לעבן חסידות · פרק 237 · 2026-07-29 · 19:55
שבת פרשת עקב תשפ״ו - "ועתה ישראל מה ה׳ אלוקיך שואל מעמך" - דער ענין פון מאה ברכות
תיאור הפרק
*תורה אור מאמר ד״ה להבין ענין הברכות *ד״ה ויהיו חיי שרה העת״ר *ד״ה ויהיו חיי שרה תנש״א *ד״ה ועתה ישראל תשכ״ח
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 הרבי סיפר באחת משיחותיו על החסיד רבי דוד צבי חן, הרד״צ. רבי דוד צבי חן היה מגדולי החסידים בתקופתם של אדמו״ר הצמח צדק, אדמו״ר המהר״ש ואדמו״ר הרש״ב. הוא היה בנו של החסיד הנודע רבי פרץ חן. רבי פרץ חן היה מן החסידים הראשונים; בילדותו עוד היה אצל אדמו״ר הזקן. בעיקר היה מחסידיהם של אדמו״ר האמצעי ואדמו״ר הצמח צדק. [לא ברור] הוא היה גם עם אדמו״ר המהר״ש ולאחר מכן. והרד״צ, רבי דוד צבי, היה מגדולי עובדי ה׳ ומגדולי החסידים. קראו לו רבי דוד הצ׳רניגובי; הוא היה רב בצ׳רניגוב. והרבי סיפר עליו פעמים רבות כמה וכמה סיפורים. כפי שמתברר, הרבי הכיר אותו עוד בשנותיו המאוחרות, בשנותיו האחרונות, כאשר [לא ברור] עם משפחת אביו של הרבי, הרב לוי יצחק, שבימים אלו חל יום היארצייט שלו. אחד הסיפורים שהרבי סיפר פעם בהתוועדות הוא שכאשר הרד״צ היה עומד לברך ברכה, כל ברכה שהיא, בין ברכת הנהנין ובין ברכת המצוות, לפני אמירת הברכה היה מניח את ידו על מצחו ומהרהר לרגע, ורק אחר כך היה אומר את הברכה. ו...
00:00 דער רבי האט דערציילט אין איינע פון זיינע שיחות וועגן דעם חסיד רבי דוד צבי חן, רד״צ. רבי דוד צבי חן איז געווען איינער פון די גרעסטע חסידים אין די צייטן פון דעם צמח צדק, רבי מהר״ש און רבי רש״ב. ער איז געווען א זון פון דעם באוואוסטן חסיד רבי פרץ חן. רבי פרץ חן איז געווען פון די חסידים הראשונים, וואס אלס קינד איז ער נאך געווען ביים אלטן רבי׳ן. בעיקר איז ער געווען פון די חסידים פון דעם מיטלער רבי׳ן און פונעם צמח צדק. [לא ברור] איז ער געווען נאך מיט דעם רבי מהר״ש און שפעטער. און דער רד״צ, רבי דוד צבי, איז געווען פון די גאר גרעסטע עובדי ה׳, פון די גאר גרעסטע חסידים. מען האט אים גערופן רבי דוד דער טשערניגאווער; ער איז געווען א רב אין טשערניגאוו. און דער רבי האט אסאך מאל דערציילט כמה וכמה סיפורים. ווי עס ווייסט זיך אויס, האט דער רבי אים געקענט נאך אין די שפעטערדיקע יארן, זיינע לעצטע יארן, ווען [לא ברור] מיט דער משפחה פון דעם רבי׳נס טאטן, פון רבי לוי יצחק, וואס די טעג איז זיין יארצייט. איז איינער פון די סיפורים וואס דער רבי האט דערציילט אמאל אין א פארברענגען, אז ווען דער רד״צ פלעגט זאגן א ברכה, יעדע ברכה וואס עס זאל נאר זיין, צי א ברכת הנהנין צי א ברכת המצוות, וועלכע ברכה, פלעגט ער, איידער ער האט געזאגט די ברכה, ארויפלייגן די האנט אויפן שטערן און זיך פארטראכטן פאר א מינוט, און שפעטער פלעגט ער זאגן די ברכה. און דער
01:30 אדמו״ר הריי״צ סיפר שכבר כשהיה ילד ראה את הרד״צ עושה כך. אדמו״ר הריי״צ, שהיה אז ילד, שאל אותו מדוע הוא עושה זאת. והרד״צ סיפר לו שכשהיה ילד, אביו, רבי פרץ, הביא אותו לליובאוויטש, אל אדמו״ר הצמח צדק. הוא עוד היה לפני בר־מצווה, בן אחת־עשרה או שתים־עשרה, ונכנס אל אדמו״ר הצמח צדק, שקירב אותו מאוד. בהיותו ביחידות אמר לו אדמו״ר הצמח צדק: ילד בגילך כבר צריך להפסיק להיות ילד קטן. והוא אמר לו שכדי להפסיק להיות ילד קטן, בכל פעם לפני שאומרים ברכה, ״ברוך אתה״, בין על מאכל ובין על משקה, צריך לחשוב למי אומרים את הברכה ומהו תוכנה. ומאז הרגיל את עצמו שלפני אמירת ברכה הוא מניח את ידו על מצחו, כדי לחשוב על תוכן הברכה ולמי אומרים אותה. ופעם סיפר אחד החסידים שהכרתי, רבי שמואל שניאורסון, שהיה בירושלים, [לא ברור], את מה ששמע מבנו של הרד״צ. הרד״צ, בסוף ימיו, התגורר גם הוא כאן בירושלים. ו[לא ברור]
