פרשת תצוה (תשפ״ה) ועשית מזבח מקטר קטורת פארוואס מזבח הזהב שטייט אין סוף פרשתינו?

00:00 דאס איז ידוע, און דער צמח צדק ברענגט אין דרך מצותיך, שורש מצות התפילה. ברענגט דער צמח צדק אז ער האט געהערט, בשעת דביקותו ביים אלטן רבי'ן, ביים דאווענען. אבער פלעגט ער מזמן לזמן, ווען דער אלטער רבי פלעגט אריינפאלן אין א דביקות, פלעגט מען הערן פון אים א ספעציעלן נוסח. וואס ער פלעגט זאגן? „מי לי בשמים“. זאגן מיט א ספעציעלן ניגון: „מי לי בשמים ועמך לא חפצתי בארץ“. דאס הייסט: איך וויל גארנישט. איך וויל נישט דיין גן עדן, איך וויל נישט דיין עולם הבא, איך וויל מער ניט אז דיך אליין. פלעגט זאגן דאס צום רבונו של עולם, פארטראכט אין א דביקות, א מורא׳דיגע דביקות פון אהבת השם, פלעגט נוצן דעם פסוק אין תהילים: „מי לי בשמים ועמך לא חפצתי בארץ“. וואס וויל איך פון הימל, וואס וויל איך פון דער וועלט? איך וויל גארנישט קיין. און ער פלעגט זאגן: נישט עולם הבא, נישט גן עדן. וואס וויל איך? איך וויל זיין דיך אליין, איין זאך מיטן אויבערשטן אליין. און ס׳איז ידוע ביי חסידים די פרטי סיפורים, וואס מיט דעם זענען אלעמאל די מאמרים, פלעגט זיך קענען אפילו [לא ברור]. דער רבי דערציילט אלעמאל בשם דעם רבי׳ן ריי״צ, אז אין דער סודות, געפונט אין אלטע מאמרים פון דעם אלטן רבי׳ן, אז מ׳פארשטייט נישט אז ס׳איז דא דעם המשך הענינים. מ׳כאפט נישט וואס איז דא דער המשך הענינים. אז געברענגט א דוגמא, אז ס׳איז דא אין תהילים, „פרשת כסיתו, דמים שמאל תחת לראשי“, איז דא אין אכט, דער המשך הענינים איז נישט קלאר צו פארשטיין. דא דערציילט אז ס׳איז געווען ר׳ פינחס רייזעס. פינחס רייזעס איז געווען פון די גדולי

01:34 החסידים פון דעם אלטן רבי׳ן, און ער איז געווען דער וואס זיי פלעגן שרייבן, די חזרנים און איבערשרייבן ווארט ביי ווארט וואס זיי האבן געהערט פון אלטן רבי׳ן. איז ר׳ פינחס רייזעס פלעגט זיך וואלגערן, ווייל דער אלטער רבי פלעגט אלעמאל אריינגיין אין א מורא׳דיגע דביקות בשעת ער פלעגט רעדן חסידות, און פון רוב דביקות פלעגט ער אוועקגיין אויף דעם פלאהר, אויף דער ערד, און פלעגט מאכן קולות פון תפילה, פלעגט אריינגיין אין א מורא׳דיגע התפעלות, און מ׳האט געדארפט נאך לויפן און נאך קריכן אויף די קני, וואס גייט ער זאגן. און דערפאר איז געווען אלעמאל וואס מען האט געקענט פארשטיין דעם המשך הענינים. אין אן אנדער ארט ווערט דערציילט מער פרטים פון איינעם פון די חסידים וואס דערציילט וואס ער האט געזען בשעת ער איז געווען ביים אלטן רבי׳ן. אז ער דערציילט אז עס איז געווען א פשוט׳ער אינדערפרי, און דער אלטער רבי האט זיך צוגעגרייט צום דאווענען. און דער שמש האט אריינגעברענגט א גלאז וואסער אדער א גלאז מילך, דער אלטער רבי האט זיך געגרייט צום דאווענען. און דערנאך האט ער געזען, דער אלטער רבי איז אריינגעגאנגען אין א דביקות, פארמאכט די הייליגע אויגן פאר א משך זמן, אראפגעלייגט דעם קאפ, און ער איז געזעסן מיט א דביקות א מערך א לאנגע צייט. און פלוצלינג האט ער געהערט אז ער האט געשריגן מיט א ניגון און געזאגט דעם נוסח: „רבונו של עולם, איך וויל גארנישט. איך וויל ניט דיין גן עדן, איך וויל ניט דיין עולם הבא, איך וויל מער ניט אז דיך אליין.“ און דאס איז געווען דער, דער, דער

