לעבן חסידות · פרק 148 · 2024-10-06 · 28:32
יום הכיפורים - דעם בעל שם טוב׳ס דרך אין תשובה
תיאור הפרק
שיחת ש״פ שמות תש״ב ד״ה טוב וישר תרס״ד ד״ה וכל אדם תשכ״ג אגרות קודש חלק ה בתחילתו רשימות חוברת קסד
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 בשנת תש״ב היה אדמו״ר הריי״צ בשיקגו. הוא נסע אז לבקר את היהודים בשיקגו. הדבר היה קשה לו מאוד מבחינת בריאותו, עם כל הבעיות הבריאותיות שהיו לו באותה תקופה, ובכל זאת התאמץ מאוד ונסע. הוא שהה בשיקגו כמה שבועות. באותם ימים הוא התוועד עם מי שבאו אליו. היו שם אז יהודים רבים. הרי מדובר בשנים הראשונות לאחר שהגיע לאמריקה. יהודים רבים הגיעו אז מאירופה, ורבים התקרבו. הוא התוועד באריכות ודיבר על כמה עניינים. בין העניינים שעליהם דיבר אז אדמו״ר הריי״צ, הוא סיפר סיפור ארוך. על כל פנים, בקיצור, עיקר תוכנו של הסיפור נגע לחידוש שחידש הבעל שם טוב בדרך החסידות. הוא סיפר שאדמו״ר הזקן, בשנים הראשונות לאחר הסתלקות המגיד ממעזריטש, נהג לנסוע בין העיירות. הוא נסע מתוך כוונה להפיץ חסידות בעולם ולמסור את דרך הבעל שם טוב, דרך החסידות. אדמו״ר הזקן בחר לנסוע דווקא לעיירות שהיו מלאות בבני תורה והיו בהן למדנים גדולים רבים. דווקא אדמו״ר הזקן, שהיה גאון עולם, בחר בכך, כדי שיוכל
00:00 אין דעם יאר תש״ב איז דער רבי ריי״צ געווען אין שיקאגא. ער איז דעמאלט געפארן באזוכן די אידן אין שיקאגא. דאס איז געווען זייער שווער פאר אים מיט זיין בריאות הגוף און אלע פראבלעמען וואס ער האט דעמאלט געהאט מיט זיין געזונט, און דאך האט ער זיך שטארק אנגעשטרענגט און איז געפארן. ער איז געווען עטלעכע וואכן אין שיקאגא. אין יענע טעג האט ער פארברענגט מיט די וואס זענען געקומען צו אים. א סך אידן זענען דעמאלט געווען. מיר רעדן דאך פון די ערשטע יארן נאכדעם וואס ער איז געקומען קיין אמעריקע. עס זענען געווען א סך אידן וואס זענען דעמאלט אנגעקומען פון אייראפע, און א סך זענען מקורב געווארן. ער האט שטארק פארברענגט און גערעדט כמה ענינים. צווישן די ענינים וואס דער פריערדיקער רבי האט דעמאלט גערעדט, האט ער דערציילט א סיפור ארוך. על כל פנים, בקיצור, דער נקודת התוכן פון דעם סיפור איז געווען בנוגע דעם אויפטו פון הייליגן בעל שם טוב אין דעם דרך החסידות. ער האט דערציילט אז דער אלטער רבי, אין די ערשטע יארן נאך דער הסתלקות פון דעם מעזריטשער מגיד, פלעגט ארומפארן אין די שטעטלעך. ער פלעגט ארומפארן מיט דער כוונה צו פארשפרייטן חסידות אויף דער וועלט און איבערגעבן דעם דרך הבעל שם טוב, דעם דרך החסידות. דער אלטער רבי פלעגט ארומפארן דווקא אין די שטעטלעך וואס זענען געווען פול מיט בני תורה, און עס זענען דארט געווען א סך גרויסע למדנים. און דאס האט אויסגעקליבן דווקא דער אלטער רבי, וואס איז געווען א גאון עולם, אז ער