01:30 פריערדיקער רבי האט דערציילט, אז ווען ער איז געווען א קינד, האט ער שוין געזען ווי דער רד״צ טוט אזוי. און דער פריערדיקער רבי, זייענדיק א קינד, האט אים געפרעגט פארוואס ער טוט דאס. און דער רד״צ האט אים דערציילט, אז ווען ער איז געווען א קינד, האט אים זיין טאטע, רבי פרץ, געברענגט קיין ליובאוויטש, צום צמח צדק. ער איז נאך געווען פאר בר־מצוה, עלף אדער צוועלף יאר אלט, און ער איז אריינגעגאנגען צום צמח צדק, וואס האט אים שטארק מקרב געווען. און זייענדיק אויף יחידות, האט אים דער צמח צדק געזאגט, אז א קינד אין דיינע יארן איז שוין צייט צו ווערן אויס אינגל. און ער האט אים געזאגט, אז כדי צו ווערן אויס אינגל, דארף מען יעדעס מאל, איידער מען גייט זאגן א ברכה, „ברוך אתה“, צי עס איז אויף א מאכל אדער משקה, זיך פארטראכטן פאר וועמען מען זאגט די ברכה און וואס איז דער תוכן פון דער ברכה. און פון יעמאלט האט ער זיך מרגיל געווען, אז איידער ער זאגט א ברכה, לייגט ער די האנט אויפן שטערן, כדי זיך פארטראכטן איבער דעם תוכן פון דער ברכה און פאר וועמען מען זאגט די ברכה. און אמאל האט איינער פון די חסידים, וואס איך האב געקענט, רבי שמואל שניאורסאהן, וואס איז געווען אין ירושלים, [לא ברור], דערציילט וואס ער האט געהערט פון רד״צ׳ס א זון. רד״צ איז נאך געווען ביים סוף ימיו, האט ער דא געוואוינט אין ירושלים אויך. און [לא ברור]
02:59 הוא סיפר סיפור מעניין: הרד״צ היה פעם בליובאוויטש אצל אדמו״ר המהר״ש, כבר בשנותיו המאוחרות, וקראו לו לעלייה לתורה. כשעלה לתורה, לפני שאמר את ברכות התורה, הוא התבונן, הניח את ידו על מצחו, ואחר כך עשה כך באצבעותיו, נקיש באצבעותיו, ורק אז אמר את הברכה. אדמו״ר המהר״ש ראה זאת ואמר: ״אה, עד כדי כך הוא מרשה לעצמו״. כאילו התבטא שאולי בזה הוא נותן לעצמו להתמסר לעבודת ה׳ באופן נעלה יותר, באופן נעלה יותר. למעשה, בפרשה, פרשת עקב, מוצאים את עניין ברכות הנהנין בשני מקומות. האחד הוא בפסוק: ״ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה את ה׳ אלקיך״. משה רבינו אומר לבני ישראל שהקב״ה, ״ועתה ישראל״ — כעת, בזמן שמשה רבינו מדבר אליהם לפני כניסתם לארץ ישראל — אומר להם: ״מה ה׳ אלקיך שואל מעמך״, מה הקב״ה רוצה ממך? והוא אומר: ״כי אם ליראה את ה׳ אלקיך״; הקב״ה מבקש רק יראת ה׳. ועל כך ישנו מאמר חז״ל הידוע: ״אל תקרי מה אלא
02:59 האט ער דערציילט אן אינטערעסאנטן סיפור, אז דער רד״צ איז אמאל געווען אין ליובאוויטש ביים רבי מהר״ש, שוין אין די שפעטערדיקע יארן, און מען האט אים גערופן פאר אן עליה לתורה. איז, ווי ער איז ארויפגעגאנגען צו דער עליה, און איידער ער האט געזאגט די ברכת התורה, האט ער זיך פארטראכט, ארויפגעלייגט די האנט אויפן שטערן, און שפעטער האט ער אזוי געמאכט מיט די פינגער, געגעבן א קלאפ מיט די פינגער, און דערנאך האט ער געזאגט די ברכה. און דער רבי מהר״ש האט דאס געזען און געזאגט: „אה, אזוי פיל זיך פארגינען.“ כאילו האט ער זיך אויסגעדריקט, אז דאס איז אפשר: ער גיט זיך נאך אין זיין עבודת ה׳ אויף א גרעסערן אופן, אויף א גרעסערן אופן. דאס איז אייגנטליך, אין פרשה, פרשת עקב, געפינט מען דעם ענין פון ברכות הנהנין אין צוויי ערטער אין דער פרשה. סיי פארן אין דעם פסוק: „ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה את ה׳ אלקיך“. וואס משה רבינו זאגט צו אידן, אז דער אויבערשטער, „ועתה ישראל“, יעצט, זייענדיק אין דער צייט ווען משה רבינו רעדט צו אידן פארן אריינגיין אין ארץ ישראל, און ער זאגט זיי: „מה ה׳ אלקיך שואל מעמך“, וואס וויל דער אויבערשטער פון דיר? און ער זאגט: „כי אם ליראה את ה׳ אלקיך“; דער אויבערשטער בעט נאר יראת ה׳. און אויף דעם איז פאראן דער מאמר חז״ל הידוע, אז „אל תקרי מה אלא
04:39 מאה״. זהו הרמז לעניין מאה ברכות. ״מה ה׳ אלקיך שואל מעמך״ — מהו ״מה״? הכוונה היא למאה ברכות. אדמו״ר הזקן מביא זאת גם בשולחן ערוך, בהלכות ברכות השחר, כשהוא מדבר על עניין מאה ברכות. הוא מביא שם מן המדרשים שדוד המלך עליו השלום תיקן את עניין מאה ברכות: ״נאם דוד בן ישי ונאם הגבר הקם על״. ״על״, עי״ן למ״ד, בגימטרייה מאה, אלו מאה הברכות שתיקן דוד המלך. וכפי שמובא גם בראשונים, המביאים ממדרשי חז״ל, הייתה מגפה בזמן דוד המלך, ובכל יום נפטרו מאה בני אדם. דוד המלך לא ידע מה הסיבה לכך, ולכן הוא [לא ברור], עד שעלה בדעתו העניין שצריך לברך מאה ברכות. הוא ייסד זאת על הפסוק בפרשת השבוע, ״ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה״ — ״מה״, אל תקרי מה אלא מאה. מכאן תיקן את עניין מאה ברכות. וזהו מקור אחד לעניין מאה ברכות. וישנו גם פסוק מוקדם יותר בפרשה: ״ואכלת ושבעת וברכת את ה׳ אלקיך על הארץ הטובה אשר נתן לך״, שבפשטות עוסק בברכת המזון. אומר ה[לא ברור], שכאן נאמר גם הציווי על עניין ברכת המזון.