02:57 אויסדרוק וואס דער אלטער רבי האט זיך ארויסגעדריקט בשעת ער איז אריינגעגאנגען אין א דביקות פון אהבת השם, איז ער צוגעקומען צו די העכסטע מדרגות פון אהבת השם: „איך וויל מער ניט אז דיך אליין.“ און מ׳ווייסט אז עס איז געווען כמה פעמים אז דער רבי פלעגט חזר׳ן דעם ווארט, מ׳האט געהערט עס אין די מאמרים כמה פעמים. איך האב עס אויך געהערט ביי פארברענגען, צו הערן ווי דער רבי האט עס געזאגט, האט מען כסדר געזען, בשעת דער רבי האט געחזר׳ט דעם פסוק, פלעגט ער אריינגיין אין א התרגשות. עס איז אמאל געווען ממש, פלעגט ער אריינגיין אין א התרגשות נאך ביים איבערחזר׳ן די תורה פון דעם אלטן רבי׳ן. דערציילט דער רבי ריי״צ אין ליקוטי דיבורים, אז צוזאמען מיט די אלע ענינים וואס דער צמח צדק האט געזאגט, דער צמח צדק האט געזאגט: צוזאמען מיט די אלע ענינים וואס מ׳דערציילט אויף דעם אלטן רבי׳נס דביקות און זיין אהבת השם, פון „מי לי בשמים ועמך לא חפצתי בארץ“, די העכסטע שטאפל, די העכסטע מדרגה אין אהבת השם, פון דערצו האט דער אלטער רבי געזאגט אז אט דער גאנצער ענין קומט נישט צו צו דעם מסירות נפש אויף, אויף, אויף טאן א טובה א אידן מיט א געשמאק. דאס איז צוזאמען מיט דער גאנצער רייכקייט, מיט דעם גאנצן דרך פון אהבת השם, מיט דער גרעסטער דביקות. אבער וואס נאך שטארקער פון דעם איז אוועקלייגן אט די גאנצע דביקות, אט דעם גאנצן ענין אויף א זייט, און גיין אויפזוכן אידן און טאן א טובה אידן אין גשמיות און אין רוחניות. וואס אף דעם דערציילט צווישן די סיפורים, דער סיפור הידוע, וואס

04:25 דער רבי ברענגט דאס אראפ אין דעם מאמר, אין דעם ערשטן מאמר פון באתי לגני תשי״א, אז ס׳איז געווען חג הפורים — חג, אנטשולדיגט, ס׳איז געווען יום הכיפורים. ווי באוואוסט, אז יום הכיפורים, ווען דער אלטער רבי איז געווען אינמיטן דאווענען, האט ער זיך אויסגעטאן דעם טלית און איז ארויסגעגאנגען פון שול, און איז געגאנגען אין עק שטאט, אין קצה העיר, אין א שטיבל, א הייזקע, וואו עס האט געוואוינט א פרוי וואס האט ערשט געהאט א קינד, און זי האט נישט געהאט ווער עס זאל איר העלפן דעם שטוב הייצן. און דער אלטער רבי איז אליין געגאנגען, און [לא ברור]. ער האט אליין געהאקט האלץ און ער האט אליין צוגעגרייט די זופ, די מרק, אז זי זאל האבן וואס צו עסן. און דאס איז געווען יום כיפור בשעת דאווענען. וואס איז דאס פארבונדן מיט דעם ענין? אין דער העכסטער צייט פונעם יאר, אין דער צייט פון גילוי היחידה, האט דער אלטער רבי אלץ פארלאזט, צו טאן א טובה א אידן. וואס אין אונזער פרשה געפינען מיר, דער אנהייב פון דער פרשה און דער סיום פון דער פרשה. דער אנהייב פון דער פרשה הייבט זיך אן מיט דער פרשה פון נרות: ״ואתה תצוה את בני ישראל ויקחו אליך שמן זית זך כתית למאור״. דער סיום פון דער פרשה ענדיקט זיך מיט מזבח הזהב, מזבח הקטורת. און ווי עס ברענגט זיך אין ראשי תיבות דער פסוק, יא, דער חיבור פון די צוויי ענינים: עס הייבט זיך אן ביי שמן, דער סיום ביי קטורת. פרשת