01:39 לקיים איתם ויכוחים. כלומר, תחילה היו מדברים אפילו בנגלה. ולאחר שראו את גאונותו הגדולה של אדמו״ר הזקן בנגלה דתורה, היה מגלה להם את עניין פנימיות התורה, תורת הבעל שם טוב. וכך העמיד דורות על גבי דורות; יהודים רבים התקרבו לתורת החסידות. הוא סיפר שאחד הוויכוחים התקיים בעיר מינסק, שבה היו רבים מגדולי המתנגדים, והתקיים שם ויכוח גדול. הגיעו לשם כל הגדולים מן העיירות שמסביב. זה היה בשנת תקל״ג. גדולי התורה הציגו שם לאדמו״ר הזקן כמה שאלות בנוגע לשיטת הבעל שם טוב. ובכללות היו שתי שאלות. שאלה אחת על שיטת הבעל שם טוב הייתה: מדוע ראו שהבעל שם טוב קירב כל כך את האנשים הפשוטים? כידוע, זה היה דווקא אחד היסודות של הבעל שם טוב: הוא קירב כל יהודי וגילה כלפיו אהבת ישראל. ובמיוחד הייתה לו אהבה מיוחדת לאנשים הפשוטים, ליהודים הפשוטים שחיו אז בסביבה. הוא גילה כלפיהם אהבה גדולה. ועל כך הייתה טענה: חשבו שמתוך הקירוב הזה שהוא מראה לאנשים
01:39 זאל קענען פירן מיט זיי ויכוחים. דאס הייסט, אפילו פלעגט מען רעדן אין נגלה. און נאכדעם וואס זיי האבן געזען דעם אלטן רבי׳נס גרויסע גאונות אין נגלה דתורה, פלעגט ער זיי מגלה זיין דעם ענין פון פנימיות התורה, די תורה פון בעל שם טוב. און דורך דעם האט ער געמאכט א סך דורות דורות; א סך אידן זענען נתקרב געווארן צו תורת החסידות. ער האט דערציילט אז עס איז געווען איינע פון די ויכוחים אין שטאט מינסק, וואו עס זענען געווען א סך פון גדולי המתנגדים, און עס איז דארט פארגעקומען א גרויסער ויכוח. עס זענען געקומען דארט אלע גדולים פון די שטעטלעך ארום און ארום. און דאס איז געווען אין יאר תקל״ג. און עס זענען דארט געווען עטלעכע שאלות וואס די גדולי התורה האבן פארגעשטעלט דעם אלטן רבי׳ן בנוגע צו דער שיטה פון בעל שם טוב. און בכללות זענען געווען צוויי שאלות. איין שאלה, לויט דער שיטת הבעל שם טוב, איז געווען: פארוואס האט מען געזען ביים בעל שם טוב אז ער האט אזוי פיל מקרב געווען די אנשים פשוטים? כידוע, דאס איז געווען איינע פון די יסודות דווקא פון דעם בעל שם טוב, אז ער האט מקרב געווען און ארויסגעוויזן אהבת ישראל צו יעדן איד. און ספעציעל האט ער געהאט א ספעציעלע ליבשאפט צו די אנשים פשוטים, די פשוטע אידן וואס זענען געווען דעמאלט ארום און ארום. ער האט ארויסגעוויזן א גרויסע ליבשאפט צו זיי. און דאס איז געווען א טענה, אז מען האט געמיינט אז דורך דעם וואס ער באווייזט אזא קירוב צו די אנשים