04:39 מאה“. דאס איז דער רמז אויף דעם ענין פון מאה ברכות. אז „מה ה׳ אלקיך שואל מעמך“ — וואס איז דאס „מה“? דאס גייט אויף די מאה ברכות. דער רב ברענגט עס אויך אין שולחן ערוך, אין הלכות ברכות השחר, און דער רב רעדט וועגן דעם ענין פון מאה ברכות. און ער ברענגט דארט פון די מדרשים, אז דעם ענין פון מאה ברכות האט מתקן געווען דוד המלך עליו השלום: „נאם דוד בן ישי ונאם הגבר הקם על“. איז „על“, עי״ן למ״ד, גימטריא מאה, אז דאס זענען די מאה ברכות וואס דוד המלך האט מתקן געווען. און ווי עס ווערט געברענגט אויך אין די ראשונים, ברענגען זיי פון די מדרשי חז״ל, אז עס איז געווען א מגפה בזמן דוד המלך, און יעדן טאג זענען נפטר געווארן מאה מענטשן. און דוד המלך האט נישט געוואוסט וואס איז דער טעם דערפון. און דערפאר האט ער [לא ברור], ביז עס איז אים איינגעפאלן דער ענין, אז מען דארף מאכן מאה ברכות. דאס האט ער מייסד געווען אויפן פסוק פון היינטיקער פרשה, „ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה“ — „מה“, אל תקרי מה אלא מאה. פון דעם האט ער מתקן געווען דעם ענין פון מאה ברכות. און דאס איז איין מקור אויפן ענין פון מאה ברכות. און נאך איז פאראן אויך פריער אין דער פרשה, פאר דעם: „ואכלת ושבעת וברכת את ה׳ אלקיך על הארץ הטובה אשר נתן לך“, וואס בפשטות גייט דאס אויף ברכת המזון. זאגט דער [לא ברור], אז דא איז אויך געזאגט געווארן דער ציווי אויפן ענין פון ברכת המזון.
06:08 והזוהר סובר שזהו עניין מדאורייתא. כידוע, להלכה פוסקים שרק ברכת המזון היא מדאורייתא. כל שאר הברכות הן מן המצוות דרבנן, מתקנות חכמים, שתיקנו את הברכות ואת מטבע הברכות, כידוע. אבל הזוהר בפרשת השבוע אומר על ״והיה עקב תשמעון״, ובהמשך לכך מביא את הפסוק ״ואכלת ושבעת וברכת את ה׳ אלקיך על הארץ הטובה״, ואומר שהפסוק הזה הוא המצווה לברך את הקב״ה על כל הנאות שבעולם, על כל דבר שאדם נהנה ממנו על הארץ. וזהו הדיוק ב״על הארץ הטובה״, אומר הזוהר: אלו ההנאות שיש לאדם על הארץ, מארבעת החושים, מן הראייה, מן הטעם, ומן הדברים שאדם נהנה מהם — ארבעה עניינים כנגד ארבע רוחות השמים. ועל כך צריכה להיות ברכת המזון, שאדם צריך לברך את הקב״ה על כל הנאות שבעולם. אגב, יש כמה ראשונים שסוברים כך, כרשב״י [?], שזהו עניין מדאורייתא, ברכת המזון, אף שלהלכה מובא שרק ברכת המזון היא מדאורייתא. אם כן, בפרשת השבוע נמצא עניין הברכות: ברכת המזון, ברכת המצוות, ובכלל עניין מאה ברכות. מאיפה לומדים זאת? הוא אומר: מן הפסוק, מ״אל תקרי״
06:08 און דער זוהר האלט אז דאס איז אן ענין פון דאורייתא, כידוע, אז להלכה פסק׳נט מען אז נאר ברכת המזון איז דאורייתא. אלע אנדערע ברכות, דאס איז פון די שבע מצוות דרבנן, דאס איז פון די תקנות חכמים, וואס זיי האבן מתקן געווען די ברכות און מטבע ברכות, כידוע. אבער דער זוהר אין היינטיקער סדרה זאגט: „והיה עקב תשמעון“, ובהמשך לזה ברענגט ער דעם פסוק „ואכלת ושבעת וברכת את ה׳ אלקיך על הארץ הטובה“, און דער זוהר זאגט אז דער פסוק, דאס איז די מצוה פון בענטשן דעם אויבערשטן על כל הנאות שבעולם, אויף יעדער זאך וואס א מענטש האט הנאה דערפון אויף דער ערד. און דאס איז דער דיוק „על הארץ הטובה“, זאגט דער זוהר, וואס דאס איז די הנאות וואס דער מענטש האט אויף דער ערד, פון די ד׳ חושים, פון ראיה, פון טעם, און די ענינים וואס א מענטש האט הנאה פון זיי, די ד׳ ענינים כנגד די ד׳ רוחות השמים. און אויף דעם דארף זיין די ברכת המזון, וואס א מענטש דארף בענטשן דעם אויבערשטן אויף אלע הנאות שבעולם. וואס, וואס, וואס אגב, פאראן כמה ראשונים וואס האלטן אזוי, דער רשב״י [לא ברור], אז דאס איז אן ענין פון דאורייתא, די ברכת המזון. הגם אז די הלכה ברענגט אז דאס איז נאר ברכת המזון. איז געפונען אין היינטיקער פרשה דעם ענין פון די ברכות, ברכת המזון, ברכת המצוות, און בכלל דעם ענין פון מאה ברכות. פון וואו לערנט מען דאס? זאגט ער, דאס איז פון דעם פסוק, פון „אל תקרי“
