פרשת שופטים תשפ"ו "על פי שניים עדים יקום דבר" אידן זיינען עדות אויף השם יתברך

00:00 איינער פון די סיפורים וואס מ׳דערציילט וועגן דעם חסיד פון דעם אלטן רבי׳ן, וואס האט געהייסן רבי משה ווילענקער. רבי משה ווילענקער איז געווען פון די גדולי החסידים פון דעם אלטן רבי׳ן, פון חדר ראשון. דאס הייסט, ער איז געווען פון די ערשטע, פון די גרעסטע חסידים פון דעם אלטן רבי׳ן. עס ווערט דערציילט אין איינע פון די רשימות, אז דער אלטער רבי האט אמאל גערופן רבי משה ווילענקער אויף יחידות. ער האט אים אריינגערופן. ער איז נישט געווען אויפן וועג, און פלוצלינג האט דער אלטער רבי אים גערופן. רבי משה איז אריין צום אלטן רבי׳ן אין צימער, און דער אלטער רבי האט אים געזאגט: „משה, משה, משה, זאג מיר, וואס איז גאט?“ דער אלטער רבי הייבט אן צו רעדן מיט א ניגון; דארט גיט ער א ספעציעלע נעימה, ווי דער אלטער רבי הייבט אן צו רעדן. דער אלטער רבי האט אים, מיט דעם ניגון, געפרעגט: „משה, משה, משה, זאג מיר, וואס איז גאט?“ און ער האט געפרעגט די שאלה דריי מאל. רבי משה ווילענקער איז געווארן אינגאנצן דערשראקן און האט נישט געוואוסט וואס דער אלטער רבי וויל פון אים. פארוואס פרעגט אים דער אלטער רבי די שאלה, וואס דארף ער אויף דעם ענטפערן? און ער איז געבליבן שטיין ווי אן אבן דומם. און דער אלטער רבי איז אריינגעפאלן אין א דביקות אויף משך זמן. שפעטער האט דער אלטער רבי אויפגעהויבן דעם קאפ, און דער אלטער רבי האט ממש געזאגט: „משה, משה, משה, זאג מיר, וואס איז אמונה?“ און ער האט געפרעגט די זעלבע שאלה דריי מאל. רבי משה איז ווייטער אינגאנצן נתבטל געווארן, מיט זיך, און ער איז געבליבן שטיין

01:29 ווי אן אבן דומם, האט נישט געענטפערט. דער אלטער רבי איז נאך אמאל אריין אין א דביקות אויף משך זמן. שפעטער האט דער אלטער רבי אויפגעהויבן דעם קאפ און נאך אמאל געזאגט: „משה, משה, משה, זאג מיר, וואס איז א נשמה?“ און געפרעגט די זעלבע שאלה דריי מאל. רבי משה איז ווייטער אינגאנצן נתבטל געווארן, מיט זיך, האט נישט פארשטאנען וואס דער אלטער רבי וויל פון אים מיט אלע די שאלות וואס ער פרעגט אים. דער אלטער רבי איז אריין אין א דביקות אויף משך זמן. שפעטער האט דער אלטער רבי אויפגעהויבן דעם קאפ, און דער אלטער רבי האט געזאגט: „וואס איז גאט? גאט איז, אז ער איז אלץ פאראן, און חוץ פון אים איז אלץ גאר נישט פאראן. דאס הייסט, אז געטליכקייט, גאט, ער איז אלץ, ער איז די איינציקע פאראנקייט, אמת׳ע פאראנקייט, אז עס איז נישטא קיין שום פאראנקייט, קיין שום זאך חוץ פון אים. וואס איז א נשמה? א נשמה איז, אז זי איז א חלק אלוקה ממעל ממש. דאס הייסט, אז ביי איר לייכט, אז גאט איז די איינציקע פאראנקייט, און חוץ פון אים איז פאראן קיין שום פאראנקייט. און וואס איז אמונה? אז איך דארף לעבן, אז גאט איז די איינציקע פאראנקייט, און חוץ פון אים איז נישטא קיין שום פאראנקייט.“ דער אלטער רבי האט דאך ארומגערעדט עטלעכע מאל, אז ס׳איז פאראן, ווי דער ענין נשמה איז מבואר אין מורה נבוכים און רמב״ם און נאך ספרים, אבער ווי ס׳איז מבואר אין תניא, אז דאס איז דער ענין פון א נשמה. און דאס איז געווען א יחידות צו דעם חסיד רבי משה ווילענקער, אז דער אלטער רבי האט אים אויסגעבויט די יסודות החסידות.