03:05 הפשוטים עלול לצאת זלזול, שהאנשים הפשוטים יזלזלו בגדולי התורה. השאלה השנייה הייתה על כך ששמעו שהבעל שם טוב אמר שגם תלמידי חכמים צריכים לעשות תשובה. גם הדבר הזה עורר אצלם תחושה של זלזול: כשאומרים דברים כאלה, שאפילו תלמידי חכמים צריכים לעשות תשובה, משתמע מכך כאילו תלמידי החכמים אינם נמצאים במדרגה טובה. והאמירה שהם צריכים לעשות תשובה היא זלזול גדול עוד יותר בכבוד תלמידי חכמים ובכבוד התורה. את עניינה של האסיפה הגדולה הזאת סיפר אדמו״ר הריי״צ לאחר מכן, כפי ששמע [לא ברור] מחסיד שהיה שם בשעת מעשה. הוא היה אחד מגדולי החסידים וגדולי הרבנים, ושמו היה רבי יצחק אייזיק ויטבסקער. הוא היה תלמיד חכם גדול, גאון גדול. קודם לכן היה מבני התורה הליטאים, ובהמשך התקרב ונעשה מאחד מגדולי החסידים, אחר כך אצל רבותינו, אדמו״ר הזקן, אדמו״ר האמצעי ואדמו״ר הצמח צדק. הוא סיפר את פרטי הסיפור. הוא סיפר שהיה ויכוח שלם במשך כמה ימים בעניינים עמוקים בנגלה, וכולם התפעלו מגאונותו של אדמו״ר הזקן, מבהירותו ומחריפותו בנגלה דתורה. ולאחר מכן הגיע
03:05 פשוטים, קען דורך דעם ארויסקומען א זלזול, אז די אנשים פשוטים זאלן מזלזל זיין אין די גדולי התורה. און די צווייטע שאלה איז געווען וועגן דעם וואס זיי האבן געהערט אז דער בעל שם טוב האט געזאגט אז אויך תלמידי חכמים דארפן טאן תשובה. און דאס האט אויך ארויסגערופן א זלזול. דורך דעם וואס מען האט אזעלכע ווערטער, אז אפילו תלמידי חכמים דארפן תשובה טאן, רופט דאס ארויס כאילו די תלמידי חכמים געפינען זיך נישט אין א גוטער מדרגה. און דאס וואס זיי דארפן תשובה טאן, דאס איז נאך א גרעסערער זלזול אין כבוד תלמידי חכמים און כבוד התורה. דער ענין פון דער גרויסער אסיפה האט דער פריערדיקער רבי שפעטער דערציילט, וואס ער האט געהערט [לא ברור] פון א חסיד וואס איז דארט געווען בשעת מעשה. דאס איז געווען איינער פון די גדולי החסידים, גדולי הרבנים, ער האט געהייסן רבי יצחק אייזיק וויטעבסקער. ער איז געווען א גרויסער תלמיד חכם, א גרויסער גאון. און ער איז פריער געווען פון די ליטווישע בני תורה. און שפעטער איז ער נתקרב געווארן און געווארן פון די גרויסע חסידים, שפעטער ביי די רבי׳ס, דעם אלטן רבי׳ן, דעם מיטעלן רבי׳ן און דעם צמח צדק. ער דערציילט פרטי הסיפור. ער דערציילט אז עס איז געווען א גאנצער ויכוח עטלעכע טעג אין טיפע ענינים אין נגלה, און זיי זענען אלע נתפעל געווארן פון דעם אלטן רבי׳נס גאונות און קלארקייט און שארפקייט אין נגלה דתורה. און שפעטער איז געקומען
04:30 היום שבו הסביר אדמו״ר הזקן מהי שיטתם הקדושה של הבעל שם טוב ותלמידו, הרב המגיד ממעזריטש. ואדמו״ר הזקן אמר ששיטת הבעל שם טוב מיוסדת על ההתגלות הראשונה שהייתה למשה רבינו: השכינה התגלתה למשה רבינו בסנה. כפי שהתורה מספרת בפרשת שמות, כאשר היה ליד הסנה, התקרב משה רבינו וראה להבת אש. ״וירא מלאך ה׳ אליו בלבת אש מתוך הסנה״. הייתה זו התגלות אלוקות, כפי שהתרגום אומר, ״ואתגלי״: הייתה התגלות אלוקות שהתגלתה בסנה. ולנוכח ההתגלות הזאת למשה רבינו, שראה כי ״הסנה בוער באש והסנה איננו אֻכָּל״, התקרב משה רבינו ואמר: ״ויאמר משה אסורה נא ואראה את המראה הגדול הזה מדוע לא יבער הסנה״. משה רבינו אמר: אני רוצה להתקרב ולהביט במראה הגדול הזה. איך ייתכן שהסנה בוער ואינו נשרף? ״מדוע לא יבער הסנה״. ורש״י אומר על ״אסורה נא ואראה״: ״אסורה מכאן להתקרב שם״. לזוז מהמקום שבו עמד, להתקרב אל הסנה ולראות את המראה הגדול הזה ואת הפלא הגדול. וכאן, מה היה אצל הבעל שם טוב? זה מה שמסר אדמו״ר הזקן, ש־
