארף תשובה טאן. דאס דארף זיין, בלשונו הידוע, אז עיצומו של יום מכפר, אבער לשבים. דאס הייסט, ס'דארף זיין די תנועה פון תשובה פרטית, כדי די כפרה, די תשובה כללית פון יום הכיפורים, זאל פועל'ן אויף יעדן איינעם. דערפאר דארף דער כהן גדול אליין האבן דעם באוואוסטזיין פון

21:18 זיך אליין, אז ביתו איז א חלק פון דער תשובה. און דערפאר, בשעת ער קערט זיך אום צו זיין היים, און דאס גאנצע פאלק גייט מיט אים, «כל העם מלוין אותו לביתו», און עס הייבט זיך אן אין שטוב און מ'מאכט א יום טוב, כדי צו ווייזן אויף דעם נקודה, אז די מטרה פון דער גאנצער עבודה פון יום הכיפורים איז אז ביים מענטש, אין זיינע ענינים הפרטיים, אין זיין שטוב, זאל די תשובה פועל'ן אין זיין פריוואטן לעבן. און פון דא קומט די הבהרה על פי חסידות וואס דער רבי האט גערעדט. כידוע, חסידות איז מסביר אז די גאנצע תכלית פון דער עבודה פון מסירות נפש און דביקות און די הויכע ענינים אין עבודת השם איז כדי אז שפעטער זאל דאס אראפקומען אין די ענינים הפרטיים פון חיי היום־יום. און דא קומט ערקלערן דעם פתגם וואס חז"ל זאגן ווען מ'קומט צו רבי עקיבא. אז רבי עקיבא איז בהמשך פארבונדן מיט יום כיפור. כידוע, רבי עקיבא, פון דער גמרא, איז פארבונדן מיט יום הכיפורים. דאס איז געווען די הסתלקות אדער אין יום כיפור אדער ערב יום כיפור, ווי ס'שטייט אין מדרשים. און ווען מ'קומט צו רבי עקיבא, זאגט די גמרא, וואס זאגן חז"ל? כידוע, ארבעה נכנסו לפרדס. עס זענען געווען פיר תנאים וואס זענען אריין אין פרדס, אין ענינים פון פנימיות התורה, סודות התורה, ענינים נעלים, און יעדער איינער האט געהאט וואס ער האט געהאט. אבער רבי עקיבא, זאגט די גמרא, «נכנס בשלום ויצא בשלום». אז נכנס בשלום ויצא בשלום. דאס הייסט, ער איז אריין אין פרדס, אין די טיפסטע זאכן פון סודות התורה, אין דעם גארטן פון פנימיות התורה, און נכנס בשלום ויצא בשלום. און ער איז ארויס פון דארטן, איז דאס געווען ביי אים אז ער איז ארויס בשלום ובשלמות. וואס דאס איז זייער אינטערעסאנט, דער לשון איז ממש מדויק. דער לשון אליין, «נכנס בשלום ויצא בשלום», אויף דעם זאגט מען «ויום טוב היה עושה בצאתו בשלום מן הקודש». דאס איז ממש בדומה צו וואס חז"ל זאגן. און חסידות איז מבאר וואס איז דער חידוש ביי רבי עקיבא. אז דווקא דער לשון פון חז"ל, «נכנס בשלום» — אריין זענען זיי דאך אלע אריין אין דעם זעלבן פלאץ. דער חידוש איז אז ער איז ארויס בשלום. וואס הייסט «נכנס בשלום»? איז מסבירים, ניין, די סיבה פארוואס רבי עקיבא איז ארויס בשלום איז ווייל ער איז אריין