03:13 דאס איז די תורה׳ס הבעל שם טוב. אז דאס זענען די דריי ענינים: וואס איז גאט? וואס איז א נשמה? וואס איז אמונה? אז דאס איז דער עצם, סוף כל סוף, איין און איינציקע נקודה. אבער ווי זאל מען וויסן, און דערהערן זאל שיינען, אז די איינציקע פאראנקייט איז מער נישט ווי געטליכקייט, און חוץ פון אים איז פאראן קיין שום זאך נישט. וואס אין אונזער סדרה, אין פרשת שופטים, געפינען מיר די מצוה פון עדות, וואס די תורה זאגט: „על פי שנים עדים או שלשה עדים יקום דבר.“ אז ס׳דארף זיין דער ענין פון עדות כדי יקום דבר. סיי אין דיני נפשות, סיי אין דיני ממונות, און די דינים פארבונדן מיט עדות לערנען מיר פון אונזער פרשה. וואס מיך האט מיר רעדט, ווען איך גיי, דער ענין פון עדות, געפינען מיר דאך אז בכלל, אז אין עדות איז פאראן כמה סוגי עדות. בכללות ווערט דאס איינגעטיילט אויף צוויי: ס׳איז פאראן עדי בירור און ס׳איז פאראן עדי קיום, ווי ס׳איז מבואר דער ענין אין הלכה. אז וואס איז דער חילוק צווישן עדי בירור און עדי קיום? ווי ס׳איז א סוגיא וואס רעדט זיך ארום, איז אין כמה ענינים אין הלכה וואס דארט דארף מען עדי בירור. דאס הייסט עדים וואס זייער ענין איז מער נישט צו מברר זיין וואס האט פאסירט. „לא עביד איניש לאחזוקי שיקרא“; ווייל עס קען דאך זיין אז א מענטש איז משקר, אז ער זאגט א ליגן, זאגט נישט דעם אמת, איז אויף דעם זענען די עדים מברר דעם דבר, זיי דערציילן וואס זיי האבן געזען, וואס זיי ווייסן, וואס זיי האבן געהערט. ווי דער לשון פון פסוק זאגט: „והוא עד או ראה או ידע“.

04:58 געזען אדער געהערט, און ער דערציילט וואס ער האט געזען אדער געהערט, און דורך דעם איז מען מברר צי דא איז געווען א הלוואה, צי דא איז געווען א נשיאה, צי עס איז געווען א מכירה, אדער אלע דינים וואס עדים זענען מברר דעם אמת פון דער זאך. דערנאך איז אבער פאראן א ספעציעלער סוג עדות וואס רופט זיך עדי קיום. עדי קיום, דאס טייטשט עדים וואס ניט נאר זיי זענען מברר וואס איז געווען, נאר זיי זענען די וואס מקיים, זיי מאכן אויף די גאנצע מציאות. אן זיי איז די גאנצע מציאות נישט פאראן. און דאס איז בכללות וואס רופט זיך עדי גיטין וקידושין. עדי קידושין, דאס זענען עדים וואס זענען ניט נאר מברר. ניט דער פשט איז, זיי קומען שפעטער צו בית דין און דערציילן אז זיי האבן געזען די קידושין, נאר זיי זענען די וואס מאכן אויף די קידושין. איז געוואוסט פון דער גמרא כמה וכמה, די גאנצע סוגיא. דאס הייסט אז עדי קיום מיינט אז דורך דעם וואס די עדים שטייען ביי דער חופה און זיי זעען ווי ראובן איז מקדש אשה, איז דורך דעם וואס זיי שטייען און זעען ווי ער גיט איר א טבעת, און ער לייגט עס ארויף אויף דעם פינגער פון דער אשה און זאגט ״הרי את מקודשת לי״, איז דורך דעם מאכן זיי אויף די עצם מעשה; דאס איז דער חלות, דאס מאכט אויף די עצם מעשה קידושין. ס׳איז ניט נאר אז זיי זענען מברר שפעטער אז זיי האבן געזען די קידושין, נאר דאס מאכט אויף די עצם מעשה קידושין. דאס הייסט אז דער חלות קידושין, פונקט אזוי ווי ס׳דארף זיין,