04:30 דעם טאָג וואס דער אלטער רבי האט געגעבן צו פארשטיין וואס איז די הייליגע שיטה פון דעם בעל שם טוב און תלמידו, דער רבי המגיד ממעזריטש. און דער אלטער רבי האט געזאגט אז די שיטת הבעל שם טוב איז מיוסד אויף דער ערשטער התגלות וואס איז געווען צו משה רבינו: די שכינה איז נתגלה געוואָרן צו משה רבינו בַּסְּנֶה. ווי די תורה דערציילט אין פרשת שמות, אז בשעה ער איז געווען ביי דעם סנה, איז משה רבינו צוגעקומען און האט געזען אז עס גייט א פלאם פייער. „וירא מלאך ה׳ אליו בלבת אש מתוך הסנה.“ געווען א התגלות אלקות, ווי דער תרגום זאגט, „ואתגלי“, אז ס׳איז געווען אן ענין פון התגלות אלקות וואס איז נתגלה געוואָרן ביי דעם סנה. און אָט די התגלות אלקות ביי משה רבינו, וואס האט געזען אז „הסנה בוער באש והסנה איננו אֻכָּל“, איז משה רבינו צוגעקומען און האט געזאגט: „ויאמר משה אסורה נא ואראה את המראה הגדול הזה, מדוע לא יבער הסנה.“ משה רבינו האט געזאגט: איך וויל זיך דערנענטערן און אנקוקן דעם מראה הגדול הזה. ווי קומט עס אז דער סנה ברענט און ער ווערט נישט פארברענט? „מדוע לא יבער הסנה.“ און רש״י זאגט, „אסורה נא ואראה“ — „אסורה מכאן להתקרב שם“. דער וועג פון דעם אָרט וואו ער איז געשטאנען, זיך דערנענטערן צו דעם סנה און זען דעם גרויסן מראה הגדול הזה און דעם גרויסן פלא. און דא, בעל שם טוב, וואס איז געווען? דאס האט דער אלטער רבי איבערגעגעבן, וואס
05:56 הוא שמע מרבו, המגיד ממעזריטש, ששמע זאת בשם הבעל שם טוב. מה הייתה ההתגלות הראשונה למשה רבינו? היא הייתה לפני מתן תורה, כשהקב״ה הכין את משה רבינו לקראת מתן תורה. כאן הוא רצה לגלות מהי הפנימיות של היהודים, מדוע הקב״ה נותן את התורה ליהודים, ומהו עם ישראל. עניינו של עם ישראל הוא התגלות השכינה לכל יהודי לפי מדרגתו ולפי ענייניו. וכשמדברים על הסנה — הסנה הוא הפשוט שבעצים. בכלל, בעניין העצים, הגמרא אומרת ש״עץ עושה פרי״ מרמז לתלמידי חכמים. על הפסוק ״כי האדם עץ השדה״ אומרת הגמרא שהכוונה לתלמידי חכמים, שהם באמת עץ השדה. תלמידי החכמים הם ״עץ עושה פרי״: הם לומדים תורה, לומדים חכמה ולומדים את כל העניינים האלה. ואילו הסנה מרמז לאיש פשוט. הוא הפשוט שבעצים, אין לו פירות, הוא אילן סרק, והוא מרמז במיוחד לאנשים פשוטים. מה הראה כאן הקב״ה למשה רבינו? היכן הייתה התגלות השכינה? דווקא בסנה. כשמשה רבינו הביט בסנה, הוא ראה איש פשוט.