23:41 בשלום. זאת אומרת, די אנדערע דריי, זיינע חברים וואס זענען אריינגעגאנגען אין פרדס, זענען נישט אריינגעגאנגען בשלום. זאת אומרת, זיי זענען אריינגעגאנגען און זענען נחרב געווארן. זיי זענען לכתחילה אריינגעגאנגען אויף אן אופן [לא ברור], וואס האט זיי חרוב געמאכט. און פון דא ברענגט דאס צו ענינים נוראים, ווי די גמרא דערציילט דארט. רבי עקיבא, זיין כניסה לכתחילה איז געווען מיט דער מטרה פון שלום. זאת אומרת, לכתחילה, בשעת ער איז אריינגעגאנגען אין פנימיות התורה, אין פרדס, אין די טיפסטע ענינים, האט ער לכתחילה געוואוסט אז דער תכלית, די כוונה, איז נישט צו בלייבן אין די ארבע אמות און אוועקפליען. ער האט געוואוסט אז די תורה איז בשלום. די כוונה פון אריינגיין אין דעם גן, אין פרדס פון פנימיות התורה, איז אז שפעטער דארף מען דאס אראפברענגען אין וועלט און מאכן פון דער וועלט א דירה לו יתברך. און דערפאר, וויבאלד ער איז נישט נאר בשלום אריינגעגאנגען, נאר אויך מיט אט דער כוונה, אז ער גייט נישט זיך אנטלויפן פון וועלט, ווייל ער ווייסט אז עס איז דא א כוונה פנימית, אז מען דארף שפעטער נעמען אט דעם ענין און דאס אראפברענגען אין וועלט, איז ער אויך ארויס בשלום. רבי עקיבא האט געקענט שפעטער אראפקומען אין דער וועלט, און ער איז כולא עלמא אליבא דרבי עקיבא, און מגלה זיין די משניות, תורה שבעל פה, ווי די גמרא זאגט בנוגע צו רבי עקיבא. איז על דרך זה בנוגע די עבודה פון כהן גדול: „ויום טוב היה עושה בצאתו בשלום מן הקודש“. דאס חזור לבית, דאס איז נישט קיין זייטיגע זאך. דאס גופא איז די שלימות פון דער עבודה פון יום הכיפורים. און דער רבי דערוואלט וואס איז בגמרא [לא ברור]. וואס זאגט די עבודה פון יום הכיפורים? יום הכיפורים, א טאג פון דביקות, א טאג פון עינוי, א טאג וואס א איד

25:14 זיצט אין שול א גאנצן טאג, און ער איז אינגאנצן אפגעריסן פון אלע עניני עולם, און ער גייט פון מדרגה למדרגה, העכער און העכער, קומט צו נעילה, ווען עס אנטפלעקט זיך די יחידה שבנפש, און ער שרייט שמע ישראל מיט די פסוקי היחוד. זאגט מען אים אז דער תכלית פון דעם גאנצן ענין איז, אז מען דארף אלע זאכן אראפברענגען. „ויום טוב היה עושה בצאתו בשלום מן הקודש“ — אראפקומען פון קודש, דאס איז דער תכלית. אראפברענגען אט די גאנצע קדושה פון יום הכיפורים, דאס אראפברענגען אין חיי עולם, אין וועלט, אין בית, זו אשתו, אין א שטוב, אין א שלום בית, אין חיי יום יום, אז אין א שטוב, אין ענינים הגשמיים, זאל זיין דערקענט אז הוי׳ הוא האלקים. און ווי דער רבי ריי״צ טייטשט אין די מאמרים פון יום כיפור, אז דאס וואס מען זאגט זיבן מאל „הוי׳ הוא האלקים“: אלקים איז בגימטריא הטבע, און זיבן מאל, דאס איז די שבעת ימי הבנין, די זיבן טעג פון דער וואך, אז אין יעדן טאג פון דער וואך זאל זיין דערקענט אז הוי׳ הוא האלקים, אז דער ענין פון טבע, דאס איז למעלה מהטבע. אראפברענגען געטלעכקייט אין חיי יום יום, און דאס איז דער תכלית שלימות העבודה פון יום הכיפורים. אז פון אט דעם גאנצן ענין פון דער התלהבות, פון די מדריגות פון התעוררות און דביקות, און התלהבות פון „בכל מאדך“ און יחידה שבנפש וואס שיינט אין יום הכיפורים, דארף מען שפעטער דאס אראפברענגען אין תוך הטבע, זיך נישט אפשרעקן פון גשמיות, נאר זוכן צו געפינען א אידן וואס דארף האבן הילף, ווי עס שטייט

26:36 אין דער הפטרה פון יום הכיפורים: „הלא פרוס לרעב לחמך ועניים מרודים תביא בית“. אים געבן א בגד, געבן אים ציצית, געבן אים תפילין, געבן אים עסן, געבן אים לחם, ווי אויך. און ווי עס שטייט אט ווייטער אין די פסוקי ההפטרה, אז „אז יבקע כשחר אורך“, אז דעמאלט וועט דער אויבערשטער באלייכטן די נשמות, באלייכטן די וועלט, און מען וועט זוכה זיין טאקע. ווי מען זאגט אין נוסח פון יום הכיפורים נאך די אלע עבודות: „לשנה הבאה בירושלים“, אז מען וועט טאקע זוכה זיין צו זען ווידער די עבודה פון כהן גדול אין בית המקדש, ובתכלית השלימות, און „ויום טוב היה עושה בצאתו בשלום מן הקודש“, אז מען זאל זוכה זיין טאקע צו זען ווי די גאנצע וועלט איז א דירה לו יתברך. עס זאל זיין טאקע א ליכטיגער יום הכיפורים, און א ליכטיג יאר, און א פריילעך יאר, און א יאר פון גאולה און ישועה פאר גאנץ כלל ישראל.