06:01 תצוה, די גאנצע פרשה רעדט דאך וועגן בגדי כהונה. און דערפאר הייבט זיך אן די פרשה מיט שמן למאור, וואס לכאורה איז נישט שייך ביי דעם. דער רש״י אליין זאגט, אז די פרשה האט נישט געדארפט זיין דא בכלל. ער האט עס אריינגעברענגט ביים [לא ברור], אבער ביי דעם הייבט זיך די פרשה ערשט שפעטער אן, און די תורה האט דאך שפעטער די פסוקים, יא, שפעטער אין חומש, אין פרשת אמור. און דערפאר זאגט עס די פרשה דא, יא, צו דערציילן ביים [לא ברור], וואס גייט זיין, וואס דארף זיין דער ענין פונעם משכן וכו׳. אבער דאס איז אן ענין פאר זיך. און דערנאך איז די צווייטע שאלה, וואס אלע מפרשים פרעגן, אין סוף פרשה: נאך די גאנצע מעשה פון בגדי כהונה, אז די תורה זאגט ווי צו מאכן בגדי כהונה, און עבודת הכהן און אלע זאכן, דא מוז די תורה דערציילן אז ס׳איז דא א מזבח הזהב. פרשת תרומה איז די פרשה וואו עס שטייען אלע כלי המשכן. און מזבח — נאך אויך איז דאך געווען מזבח הקרבנות — דארט דערציילט ער וועגן דעם ענין. ער ברענגט אלע כלים, קומט מען צו מזבח הזהב, מזבח הקטורת, ברענגט ער עס נישט דארט. ערשט אין סוף פרשת תצוה מוז די תורה דערציילן אז נאך די כלים וואס זי האט שוין דערמאנט, איז דא א מזבח מקטר קטורת. און אלע מפרשים, דער רמב״ן און דער חזקוני, אלע מפרשים, אלע גדולי ישראל, שטעלן זיך

07:33 אויף דעם, דער אור החיים הקדוש וכו׳, יא, פרעגן אויף די שאלה: וואס האט די תורה דערמאנט איצטער אין סוף פרשת תצוה? און פארוואס שטייט דאס נישט ביי די כלים אין פרשת תרומה, וואו עס שטייען אלע כלי המשכן? איז דער ענין, עס איז דער פסוק: ״שמן וקטורת ישמח לב״. דער שמן פון דער מנורה און די קטורת, מזבח הקטורת, ״ישמח לב״ — דאס איז א ספעציעלע שמחה. וואס איז דער ענין בזה? ווען מען גייט צו דעם ענין פון מזבח הקטורת, דארט קומען מיר צו ביאורים אין די מפרשים. למשל, דאס וואס ער טענה׳ט, אז דער טעם הדבר פארוואס שטייט דער מזבח סוף [לא ברור], די אלע עניינים, צו זאגן אז דאס איז געווען אן ענין פון [לא ברור] להוי׳. דא קומט דער אינטערעסאנטער ווארט. ער זאגט אז די אלע זאכן וואס זענען דארט, דאס איז געווען וואס אידן האבן געדארפט ברענגען, א כפרה פון די עבירות און חטאים, איז דאס עבודתם של ישראל כדי צו געבן דעם אויבערשטן, יא, און בעטן כפרה אויף זייערע חטאים ועוונות. וואס דאס איז געווען די אלע כלי המשכן. דער ענין פון קטורת, טענה׳ט ער, דאס איז נישט דא מיט קרבנות, מיט חטאים ועוונות. דאס איז גאר אן ענין פון דאנק. נאך די אלע עניינים וואס דער אויבערשטער האט געגעבן אידן, אויף דעם גרעסטן זכות, אז זיי קענען נאך אלע חטאים ועוונות ברענגען קרבנות, און דער אויבערשטער איז זיי מכפר, און ס׳איז דא דער ענין מיט די כהנים און זייער עבודה, צו העלפן אידן צוקומען צו זייער כפרה, לכפר לפני הוי׳. איז נאך