06:27 אז ס׳דארף זיין א נתינה פון א שוה פרוטה פון דעם איש צו דער אשה, וואס דאס מאכט אויף די קידושין, איז עדות א חלק, חלק אין דער מעשה קידושין. וואס איז דורך דעם כמה וכמה נפקא מינות להלכה, ס׳זענען קיין עמוקע ביאורים ביי זיי. איינע פון די נפקא מינות, על כל פנים צו פארשטיין דעם חילוק, איז בנוגע דעם ענין פון וואס ברענגט זיך אראפ אז ס׳דארף זיין חקירה ודרישה. אין דיני עדות איז אז עדים דארף מען חקירה ודרישה, צו זען אמת אדער נישט. ברענגט זיך אראפ אין הלכה אז עדי קידושין דארף מען ניט קיין חקירה ודרישה. עדי ממונות, עדים בזה, דארף מען חקירה ודרישה צו זען, צו זען אין כשר וכו׳, און צו זען זיי האבן געזען וואס זיי האבן געזען וכו׳. אבער עדי, עדי ממונות, עדי נפשות; אבער עדי קידושין איז דער פסק דין להלכה אין שולחן ערוך אז דארף מען ניט קיין חקירה ודרישה. היינו, וואס איז דער טעם אויף דעם? איז איינער פון די ביאורים איז תלוי אין דעם: עדי בירור, ווייל דורך די עדים וועט נתברר די זאך, אז עדים קומען צו בית דין און מען פרעגט זיי אויס, און דורך זיי וועט נתברר אז עס איז טאקע אזוי אדער נישט, דארף מען חוקר ודורש זיין צו זען, צו זען זיי זענען טאקע ראוי, צו זיי ווייסן וואס זיי זאגן וכו׳. מה שאין כן די עדי קידושין, דער ענין איז שוין געשען. ס׳איז ניט דער פשט אז מען איז דא מברר דעם ענין. די עדים, בשעת מעשה, וואס זיי זענען געשטאנען ביי דער חופה, געשטאנען בשעת מעשה, דעמאלט האבן זיי

07:57 שוין אויפגעטאן דעם, די עדים האבן שוין אויפגעטאן. איז במילא נישט דא וואס צו מברר זיין איצט דורך חקירה ודרישה בנוגע דער עדות. און אויף דעם זענען דא נאך כמה וכמה נפקא מינות להלכה צווישן די ענינים. וואס הייסט, מיר רעדן בנוגע דעם ענין פון עדות אין עבודת ה׳. איז אויך פאראן דער פסוק וואס דער נביא זאגט, ישעיהו הנביא זאגט: ״אתם עדי״. דאס הייסט אז אידן ווערן אנגערופן, דער אויבערשטער זאגט אויף אידן, אז אידן זיינען עדים כביכול אויף דעם רבונו של עולם. ״אתם עדי״ לה׳, אידן זיינען דעם אויבערשטנס עדים כביכול. וואס מיינט דאס אז אידן זיינען דעם אויבערשטנס עדים כביכול? דארף מען פארשטיין וואס איז דער גדר פון עדות אז מען זאגט אז אידן זיינען עדות אויף דעם אויבערשטן. וואס בכלל אין דעם ענין פון עדות איז אויך ידוע, ווי ס׳ברענגט זיך, די גמרא זאגט אין גיטין כמה וכמה, אז על דבר הגלוי דארף מען נישט קיין עדות. און אפילו על מילתא דעבידא לגלויי, די גמרא זאגט ״לא משקר איניש״ וכו׳. דער עיקר ענין עדות איז על דבר הסתום, דבר הנעלם, וואס ס׳קען זיין מען קען נישט וויסן פון דעם, און דאס איז דער ענין פון עדים, אז זיי קומען צו זיין און מגלה די דברים נסתרים. אז דער אלטער רבי מבאר אין לקוטי תורה על דרך זה בנוגע נשמות ישראל, וואס מען זאגט אז אידן זיינען עדות כביכול למעלה אויף דעם אויבערשטן, איז דאך פאראן אין דעם די דריי מדרגות: דבר הגלוי, וואס הייסט דער ענין אין געטליכקייט, אין אלקות, אז דער אויבערשטער איז ממלא כל העולמים און