07:33 ״מה אלא מאה״. מהו העניין של ״אל תקרי מה אלא מאה״? כיצד לומדים מכאן את המניין של מאה ברכות? וכשמתבוננים בזה, לא רק ש״מה״ ו״מאה״ אינם אותו דבר; הם שני דברים שונים לגמרי. עניין ״מה״ הוא דבר קטן. ״מה ה׳ אלקיך שואל מעמך״ — לא יותר מזה; מה מבקש ממך הקב״ה? דבר קטן. הרי כך הלשון, עד שהגמרא שואלת: ״אטו יראת שמים מילתא זוטרתא היא?״ הרי זה דבר גדול, אבל הלשון ״מה״ משמעה דבר קטן. לעומת זאת, ״מאה״ הוא דבר שלם. מאה הוא מספר שלם, היינו תכלית השלימות. וההבדל בין ״מה״ ל״מאה״ הוא האות אל״ף: מכניסים אל״ף לתוך ״מה״, וכך נעשה ״מאה״. מהי האל״ף שמכניסים לתוך ״מה״, ושעל ידה נעשה ״מאה״? על כך מבואר בחסידות שעניין ״מה״, דבר קטן, מורה על עניין הביטול. כידוע, מבואר בחסידות בכמה וכמה מקומות שעניין ״מה״ הוא הביטול: ״ונחנו מה״, כפי שאומר משה רבינו; ״ואהרן מה הוא״. ״מה״ הוא הביטול. וזה מה שהוא אומר: ״חיי רב...״ [?]. ״מה״ מורה על ביטול עצמי. הביטול של הנשמה קיים אצל כל יהודי. אפילו יהודי שהוא הפשוט שבפשוטים,
07:33 „מה אלא מאה“. וואס איז דא דער ענין פון „אל תקרי מה אלא מאה“? וואס דא אויף דעם לערנט מען די מנין פון מאה ברכות? און ווען מ׳טראכט זיך אריין, איז נישט נאר מה און מאה נישט די זעלבע זאך; דאס זענען גאר צוויי פארשידענע זאכן. דער ענין פון מה איז א דבר קטן. „מה ה׳ אלקיך שואל מעמך“, מער נישט, וואס בעט דיר דער אויבערשטער? א קלייניקייט. דאס איז דאך דער לשון, ביז ווי די גמרא פרעגט דאך: „אטו יראת שמים מילתא זוטרתא היא?“ דאס איז דאך א גרויסע זאך, אבער דער לשון מה מיינט א דבר קטן. דאקעגן איז מאה א דבר השלם. מאה, דאס איז א מספר השלם, היינו תכלית השלימות. און דער חילוק צווישן מה און מאה, דאס איז דער ענין פון דעם אל״ף. מ׳שטעלט אריין דעם אל״ף אין מה, און פון דעם ווערט דאס דער ענין פון מאה. וואס איז דאס דער אל״ף וואס מ׳שטעלט אריין אין מה, וואס פון דעם ווערט דאס דער ענין פון מאה? איז אויף דעם מבואר אין חסידות, אז דער ענין פון מה, דבר קטן, דאס באווייזט אויף דעם ענין פון ביטול. כידוע וואס איז מבואר אין חסידות בכמה וכמה מקומות, אז דער ענין פון מה איז דער ביטול. „ונחנו מה“, ווי משה רבינו זאגט. „ואהרן מה הוא?“ דער מה, דאס איז דער ביטול. און דאס איז וואס ער זאגט: „חיי רב...“ [לא ברור]. מה גייט אויף ביטול עצמי. דער ביטול פון נשמה איז ביי יעדן אידן פאראן, דער ביטול. וואס אפילו אן איד, הפשוט שבפשוטים,
09:04 כפי שאמר אדמו״ר הזקן בתניא, אצל כל יהודי, אפילו אצל קל שבקלים, מפושעי ישראל, קיים ה״מה״ שבנשמה, הביטול העצמי, שבגללו יהודי מוכן למסור את נפשו על קידוש השם. כוח ההתבוננות, כוח הביטול — טמון בו ״מה״. וזהו, על פי דעת התורה, דבר קטן [?]. וכמו בפסוק שבפרשה הקודמת: ״אתם המעט מכל העמים״. ״המעט״ — שאתם ממעטים את עצמכם, כוח הביטול, כוח הענווה. ומאין בא הדבר? הביטול נמשך משם הוי׳, שבו יש ״מה״: בגימטריא, יו״ד ה״א וא״ו ה״א במילוי אלפי״ן. כשכותבים את שם הוי׳ במילוי — יו״ד, ה״א באל״ף, וא״ו באל״ף, וה״א באל״ף — מתקבל ״מה״. זהו הביטול, הביטול העצמי, שקיים אצל כל יהודי משם הוי׳. יהודי הוא ״כי חלק הוי׳ עמו״, ולכן יש בו הביטול של הנשמה, וזהו ה״מה״ שבו. ועל כך אומרים שלתוך ה״מה״ הזה צריך להכניס אל״ף. מהי האל״ף? מבואר שאל״ף היא, לכאורה, אלופו של עולם. אבל אל״ף היא גם אותיות ״פלא״. מכניסים את האל״ף, המורה על ״אאלפך חכמה״; והאל״ף היא גם אותיות ״פלא״, שזו המדרגה שלמעלה, מדרגת הכסא, מדרגת סובב כל עלמין, הפלא שלמעלה. ממשיכים את האל״ף, את הפלא, אל תוך ה״מה״, אל תוך
09:04 דאס האט דער רבי געזאגט אין תניא, אז ביי יעדן אידן, אפילו ביי דער קל שבקלים, פושעי ישראל, איז פאראן דער מה שבהנשמה, דער ביטול עצמי. וואס אן איד איז גרייט צו גיין אויף מסירות נפש על קידוש השם. דער כח ההתבוננות, כח הביטול, רובץ בו מה. און דאס איז דא, כדעת התורה, דאס א דבר קטן [לא ברור]. וואס פשט אין פריערדיקער פרשה: „אתם המעט מכל העמים“. „המעט“, וואס איר ממעטים עצמכם. כח הביטול, כח הענוה. וואס פון וואנען? וואס דער ביטול נמשך פון שם הוי׳, וואס פאראן איז מה, דאס איז בגימטריא יו״ד ק״י ו״ו ק״י במילוי אלפי״ן. אז מ׳שרייבט יו״ד ק״י ו״ו ק״י במילוי: יו״ד, און ה״א שרייבט מען ה״א אל״ף, ו״ו אל״ף ו״ו, און ה״א אל״ף, קומט אויס מה. וואס דאס איז דער ביטול, דער ביטול עצמי, וואס פאראן ביי יעדן אידן פון שם הוי׳. וואס אן איד איז „חלק הוי׳ עמו“, האט ער דעם ביטול פון נשמה, וואס דאס איז דער מה שבו. און אויף דעם זאגט מען אז אין דעם מה דארף מען אריינשטעלן דעם ענין פון אן אל״ף. וואס איז דאס דער אל״ף? איז מבואר אז דער אל״ף, דאכט זיך, אל״ף דאס איז דער אלופו של עולם. אבער אל״ף איז אויך אותיות פלא. יא, מ׳שטעלט אריין דעם אל״ף, וואס דער אל״ף גייט אויף „אאלפך חכמה“. און דער אל״ף איז אויך אותיות פלא, וואס דאס איז די מדריגה וואס איז העכער, די מדריגה פון כסא, די מדריגה פון סובב כל עלמין, דער פלא שלמעלה. איז מ׳ממשיך דעם אל״ף, דעם פלא, אין דעם מה, אין