09:06 די אלע זאכן, אַ איד ברענגט דעם אויבערשטן די קטורת. דאס איז אלץ בדרך מתנה וואס מען ברענגט צום אויבערשטן, א דאנק אויף דעם גרעסטן זכות וואס דער אויבערשטער האט אונז מזכה געווען און גיט אונז די אפשרות. אזוי טייטשט ער, און דערפאר שטייט דאס גאר אין סוף. ס׳זענען דא נאך ביאורים פון אנדערע מפרשים ראשונים, וואס זיי זאגן יעדער איינער לויט זיין דרך וואס דא איז דער ענין. איז מבאר דער רבי דאס. דער רבי האט גערעדט וועגן דעם באריכות אויך אין דעם לעצטן יאר, תשנ״ב, אין דער פארברענגען פון שבת תצוה, וואס איז געווען פון די לעצטע פארברענגען וואס מיר האבן זוכה געווען צו הערן פון רבי׳ן. יא, איך וועל נישט געדענקען צי עס איז געווען דא מוצאי שבת נאר דא תשנ״ב. שבת תצוה תשנ״ב האט דער רבי גערעדט א זייער געשמאקע פארברענגען וועגן דעם ענין, און האט געגעבן צו פארשטיין, אז דער סיבה פארוואס אין סוף תצוה ברענגט זיך דער ענין פון קטורת, איז ווייל דאס איז בעצם דער תכלית און מכוון פון דער גאנצער עבודה. קטורת איז דער ענין פון התקשרות. קטורת איז מלשון התקשרות. אין קטורת ברענגט זיך ארויס דער גרעסטער פנימיות׳דיגער פארבונד פון א איד מיט דעם אויבערשטן. עס שטייט טיפער ווי דעם. איז מבאר דער רבי דאס, אז דער מזבח הפנימי — עס איז דא מזבח החיצון און מזבח הפנימי. מזבח החיצון איז פארבונדן מיט אלע קרבנות, און די אלע קרבנות זענען פארבונדן מיט נעמען א בהמה און מקריב זיין פארן אויבערשטן. איז מבאר דער רבי דאס אין עבודה: דער ענין פון מקריב זיין דעם נפש הבהמית און די פרטים פון נפש הבהמית, און אויף אלע די ענינים

10:46 דארף מען ברענגען צום אויבערשטן. און דאס איז די עבודה פנימית פון מזכך זיין דעם גוף און נפש הבהמית, מברר זיין די וועלט און מאכן די וועלט א דירה לו יתברך, מכפר זיין אויף די עבירות וואס מען האט געטאן — חטאת און אשם און אלע קרבנות. בשעת עס קומט צו גיין קטורת, קטורת איז מלשון התקשרות, וואס דאס איז די גרעסטע התקשרות פון א איד מיט דעם אויבערשטן. וואס דערפאר געפינט מען כמה ענינים. מיר געפינען אז דער מזבח הקטורת איז געשטאנען אין היכל, און אין היכל גופא איז ער געשטאנען אינמיטן, אנטקעגן ממש דעם קודש הקדשים, דעם ארון הקודש. וואס הייסט, וואו איז געשטאנען דער מזבח הקטורת? אין דעם גרעסטן, טיפסטן ארט פון פנים אל פנים, וואס דארטן שטייט מען פנים אל פנים צום אויבערשטן. וואס אין עבודה איז דאס די עבודה פון יחידה שבנפש, די עבודה פון התקשרות פנימית פון א איד צום אויבערשטן. וואס דערפאר אויך זאגט ער נאך א זאך: ער האט נישט געהאט דעם ענין פון אמה אויף אמה — אמה ברייט, אמה הויך, אמה [לא ברור]. דער איינציגער כלי וואס איז געווען אמה אויף אמה איז דער מזבח וואס שטייט אין דער פרשה. וואס דער ענין פון אמה אויף אמה באווייזט אויף יחידה שבנפש. אלע אנדערע כלים האבן געהאט כמה ענינים, אמות און חצאים, האבן כמה פרטים. דער מזבח הזה, למשל, איז געווען שלש אמות קומתו. שלש אמות איז בכללות קעגן די קומה של אדם, וואס דאס באווייזט אז עס איז פארבונדן מיט ציור אדם, ראש, גוף, רגל וכו׳, ווייל די עבודה איז קשור צו כמה פרטים. מה