09:38 דאס וואס דער אויבערשטער געפינט זיך אין וועלט בגלוי, מלובש ומחיה ומהוה ומקיים, איז בפשטות די חיות אלקית וואס מ׳קען זען אין וועלט, וואס א מענטש קען דאס זען בעיניו, ווי אין פסוקי דזמרה: „מה רבו מעשיך“, „מה גדלו מעשיך“, „שאו מרום עיניכם וראו מי ברא אלה“. דאס איז דער ענין פון אלקות וואס קומט אראפ אין הנהגה פון אלע סוגי ברואים. אויף דעם נאך איז קיין עדות, דאס איז דאך דבר הגלוי. מילא, ווי דער אלטער רבי מבאר אין חסידות, ס׳גייט אף אויף סובב כל עלמין. ס׳דא מדריגות וואס זענען העכער פון וועלט, אבער ס׳איז נאך שייכות צו וועלט, איז אויך אויף דעם נישט אזוי וויכטיג דער ענין פון עדות. וואס איז דער עד מעיד? וואס איז די עדות וואס מ׳זאגט אז אידן ווערן אנגערופן „אתם עדי“? „אתם עדי“, זאגט דער אלטער רבי אין חסידות, מיינט אז מ׳איז מעיד אויף עצמות ומהות. אויף דעם ענין אין אלקות, אויף דעם ענין אין געטלעכקייט, וואס דער אויבערשטער איז אין גאנצן העכער פון וועלט, אין גאנצן העכער פון די לבושים, וואס ער איז נישט נאר העכער פון ממלא, העכער פון סובב — עצמות ומהות, וואס לגבי די מדריגות „כולא קמיה כלא חשיב“. און נו, לכאורה, ווי איז דאס? אויף דעם ענין אין אלקות, און דאס איז דער ענין פון עדות: אידן זיינען עדים אויף דעם אויבערשטן. אידן זאגן עדות דורך זייער מציאות, דורך זייער הנהגה, דורך זייער עבודה. זיינען אידן מגלה, און זיי זיינען עדים אויף עצמות ומהות. און ווי טייטשט זיך דאס אפ אין עבודת השם? אז אין עבודת השם זענען פאראן כמה וכמה מינים אין עבודת השם. אז אויב מ׳זאגט

11:09 אז ס׳זענען פאראן כמה מדריגות אין געטלעכקייט, בכללות די דריי מדריגות: ממלא כל עלמין, סובב כל עלמין, און „כולא קמיה כלא חשיב“ — די דריי מדריגות וואס מ׳זאגט אין אלקות — על דרך זה אין עבודת האדם זענען פאראן דריי מינים פון עבודה. ס׳איז פאראן „בכל לבבך“; מ׳זאגט אין דאווענען: „ואהבת את ה׳ אלקיך בכל לבבך ובכל נפשך ובכל מאדך“. אז „בכל לבבך“, דאס איז די עבודה על פי טעם ודעת. אז ווען מ׳איז זיך מתבונן אין אלקות, מ׳איז זיך מתבונן אין „מה רבו מעשיך“, „מה גדלו מעשיך“, און זעט אן ווי דער אויבערשטער באלעבט די וועלט, ווערט ביי אים נרגש דער עבודה פון ממלא כל עלמין, די חיות אלקית וואס געפינט זיך אין יעדע זאך, איז ביי אים נרגש די חיות אלקית. אז אלקות איז אים א חיות, איז אים ליב די אלקות, ווייל ער זעט די חיות אלקית, און דאס איז די אהבה וואס נעמט זיך מצד די בחינה פון „בכל לבבך“, דבר הגלוי. ס׳איז פאראן דער ענין פון „בכל נפשך“, וואס „בכל נפשך“ דאס איז שוין די גאנצע נפש, ווען ער לייגט זיך אריין אין דעם נישט נאר באהבה בלב, נאר די אהבה נעמט אים דורך אין גאנצן, און דאס איז דורך די התבוננות אין אלקות וואס איז העכער פון וועלט, סובב כל עלמין. און מילא רופט דאס די גמרא „איסתכלותא“. דאס איז א טיפערע אהבה: אז די גאנצע נפש, נישט נאר דער לב, אהבה בלב, נאר דא אלע כוחות הנפש זיינען כולם לה׳. ביז ווי די גמרא זאגט, „בכל נפשך“ — אפילו נוטל את נפשך. אבער דאס איז א סארט מסירות נפש וואס ער האט דאס אין שכל. דאס איז דאך נישט