10:34 הביטול, ומכך נעשה ״מאה״, מאה ברכות. מה משמעות הדבר בעבודת השם, בכל העניין הזה? כי זהו בעצם כל עניין הברכות. מהי המעלה הגדולה של מאה הברכות, שדוד המלך תיקן אותן? הדבר מבואר בזוהר. הוא מופיע בזוהר של פרשת השבוע, וגם בזוהר בפרשת חיי שרה, על ״ויהיו חיי שרה מאה שנה״, ששם הוא מדבר על עניין מאה שנה, הכלול במאה. שם הוא דיבר על הברכות, ברכות הנהנין, ברכת ה... מאה ברכות. ואסביר זאת באופן שיבאר את כל העניינים האלה. כשנבין מהו עניין הברכה, נבין את כל העניין כאן. מהו עניין הברכה בכלל? אסביר זאת: המשמעות הפשוטה של ברכה היא לתת ברכה. זהו הפירוש הפשוט. אבל ברכה אינה רק נתינת ברכה. לתת ברכה פירושו שבבוא הזמן יהיה גילוי; רוצים להמשיך מלמעלה המשכה והשפעה של גדלות אל העולם. אבל ״ברכה״ היא מלשון המשכה. מבואר בחסידות, על יסוד המשנה ״המבריך את הגפן״: לוקחים עץ, לוקחים ענף מאילן אחד ומעבירים אותו אל האדמה. לוקחים ענף, לוקחים זמורה, ומבריכים אותה — ממשיכים אותה, מעבירים אותה אל האדמה, וגורמים לכך ש
10:34 דעם ביטול, און פון דעם ווערט דאס די מאה, די מאה ברכות. וואס מיינט דאס אין עבודת השם, אין דעם גאנצן ענין? ווייל דאס איז בעצם דער גאנצער ענין פון ברכות. וואס איז די גרויסע עילוי פון די מאה ברכות וואס דוד המלך האט אויף דעם מתקן געווען? דאס איז מבואר אין זוהר. ס׳איז אין זוהר פון היינטיקער פרשה, און אויך אין זוהר אין פרשת חיי שרה, „ויהיו חיי שרה מאה שנה“, וואס דורך דעם רעדט ער אין דעם ענין פון מאה שנה, כלול אין מאה. יא, האט ער דארטן גערעדט אויף די ברכות, ברכת הנהנין, ברכת ה... ברכת מאה ברכות. און איך וועל דאס זאגן באופן וואס האט מבאר געווען די אלע ענינים. אז ווען מ׳וועט פארשטיין דעם ענין פון ברכה, וועט מען פארשטיין דעם גאנצן ענין דא. וואס איז דער ענין פון ברכה בכלל? איך וועל דאס דערקלערן: ברכה, די פשוטע טייטש פון ברכה מיינט געבן א ברכה. דאס איז דער פשוטער טייטש. אבער איך וועל דאס דערקלערן: ברכה מיינט נישט נאר געבן א ברכה. געבן א ברכה מיינט אז ס׳וועט א צייט ווערן א גילוי, געבן א ברכה, מ׳וויל ממשיך זיין א צייט פון א העכערע, א צייט פון המשכה, א צייט פון השפעה פון גדלות אויף דער וועלט. אבער ברכה איז מלשון המשכה. איז מבואר אין חסידות, מיוסד אויף די געוויסע משנה, „המבריך את הגפן“, אז ער נעמט א בוים און ער נעמט אוועק פון איין אילן אן ענף און ער פירט עס אריבער אויף דער ערד. ער נעמט אן ענף, ער נעמט א צווייג, און אויף דעם צווייג איז ער מבריך, ער ממשיך, ער פירט עס אריבער צו דער ערד, און ער מאכט אז
11:56 הוא חותך אותו באמצע, בין שני העצים. המבריך — זה עניין של המשכה: הוא מעביר את הענף מאילן אחד לאילן השני. ממילא המילה ״ברכה״ היא מלשון המשכה, מלשון העברה. ומה פירוש הדבר למעלה? שברכה, עניין הברכה, היא [לא ברור] להמשיך, להוריד ולהשפיע מלמעלה מעלה, מהמדרגות הגבוהות ביותר שלמעלה, ולהביא אותן לכאן למטה. וזו בעצם הכוונה והתוכן של כל ברכה. כשאומרים ״ברוך אתה ה׳ אלוקינו מלך העולם״, מה אומרים בשעת הברכה? ״ברוך״ — שממשיכים, מגלים ומורידים. מה ממשיכים ומגלים? מ״אתה״, ממש [לא ברור], ״אתה״, אתה, עצמות ומהות. מה פירוש הדבר? ״הוא״ — העצמות שנמצאת בהעלם, שכן ״הוא״ הוא לשון נעלם. ״ה׳״, יו״ד ק״י וא״ו ק״י — שהדבר עובר דרך ארבע האותיות של שם הוי׳. ״אלוקינו״ — מביאים זאת לידי כך שיימשך בגילוי, כוחנו וחיותנו, שיימשך כאן בנפש, באדם. וכאשר האלוקות, המדרגות של ״אתה ה׳״, המדרגות הגבוהות ביותר באלוקות, נמשכות ב״אלוקינו״, כוחנו וחיותנו, ביהודי, הדבר הראשון אצל היהודי נעשה אלוקות. שהאלוקות תעמוד אצלו בגילוי, לא רק באופן של הודאה וביטול, באופן של אמונה, אלא שתהיה אצלו בגילוי. ועל ידי זה — ״מלך העולם״, שהקב״ה, האלוקות, יאירו בכל העולם, על כל