12:17 שאין כן דער מזבח הפנימי, דער מזבח הקטורת, איז אמה על אמה. אבער דער ענין פון אמה איז יחידה. דאס איז איין איינציגער אמה. דאס איז יחידה שבנפש, וואס איז קשור צו יחידו של עולם. און דערפאר איז איינער פון די ענינים פון קטורת, אז עס זענען געווען יא סממנים. מען זאגט אין חסידות אויף דעם מספר יא, אז דאס איז למעלה פון עשר. אחד עשר — ״אחד עשר יום מחורב״ — אחד עשר איז דער אחד שלמעלה מעשר; דאס איז די יחידה, וואס איז קשור צו א איד, מיט ״אנכי ה׳ אלקיך״. און דערפאר געפינט מען אויך אז דוקא דאס איז די עבודה פון יום הכיפורים. אין סוף פרשה, ״וכפר אהרן על קרנותיו אחת בשנה, מדם חטאת הכפורים אחת בשנה יכפר עליו״. אין סוף פרשה ברענגט זיך דער ענין פון קטורת און פון ״אחת בשנה״. ועיקר העבודה פון ״אחת בשנה״, איז דאך ידוע, איז די עבודה פון קטורת. דער כהן גדול איז אריין לפני ולפנים, און ״וכסה ענן הקטורת״, און דארט אנטפלעקט זיך די גרעסטע ענינים. די תפילה פון כהן גדול — אלץ איז געווען ארום דער קטורת. אבער קטורת איז די גרעסטע התקשרות; דאס איז די ווערטער ״מי לי בשמים ועמך לא חפצתי״. דער כהן גדול שטייט דארט, דער איינציגער אדם, דער יחיד שבעם ישראל, מיט דעם יחיד שבשנה, ״אחת בשנה״ — דאס וואס שטייט אין סוף פרשה, יום הכיפורים — מיט דעם אחד שבמקום, דעם קודש הקדשים. דאס איז קשור צו קטורת, און דארט אנטפלעקט זיך די יחידה שבנפש, וואס איז קשור צו דער יחידה פון יעדן איד, וואס ווערט נתגלה ביום הכיפורים. און דערפאר שטייט עס אין דער תורה אין סוף, ווייל דאס איז דער תכלית. דאס איז די העכסטע מדרגה, דאס איז דער סוף פון אלע מדרגות. דאס הייסט, אז נאך דער גאנצער עבודה און מיט אלע ענינים פון עבודת המשכן, וואס דאס איז אלץ ענינים פון עבודת השם, מאכן פון דער וועלט א דירה לו יתברך, זאגט מען אונז אז מען דארף וויסן אז דער תכלית פון אלע ענינים איז קטורת: ״מי לי בשמים ועמך לא חפצתי״.

14:13 אחת בשנה. דאס איז אויך מקשר דעם יחיד מיטן יחידו של עולם. און אין דעם זמן קען קיין אדם נישט זיין אין אהל מועד, ווי די תורה זאגט: „ולא יהיה אדם באהל מועד בבואו לכפר בקודש“. ווען דער כהן גדול איז אריין אין קדשי הקדשים, איז דארט נישט געווען קיין שייכות צו די ענינים פון דער גאנצער גשמיות; נאר דער כהן גדול, פנים אל פנים, „ולא יהיה אדם“. זאגן חסידות, אז דאס איז דער גילוי פון דער יחידה שבנפש, ווען דער איד מיטן אויבערשטן געפינט זיך אליין, אן קיין נאך איינעם און אן קיין שום זאך אנדערש. אבער דא קומט א געוואלדיקער פלא. אין וועלכער פרשה שטייט די פרשה פון קטורת מיטן מזבח הקטורת? אין פרשת תצוה. אין וועלכער פרשה? אין דער פרשה וואס דערציילט וועגן די נרות. און נישט נאר דאס: וואס זאגט די פרשה צום סוף? „ובהעלות אהרן את הנרות בין הערבים יקטירנה“. דאס הייסט, די תורה זאגט אז די צייט פון הקטרת הקטורת איז די צייט ווען מען צינדט אן די נרות. און מען זאגט דאס יעדן טאג אין די ברייתא, וואו עס שטייט דער סדר פון די פרטי הדברים: קודם פינף נרות, דערנאך קטורת, און דערנאך די צוויי נרות. דאס איז געווען דער סדר העבודה יעדן טאג, ווען מען האט געדינט אין בית המקדש. דאס פארבינדט די צוויי זאכן. ווייל די תורה זאגט „ובהעלות אהרן את הנרות בין הערבים יקטירנה“, פארבינדט די תורה די נרות מיט הקטרת הקטורת און רעדט פון זיי צוזאמען. וואס איז דער רמז דא? וואס איז דער לימוד? דער לימוד איז דאס וואס דער רבי האט געזאגט: צוזאמען מיטן גאנצן שטורעם פון „מי לי בשמים ועמך לא חפצתי בארץ“ — איך וויל נישט קיין שום זאך, נאר דיר אליין — דער טיפסטער התקשרות פון א אידן צום אויבערשטן דארף זיך אויסדריקן אין דער עבודה פון דעם איד. דאס איז צינדן נרות. וואס הייסט צינדן נרות? צינדן נרות הייסט באלייכטן די וועלט. נישט נאר פאר זיך אליין דארף איך האבן ליכט,