12:40 דער אמת׳ער ענין פון מסירות נפש וואס נעמט זיך מצד יחידה שבנפש. נאר מצד דעם וואס ער איז זיך מתבונן אז אלקות איז העכער פון וועלט, איז ער איבערגעגעבן צום אויבערשטן, אפילו העכער פון שכל, מער וויפיל דער שכל מאנט, מער וויפיל די טבע מאנט. אבער דאס איז נאך פארבונדן מיט א חשבון וויפיל ער קען, און ער טוט מער וויפיל ער קען. די אהבה „בכל מאדך“, דאס איז דער אמת׳ער ענין פון מסירות נפש, יחידה שבנפש, וואס א איד נישט ער וויל און נישט ער קען זיך אפרייסן פון דעם אויבערשטן. דאס איז די אמת׳ע אהבה בלי גבול, אז א איד גייט אין גאנצן ארויס פון אלע הגבלות און ער גיט זיך איבער צו עצמות ומהות, וואס איז העכער פון אלע גדרים און אלע הגבלות. און דאס איז דער אמת׳ער ענין פון „אתם עדי“. ווי אזוי אז א איד דינט דעם אויבערשטן באופן פון „אתם עדי“, עדות? דאס הייסט אז ער איז אין גאנצן איבערגעגעבן במסירה ונתינה, ווען ער גיט זיך איבער אין גאנצן אין זיין עבודת השם. און אויף דעם רופט זיך דאס דער ענין פון „בכל מאדך“, וואס דורך דעם איז ער אן עד, און ער איז מגלה און ממשיך און ברענגט ארויס אין דער וועלט אז די בחינה פון עצמות ומהות ווערט נתגלה דא אין דער וועלט. וואס זיינען אבער די צוויי ענינים וואס מיר זאגן? אין כללות איז דאס דער ווארט פון עדות: אז א איד איז אן עד פון אויבערשטן, אז א איד דורך זיין הנהגה, זיין עבודה, איז ער אן עד; ער ברענגט ארויס און מגלה די [לא ברור]

14:00 די [לא ברור] פון אויבערשטן. א איד קען [לא ברור] דעם ענין פון ממלא כל עלמין. זיין עבודה איז נאך תקף נפש, אז ער איז מגלה דעם סובב כל עלמין. און נאך העכער, א איד קען מגלה זיין, ממשיך זיין עצמות ומהות דא אין דער וועלט, דעם אויבערשטן אליין כביכול. און דאס איז דער אמת׳ער ענין פון „אתם עדי“, וואס א איד מאכט דעם אויבערשטן. אבער אין דעם גופא זאגן מיר אז ס׳זענען פאראן צוויי פנים: עדי בירור און עדי קיום. וואס איז דער חילוק צווישן עדי בירור און עדי קיום? עדי בירור זיינען מענטשן וואס מברר דעם ענין; זיי מאכן אבער נישט אויף דעם מציאות. עדי קיום מיינט אז זיי מאכן אויף דעם מציאות, זיי טוען אויף דעם גאנצן פעולת הקידושין. האט דער רבי אמאל געטייטשט אויף א חתונה, אין די גאר יונגע יארן, נאך פאר די נשיאות פון רבי׳ן, די ערשטע יארן. ס׳איז געווען — דער רבי האט עס פאר זיך אליין געשריבן אין א רשימה, אין די רשימות וואס דער רבי האט געשריבן, די רשימות וואס מ׳האט געפונען ביים רבי׳ן נאך ג׳ תמוז, געטראפן ביים רבי׳ן רשימות וואס ער האט געשריבן פאר זיך אליין די גאר פריערדיקע יארן. איז דא אן אינטערעסאנטע רשימה: דער רבי שרייבט פון זאכן, דעם ווארט וואס ער האט גערעדט אויף א חתונה, וואס האט ארומגערעדט אט דעם ענין, און האט אויסגעטייטשט אין עבודת השם וואס דאס מיינט. האט ער געטייטשט אז דער חילוק צווישן עדי בירור און עדי קיום אין עבודת השם איז אז ס׳איז פאראן א איד וואס ער פאר זיך, ער איז פאר זיך אליין, ער לערנט, ער דאוונט, ער טוט. אבער