11:56 ער שניידט עס אין מיטן צווישן די צוויי ביימער. א מבריך איז דאס ענין פון המשכה: ער פירט אריבער דעם ענף פון איין אילן צום צווייטן אילן. איז במילא דער ווארט ברכה איז מלשון המשכה, פון אריבערפירן. וואס דאס מיינט למעלה, אז א ברכה, דער ענין הברכה איז [לא ברור] ממשיך זיין, אראפצראגן, משפיע זיין פון למעלה ומעלה, פון די העכסטע מדרגות שלמעלה, אראפברענגען דא למטה. און דאס איז בעצם די כוונה און דער תוכן פון יעדער ברכה. אז מ׳זאגט „ברוך אתה ה׳ אלוקינו מלך העולם“. בשעת מ׳זאגט די ברכה, וואס זאגט מען? „ברוך“ — אז ער איז ממשיך, ער איז מגלה, טראגט אראפ. וואס איז ער ממשיך און מגלה? פון „אתה“, ממש [לא ברור], „אתה“, דו, עצמות ומהות, וואס איז דער טייטש? „הוא“ — דער עצמות וואס געפינט זיך בהעלם, וואס „הוא“ איז מלשון נעלם. „ה׳“, יו״ד ק״י וא״ו ק״י, אז עס גייט דורך די ד׳ אותיות פון שם הוי׳. „אלוקינו“ — מ׳ברענגט עס אריין אז עס ווערט נמשך בגילוי, כוחנו וחיותנו, אז עס ווערט נמשך דא אין דעם נפש, אין דעם מענטשן. און דורך דעם וואס אלוקות, די געטליכקייט, די מדרגות פון „אתה ה׳“, די העכסטע מדרגות פון אלוקות, ווערן נמשך אין „אלוקינו“, כוחנו וחיותנו, אין דעם אידן, ווערט די ערשטע זאך ביים אידן אלוקות. אז אלוקות ביי אים זאל שטיין בגילוי, נישט נאר אין אן אופן פון הודאה און ביטול, אן אופן פון אמונה, נאר זאל זיין ביי אים בגילוי. און דורך דעם — „מלך העולם“, אז אין די גאנצע וועלט זאל שיינען דער אייבערשטער, די געטליכקייט, אויף די גאנצע
13:29 העולם. ואת זה אומרים בנוסח הברכה. וזה מה שמוצאים, שרובן ככולן של הברכות קשורות דווקא בענייני העולם הזה, כאמור; וכך אומרים ״על הארץ״, בקשר לעניינים ארציים וחומריים. כי זה כל עניינה של הברכה, ״ברוך״ מלשון המשכה: לגלות ולהמשיך מהמדרגות הגבוהות ביותר באלוקות עד כאן למטה, בדברים הגשמיים, כך שבדברים הגשמיים יהיה גילוי אלוקות בעולם, בדבר הגשמי. וזהו תוכן הברכה. רואים זאת בפסוק ״ברוך ה׳ אלוקי ישראל מן העולם ועד העולם״, כפי שכתוב [לא ברור]. הפירוש של ״ברוך ה׳ אלוקי ישראל״ הוא שיהודי, כשהוא מברך, ממשיך מה׳ אלוקי ישראל, שמשם באים מלכתחילה הכוחות בנשמת היהודי. כי היהודים הם תכלית הבריאה ופנימיות הבריאה, ״בשביל התורה, בשביל ישראל״. ומן היהודי — ״מן העולם ועד העולם״: מהעולם העליון, עולם דאתכסיא, ועד העולם התחתון, עולם דאתגליא. שתימשך לכאן למטה הברכה וההמשכה, כך שהמדרגות הגבוהות ביותר באלוקות יימשכו לכאן למטה. וזה הרמז במה שאומרים: ״אל תקרי מה אלא מאה״. מן ה״מה״, הביטול הפשוט, מן היראה תתאה, היראה הפשוטה שבה היהודי מבטל את עצמו, הוא ממשיך לתוכה את ה״מאה״, תכלית השלימות, תכלית הגדלות. [לא ברור] זוהי ה״מאה״ שלמעלה; הוא ממשיך את ה״מאה״ אל תוך ה״מה״, אל תוך הקבלת עול ויראת השמים של היהודי. ועל ידי כך,
13:29 וועלט. און דערמיט זאגט מען דעם נוסח הברכה. און דאס איז וואס מ׳געפינט, אז רובם ככולם פון די ברכות זענען פארבונדן דווקא מיט עניני עולם הזה, כאמור, און אזוי זאגט מען „על הארץ“, פארבונדן מיט ענינים ארציים וחומריים. ווייל דאס איז דער גאנצער ענין פון די ברכה, „ברוך“ מלשון המשכה: מגלה זיין און ממשיך זיין פון די העכסטע מדרגות אין אלוקות ביז דא למטה אין דברים הגשמיים, אז אין דברים הגשמיים זאל ווערן א גילוי אלוקות אין וועלט, אין דבר הגשמי. און דאס איז דער תוכן הברכה, מ׳זעט עס אויפן פסוק „ברוך ה׳ אלוקי ישראל מן העולם ועד העולם“, ווי עס שטייט [לא ברור]. אז דער טייטש פון „ברוך ה׳ אלוקי ישראל“ מיינט, אז א איד, ווען ער מאכט א ברכה, איז ער ממשיך פון ה׳ אלוקי ישראל, פון וואו קומען פריער די כוחות אין דער נשמה פון דעם אידן. ווייל אידן, זיי זענען תכלית הבריאה און פנימיות הבריאה, „בשביל התורה, בשביל ישראל“. און פון דעם אידן איז „מן העולם ועד העולם“: פון דעם העכערן עולם, עולם דאתכסיא, ועד העולם, דעם נידעריגסטן עולם, עולם דאתגליא. זאל נמשך ווערן דא למטה די ברכה והמשכה, אז פון די העכסטע מדרגות אין אלוקות ווערט נמשך דא למטה. און דאס איז דער רמז אין דעם וואס מ׳זאגט: „אל תקרי מה אלא מאה“. פון דעם „מה“, דער ביטול פשוט, פון דער יראה תתאה, די פשוטע יראה׳דיקייט, וואס א איד איז זיך מבטל, איז ער ממשיך אין דעם די „מאה“, תכלית השלימות, תכלית הגדלות. [לא ברור] דאס איז די „מאה“ שלמעלה; ער איז ממשיך די „מאה“ אין דעם „מה“, אין דעם קבלת עול, אין דער יראת שמים פון דעם אידן. און דורך דעם,