16:14 נאר פאר דער גאנצער וועלט. די כוונה איז נישט נאר פאר זיך אליין. די כוונה איז צו מאכן ליכט ארום זיך. אין בית המקדש האט מען געמאכט „חלוני שקופים אטומים“, ווי עס שטייט אין תנ״ך: די פענצטער זענען געווען אפן אויף דרויסן, און דאס ליכט איז געגאנגען פון אינעווייניק ארויס. דאס האט געוויזן, אז דער תכלית פון אידן איז אז זיי זאלן ברענגען ליכט אין דער וועלט. א מענטש דארף זיין א נר להאיר. ער דארף מאכן ליכט ארום זיך, העלפן אנדערע אידן בגשמיות וברוחניות, באלייכטן די וועלט מיטן אור התורה והמצוות. און דערפאר זאגט די תורה, אז דער אנהייב פון דער פרשה רעדט וועגן שמן פאר די נרות, און דער סיום הפרשה — וועגן קטורת. „שמן וקטורת ישמח לב“. דאס ברענגט דעם אויבערשטן שמחה. דאס איז א תענוג און א שמחה פארן אויבערשטן. און די שמחה איז ווען שמן און קטורת זענען צוזאמען. פון איין זייט איז ביי דעם אידן פאראן די התקשרות צום אויבערשטן: איך וויל נישט בלייבן נאר ביי זיך אליין. און צוזאמען דערמיט האט ער דעם שמן, דאס ליכט פון די נרות להאיר. דאס איז די התקשרות, דאס איז די יחידה, און דערמיט באלייכט ער די וועלט. דערמיט ברענגט ער די מעיינות, די פנימיות פון תורה, די פנימיות פון אלקות, ארויס. און דערמיט מאכט ער ליכטיק די וועלט; ער ברענגט דעם אור התורה והמצוות אין דער וועלט. און דאס איז די עבודה וואס אידן דארפן טאן. בפרט ווען מען געפינט זיך אין די לעצטע טעג פון גלות. דאס איז די צייט וואס דער סדר זאגט אונז. צוזאמען דערמיט געפינען מיר זיך היינט אין דעם טאג פון ז׳ אדר, פון משה רבינו. און דאס איז דער אור וואס די תורה דערציילט אונז. מיר דארפן וויסן וואס דער תכלית פון א אידן איז. א איד דארף

18:02 פארשטיין זיין התקשרות צום אויבערשטן: איך וויל נישט בלייבן נאר ביי זיך אליין, איך וויל נישט בלייבן נאר ביי זיך אליין. און צוזאמען דערמיט דארף ער דאס ברענגען אין דער וועלט, מאכן ליכטיק די וועלט מיטן אור פון פנימיות התורה. און דאס איז פנימיות התורה, חסידות, וואס מען דארף ברענגען צו אנדערע: ברענגען דעם אור פון די מעיינות פון בעל שם טוב ביז חוצה. און דורך דעם וועלן מיר זוכה זיין צו דער גאולה שלימה. און דער טאג אין חודש אדר זאל אונז מזכה זיין, אז מיר זאלן זוכה זיין צו דער גאולה שלימה דורך משיח צדקנו. און דאס וועט אויסמעקן דעם עמלק. און עס וועט זיין „ראשית גוים עמלק ואחריתו עדי אובד“, און דער כסא וועט זיין שלם און דער שם וועט זיין שלם. דורך דער שמחה. [לא ברור]. אמן כן יהי רצון.