15:31 ער איז פאר זיך אליין. ער פירט זיך אויף פאר זיך אליין, ער טוט ניט מיט אנדערע. ער מאכט נישט אויף אין דער וועלט עפעס, ער טוט נאר מיט זיך. נאר וואס? ווען מען קוקט אויף אים, זעט מען אז דער אויבערשטער איז אויף דער וועלט. „אתם עדי“. אז דער מענטש גייט אין גאס, אז מען זעט א איד גייט אין גאס, זעט מען: א איד גייט אין גאס. זאגט מען: דאס איז דער איד וואס איז בן אברהם יצחק ויעקב. דער אידישער פאלק. דער אידישער פאלק איז א עדות אויף מתן תורה, א עדות אויף דעם אויבערשטן, איז א עדות אז עס איז דא א גאט אויף דער וועלט. און דער רבי האט אמאל געזאגט, אז א איד גייט אין גאס, די ערשטע מצוה פון א איד, פשוט גיין אין גאס, דאס איז דער מציאות פון א נס. על פי טבע, אז עם ישראל איז דורכגעגאנגען אזויפיל צרות אין דער וועלט, אלע דורות פון גלות, דאס וואלט גאר ניט געבליבן, רחמנא ליצלן. און פון דעם וועגען זאגט מען: „כי אני ה׳ לא שניתי, ואתם בני יעקב לא כליתם“. ווי דער אידישער פאלק איז שטארק און שטאלץ. איז דאס ערשטע, ווען מען גיט א קוק אויף א אידן, ווי ער גייט אין אונזער דור, דער רבי רעדט, נאך די אלע צרות איומות וואס ער איז דורכגעגאנגען, דער שמד. און פון דעם וועגען, אידן גייען אין גאס שטאלץ מיט אידישקייט. דאס איז דער גרעסטער בירור אויף דעם אמת פון דעם אויבערשטן, אויף דעם אמת פון תורה, אויף דעם אמת פון מצוות. אבער דאס איז אימער נאך דער בירור. דער טיפערער ענין איז עדות קיום. אז א

16:46 איד, נישט נאר, יא, מען ווייסט אז דער אויבערשטער דורך זיין מציאות, נאר ער טוט אויף. ער ברענגט אריין קדושה אין דער וועלט. ער מאכט ליכטיג, ער טוט פעולה. ווען א איד גייט אין גאס, רעדט ער וועגן אידישקייט. ער שעמט זיך נישט. ער לייגט תפילין. ער רעדט וועגן תורה, וועגן מצוות. ער מאכט ליכטיג; וואו ער גייט, ארום זיך, מאכט ער וואו ער גייט ליכטיג און לעבעדיג. און דאס איז דער אמת׳ער ענין פון „אתם עדי“, אז א איד, זיין עדות, איז נישט נאר אן עדות בירור, נאר אן עדות קיום. ער איז מקיים, ער מאכט אויף גאטלעכקייט, קדושה, ער איז מקדש, ער מאכט אויף די קדושה אין דער וועלט. ער מאכט א לעבעדיגע קדושה, ער מאכט אויף א מציאות פון קדושה. ער איז מחבר וועלט מיט גאטלעכקייט דורך זיין עבודה בפועל, וואס ער מאכט ליכטיג די וועלט, וואו ער גייט און וואו ער שטייט. און דאס איז דער אמת׳ער ענין פון עדות קיום, זיין אין אידן דער „אתם עדי“. אין אן אנדער געלעגנהייט האט דער רבי גערעדט, ער האט פארענטפערט נאך א נקודה פנימית אין דעם גאנצן ענין וואס אידן זיינען עדות, און דער חילוק צווישן עדות בירור און עדות קיום. וואו מיר געפינען דאך אז שמים וארץ ווערן אויך אנגערופן עדים: „האזינו השמים ... והארץ“, יא, „ואעידה בם את השמים ואת הארץ“, ווי עס שטייט אין פרשת וילך־האזינו. שמים וארץ זיינען עדים, ווערן אויך אנגערופן עדים. און בפשטות, „השמים מספרים כבוד א־ל“.