15:02 כשהוא ממשיך אצלו את ענייני האלוקות, הוא יכול לפעול זאת בעולם באמצעות ברכות, בכל עניין מענייני העולם. וכמו שכתוב גם בפרי, ברכות השחר, ועל דרך זה ברכות הנהנין, ברכות המצוות וברכות התפילה. בכל ברכה הוא ממשיך המשכה עצמית, המשכת אלוקות, בכל פרט ופרט מענייני העולם. ועל פי זה מובן גם מה שאומרים חז״ל, שכאשר אדם אוכל מאכל בלא ברכה, הרי זה כאילו נהנה מקדשי שמים, שהוא גוזל מקדשי שמים. כלומר, לפני שאדם מברך, כל ענייני העולם הם מקדשי שמים; זה לא שלך, אינך יכול לגעת בזה. ועל ידי שהוא מברך, אז אתה יכול ליהנות מזה. לפי הפירוש הפשוט בגמרא, הכוונה היא שלפני האכילה זהו קדשי שמים, זה שייך לקב״ה, ״לה׳ הארץ ומלואה״, ואחרי שהוא אומר את הברכה, פירוש הדבר שזה כבר אינו קדשי שמים. האם פירוש הדבר שהייתה כאן ירידה? שזה כבר אינו של הקב״ה, אלא נעשה של האדם? אומרת החסידות: לא. הפירוש הוא שהאדם נעשה כלי לקדשי שמים. על ידי שהוא אומר את הברכה, ממשיך ומגלה, ״ברוך אתה ה׳ אלוקינו מלך העולם״, הוא עושה את עצמו ואת העולם לכלי, כך שקדשי שמים נעשים שלו. הם קדשי שמים ונשארים קדשי שמים, ומתוך כך הם נעשים שלו, כך שהוא יכול
15:02 וואס ער איז ממשיך ביי זיך די ענינים פון אלוקות, איז דורך דעם קען ער עס פועל׳ן אין וועלט מיט ברכות, אין יעדער ענין פון וועלט. און אזוי ווי עס שטייט אויך אין דער פרי, ברכת השחר, און על דרך זה ברכת הנהנין, און ברכת המצוות, און ברכת התפילה. אין יעדער ברכה איז ער ממשיך המשכה עצמית, המשכת אלוקות, אין יעדער פרט ופרט אין עניני העולם. וואס על פי זה איז אויך פארשטאנדיק וואס חז״ל זאגן, אז בשעה א מענטש עסט אן אוכל בלא ברכה, איז דאס כאילו נהנה מקדשי שמים, אז ער גוזל מקדשי שמים. דאס הייסט, אז פאר דעם וואס א מענטש מאכט א ברכה, איז די אלע עניני העולם מקדשי שמים; דאס איז נישט דיינס, קענסט עס נישט אנרירן. און דורך דעם וואס ער מאכט די ברכה, איז דעמאלט קענסטו נהנה זיין. אז בלשון בפשטות די גמרא מיינט מען דאך, אין דעם פשט, אז פארן עסן איז דאס קדשי שמים, דאס געהערט צום אייבערשטן, „לה׳ הארץ ומלואה“, און נאכדעם וואס ער זאגט די ברכה, וואס דאס מיינט, איז עס שוין נישט קדשי שמים. הייסט דאס אז ס׳איז געווארן א ירידה? איז דאס שוין נישט דעם אייבערשטנס, ס׳איז געווארן דעם מענטשנס? זאגט חסידות: ניין. דער טייטש איז, אז דער מענטש ווערט א כלי צו קדשי שמים. דורך דעם וואס ער זאגט די ברכה, ער איז ממשיך און ער איז מגלה, „ברוך אתה ה׳ אלוקינו מלך העולם“, מאכט ער זיך און די וועלט א כלי, אז די קדשי שמים ווערן זיינע, אז זיי זענען קדשי שמים און בלייבן קדשי שמים, און פון דעם ווערן זיי זיינע, אז ער קען דאס
16:28 לקלוט אותם, לקבל אותם ולהיעשות כלי לאלוקות. וזהו העניין הגדול של ברכות, של כל עניין הברכות: שעל ידי הברכה נעשים כלי לאלוקות, ממשיכים ומגלים. ולכן זהו כוחם של חכמים. חכם — יודע ביו״ד־ה״א. מה שהוא פעל, גילה והמשיך, ותיקן את מאה הברכות. כי החכמים, כל עניינם הוא ביו״ד־ה״א, חכמה, להמשיך את העניינים כך שיירדו בגילוי לכאן למטה. לכן דוד המלך, שהיה דוד מלך ישראל, ספירת המלכות, המשיך, פעל וגילה את שורש הברכות כאן למטה, והוא שתיקן זאת. ומתי תיקן זאת? דווקא בשעה שהיה עניין של גזירה, עניין של העלם והסתר, עניין של מגיפה. וזה עורר את כוח מסירת הנשמה, מסירות הנפש, דווקא את התנועה הזאת. כידוע, כתוב בחסידות שדווקא בשעה שיש עניינים של העלם והסתר, ענייני גזירות, עניינים של זמן הגלות, הדבר מעורר הארה עמוקה יותר, המשכה עמוקה יותר, גילוי עמוק יותר. לכן דווקא בשעה שהיה העניין הזה, הוא הביא את דוד המלך לגלות את הכוח הזה: שיהודי יכול, באמצעות הברכה, לברך את החושך, לברך את ההעלם וההסתר של העולם, ולעשות את העולם כלי לאלוקות, ולהמשיך מהעולם העליון עד
16:28 אויפנעמען און מקבל זיין און ווערן א כלי צו אלקות. און דאס איז דער גרויסער ענין פון ברכות, יעדער ענין פון ברכות: אז דורך די ברכה ווערט מען א כלי צו אלקות, אז מען איז ממשיך און מגלה. און דערפאר איז דאס דער כח פון חכמים. חכם יודע אין יוד־הא. וואס ער האט אויפגעטאן און מגלה געווען און ממשיך געווען, און, און, און געמאכט די מאה ברכות. ווייל די חכמים, דאס איז כל ענינם, אין יוד־הא, חכמה, אויף ממשיך זיין די ענינים אז זיי זאלן אראפקומען בגילוי דא למטה. דערפאר, דוד המלך, וואס ער איז געווען דוד מלך ישראל, ספירת המלכות, האט ער ממשיך געווען, ער האט אויפגעטאן, ער האט מגלה געווען דעם שורש פון ברכות דא למטה, און ער איז דער וואס האט דאס מתקן געווען. און ווען האט ער דאס מתקן געווען? דווקא בשעת עס איז געווען אן ענין פון א גזירה, עס איז געווען אן ענין פון העלם והסתר, עס איז געווען אן ענין פון א מגיפה. און דאס האט ארויסגערופן דעם כח פון מסירת הנשמה, די מסירות נפש, דווקא די תנועה. כידוע, אז עס שטייט אין חסידות, אז דווקא בשעת עס זענען ענינים פון העלם והסתר, עניני גזירות, ענינים פון זמן הגלות, דאס רופט ארויס א טיפערע הארה, א טיפערע המשכה, א טיפערע גילוי. דערפאר דווקא בשעת עס איז געווען אט דער ענין, און דאס האט געפירט אז דוד המלך זאל מגלה זיין אט דעם כח, וואס א איד קען דורך הברכה, דורך ברכה דעם חושך, דורך ברכה דעם העלם והסתר פון וועלט, און מאכן וועלט א כלי צו אלקות, און ממשיך זיין פון עולם העליון ביז
17:51 למטה מטה — וזהו כוחה של הברכה, להמשיך ״מן העולם ועד העולם״, לגלות אלוקות כאן למטה. אבל מהו הכלי לכל העניינים האלה? על כך הוא אומר: ״ועתה ישראל מה ה׳ אלוקיך שואל מעמך״ — ביטול. כדי שיהודי יוכל לפעול זאת על ידי אמירת ברכה, לעשות את העולם כלי לאלוקות, נדרש עניין ה״מה״: לעורר בעצמו ביטול פשוט וקבלת עול. אדמו״ר הזקן אומר בתניא: ״ראשית העבודה ועיקרה ושורשה״ — זהו עניין הביטול וקבלת העול. ועל ידי שמעוררים בעצמנו את [לא ברור] הנשמה, את ה״מה״ הזה, נעשים כלי להמשיך את מאה הברכות, את כל ההמשכות של קדושה, של אין סוף, של [לא ברור] מלכות, ״מן העולם ועד העולם״. וזהו מה שהוא אומר: ״ואכלת ושבעת וברכת על הארץ הטובה״. את המילה ״ארץ״ מפרש הבעל שם טוב על כל יהודי: כל יהודי הוא ״ארץ חפץ״, ״ארץ חפץ״ של הקב״ה, ויש בו האוצרות היקרים ביותר. לכן, כאשר יהודי אומר ברכה — יהודי פשוט מברך על מאכל, על משקה, על כל דבר — הוא ממשיך בכך מ[לא ברור] לכאן למטה, אל תוך העולם, מגלה אלוקות בעולם ועושה את העולם כלי לאלוקות. עד שמכינים את העולם להיות כלי לגאולה, כפי שהוא אומר בהמשך
17:51 למטה למטה, וואס דאס איז דער כח פון הברכה, ממשיך זיין מן העולם ועד העולם, אויף מגלה זיין אלקות דא למטה. וואס איז אבער דער כלי פאר די אלע ענינים? אויף דעם זאגט ער: ״ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך״ — ביטול. כדי צו קענען אויפטאן דעם ענין, אז א איד, דורך דעם וואס ער מאכט א ברכה, זאל קענען אויפטאן אט דעם ענין, אויף מאכן וועלט א כלי צו אלקות, אויף דעם דארף מען דעם ענין פון ״מה״, אז מען זאל מעורר זיין ביי זיך דעם פשוט׳ן ביטול און קבלת עול. דער אלטער רבי זאגט אין תניא: ״ראשית העבודה ועיקרה ושורשה״. דאס איז דער ענין פון ביטול און קבלת עול. וואס דורך דעם וואס ביי זיך מעורר דעם [לא ברור] הנשמה, אט דעם ווארט, דורך דעם ווערט מען א כלי צו קענען ממשיך זיין די מאה ברכות, די אלע המשכות פון קדושה, פון אין סוף, פון [לא ברור] מלכות, מן העולם ועד העולם. און דאס איז וואס ער זאגט: ״ואכלת ושבעת וברכת על הארץ הטובה״. וואס ״ארץ״ טייטשט דער בעל שם טוב אויף יעדן אידן. וואס יעדער איד איז ארץ חפץ, דעם אויבערשטנס ארץ חפץ, האט אין זיך די גרעסטע אוצרות יקרים. דערפאר א איד, דורך דעם וואס ער מאכט א ברכה, א פשוט׳ער איד מאכט א ברכה, אויף עסן, אויף טרינקען, אויף וואס עס איז, איז דורך דעם ממשיך פון [לא ברור] דא למטה אין דער וועלט, און מגלה אלקות אין וועלט, און מאכט וועלט א כלי צו אלקות, און ביז מען גרייט די וועלט אז זי זאל ווערן א כלי צו דער גאולה, ווי ער זאגט ווייטער אין
19:14 בפרשתנו היום, שעל ידי הברכה ממשיכים [לא ברור]. שלושה לשונות, כפי שהרבי מסביר בביאוריו בקבלה. אלה שלושת העניינים הקשורים לשלוש האותיות של ״יו״ד״: יו״ד, וא״ו ודל״ת, אל [לא ברור], אל כל הבחינות, בכל הכלים ובכל המקומות, עד כאן למטה בעולם, כדי שתהיה ״דירה לו יתברך בתחתונים״, שיהיה עולם מואר, ושכבר יהיה עולם של גאולה. ושאכן יתקיים ״והיה עקב תשמעון״ — שבעקבתא דמשיחא נזכה להגיע לגאולה האמיתית והשלמה על ידי משיח צדקנו.
19:14 אונזער היינטיקער פרשה, אז דורך די ברכה איז מען ממשיך [לא ברור]. דריי לשונות, ווי דער רבי זאגט דאס מסביר אין זיינע ביאורים אויף קבלה. דאס איז די דריי ענינים פארבונדן מיט די דריי אותיות פון דעם יו״ד, מיט א יו״ד, מיט א וא״ו, מיט א דל״ת, אויף [לא ברור], אויף די אלע בחינות, אין די אלע כלים, אין די אלע ערטער, ביז דא למטה אין דער וועלט, אז עס זאל ווערן א דירה לו יתברך בתחתונים, עס זאל ווערן א ליכטיגע וועלט, און עס זאל שוין זיין א וועלט פון גאולה, און עס זאל שוין טאקע זיין ״והיה עקב תשמעון״, עקבתא דמשיחא, זאל מען צוקומען צו דער גאולה האמיתית והשלימה על ידי משיח צדקנו.