18:19 און „ומעשה ידיו מגיד הרקיע“, און די וועלט איז אויך עדות. „מה רבו מעשיך“, „מה גדלו מעשיך“ זיינען עדות אויף דעם מציאות פון דעם אויבערשטן. קומט אויס אז שמים וארץ זיינען בגדר עדות. און א איד איז א איד — וואס איז דער חילוק? און ער רעדט אויף דעם, דער חילוק צווישן עדות בירור און עדות קיום. שמים וארץ זיינען עדות בירור. דאס הייסט אז דורך דעם וואס מען איז זיך מתבונן אין שמים וארץ, ווייסן מיר אז עס איז דא דער אויבערשטער. וואס הייסט? מיר קענען דורך דעם א ראיה זען. א איד איז זיך מתבונן, ער זעט א וועלט, און ער זעט א מסודר׳דיגע וועלט, און ער זעט ווי די וועלט איז אויסגעשטעלט. זאגט ער: דאס קען נישט זיין אז די וועלט איז באשאפן געווארן פון זיך אליין. עס מוז זיין אז זי דארף האבן א בעל הבית, א בורא. איז די וועלט מבאר דעם אמת פון דעם מציאות פון דעם אויבערשטן. אבער זי מאכט נישט אויף די המשכה פון עצמות אויף דער וועלט. דאס טוט נישט אויף א נייע המשכה. א איד אבער, א איד האט דעם כח, דורך תורה און מצוות, דורך תשובה און מעשים טובים, איז ער ממשיך, ער טראגט אריין, ער מאכט אויף אז דער אויבערשטער זאל נמשך ווערן אויף דער וועלט בגילוי. און דאס וואס שמים וארץ דערציילן אויף דעם אויבערשטן, דאס מיינט נישט זיי דערציילן אויף דעם אויבערשטן, זיי זיינען אבער נישט ממשיך דעם אויבערשטן. מען קען נישט מבאר זיין, עס איז פאראן א מסך. אבער א...

19:38 מאכן וועלט מיט גאטלעכקייט זאל ווערן איין זאך, דירה בתחתונים. אז די וועלט זאל ווערן א דירה לו יתברך, אז גאטלעכקייט זאל אריינקומען אין דער וועלט, אז די וועלט זאל ווערן א דירה. דאס קען מען נאר אויפטאן דורך עדי קיום, און דאס איז די עבודה פון די נשמות ישראל. און דאס איז דער אמת'ער ענין פון „אתם עדי“: אז אידן זיינען עדים, וואס זיינען נישט נאר מגלה און מברר, זיי זיינען טאקע ממשיך און טוען אויף דעם קיום, אז דער אויבערשטער זאל נתגלה ווערן אין דער וועלט, און די וועלט זאל ווערן א גאטלעכע וועלט, א וועלט וואס שרייט „אין עוד מלבדו“. [לא ברור] אז די מאמענט וואס זיי שטייען ביי דער חופה, מאכן זיי [לא ברור]. זיי וועלן אויך שפעטער מגלה זיין, אבער דער עצם אויפטאן איז בשעת מעשה. על דרך ווי דער רבי זאגט: משעה א איד טוט א מצוה למטה, איז דא ממש עצמות אין דער וועלט. דער ענין [לא ברור] איצט. לעשות לו יתברך דירה, און „וראו כל בשר“ — אז דאס זאל נתגלה ווערן בגלוי. און אויף דעם זעט מען אויך וואס דער רבי זאגט: „שמע ישראל ה' אלקינו ה' אחד“ — די צוויי אותיות, די עי״ן פון שמע און די דל״ת פון אחד. דאס זיינען אותיות רבתי, גרויסע אותיות, א גרויסער עי״ן, א גרויסער דל״ת, וואס צוזאמען מאכט עד. און דאס איז: א איד איז אן עד. אן עד איז וואס

21:07 שותף למעשה בראשית. ער איז מעיד אויף דעם אויבערשטן. און דאס איז דער עד, דער שמע מיט'ן אחד. און דאס איז דער עד וואס דער רבי מסביר — „שנים עדים“. און דאס איז דער ענין פון עד, פון ראיה און שמיעה. [לא ברור] איז א רואה און שומע, איז אן עד. [לא ברור] זיין גוף, זיין נשמה, איז ער מגלה און ממשיך אין דער וועלט, און איז מגלה דעם [לא ברור] אין דער וועלט. און דאס איז די עבודה וואס מען דארף טאן איצט, דורך דעם ענין און דורך די עבודה וואס אן עד פארבינדט זיך מיט'ן אויבערשטן. און בעצם, דורך יעדער מצוה, דורך יעדער פעולה, איז מען ממשיך דעם אויבערשטן אויף דער וועלט און מען מחבר וועלט מיט אלקות. און דורך דעם וועט מען זען טאקע, אז עס זאל נתגלה ווערן תיכף ומיד: „והיה ה' למלך על כל הארץ, ביום ההוא יהיה ה' אחד ושמו אחד“, „ונגלה כבוד ה' וראו כל בשר יחדיו כי פי ה' דבר“.