05:56 ער האט געהערט פון זיין רבי, דעם מעזריטשער מגיד, וואס האט דאס געהערט בשם הבעל שם טוב. אז וואס איז דא געווען די ערשטע התגלות צו משה רבינו? ס׳איז געווען פאר מתן תורה. און דער אויבערשטער גרייט צו משה רבינו אז ער זאל קומען צו מתן תורה. אָט ער האט געוואלט ארויסברענגען וואס דאס איז דער פנימיות פון די אידן, פארוואס דער אויבערשטער גיט תורה צו אידן, וואס זיינען אידן, דער אידישער פאלק. וואס דער אידישער פאלק איז דער ענין פון התגלות השכינה צו יעדן אידן לפי מדרגתו, לפי עניניו. און שוין אז מיר רעדן בנוגע דעם ענין פון סנה, וואס סנה דאס איז דער פראסטער, פשוטער בוים. בכלל דער ענין פון א בוים, דער ענין פון עצים, ווי די גמרא זאגט דאך, אז דער ענין פון עץ עושה פרי, דאס גייט אויף תלמידי חכמים. „כי האדם עץ השדה“, זאגט דאך די גמרא, אז דאס גייט אויף תלמידי חכמים, וואס זיינען באמת עץ השדה. און דער חילוק איז אז תלמידי חכמים, זיי זיינען עץ עושה פרי; זיי לערנען תורה, זיי לערנען חכמה, זיי לערנען די אלע ענינים, וואס זיי זיינען עץ עושה פרי. דער סנה, דאס גייט אויף אן איש פשוט. דאס איז דער פראסטער בוים, דער האט נישט קיין פירות, און דאס איז אן אילן סרק, און דאס בפרט גייט אויף די אנשים פשוטים. וואס האט דער אויבערשטער געוויזן צו משה רבינו דא? אז וואו איז געווען די התגלות השכינה? ס׳איז געווען דווקא אין דעם סנה. ער האט געזען אין דעם סנה, אז משה רבינו האט געזען אין דעם סנה, האט ער געזען אן איש פשוט. א
07:22 יהודי פשוט, שאין לו השגה בתורה ואין לו השגה בגדלות, יהודי פשוט לגמרי. ובכל זאת רואים אצלו להבת אש. ולהבת האש הזאת היא הלב, כמו שרש״י אומר על ״בלבת אש״ — הלב. בלבו בוערת אש לגדלות, האמונה הפשוטה של איש פשוט. וכשהוא אומר פסוק תהילים, הוא אומר אותו בלהבת אש, בלב נשבר ובפשטות. ולהבת האש הזאת נמצאת אצל איש פשוט באופן של ״לא יבער הסנה״: ״הסנה בוער באש והסנה איננו אֻכָּל״. יש בו גדלות, יש בו אמונה פשוטה, יש בו אש בוערת לגדלות, והוא אומר את פסוק התהילים בתמימות ובפשטות. הוא אינו מבין את כל הדברים האלה, ואין לו השגה בעומקם, ובכל זאת הוא אומר אותם בפשטות, בלב נשבר ומעומק הלב. והלבביות הזאת, האש הבוערת הזאת, היא ״לא יבער הסנה״ — הוא לעולם אינו שבע. תמיד יש בו הצימאון הזה, הלב הנשבר הזה והשאיפה להתקרב עוד ועוד לקב״ה. הסנה ״לא יבער הסנה״ — הוא לעולם אינו שבע מן הרגש האלוקי הזה. את זה ראה משה רבינו דווקא אצל אנשים פשוטים, והדבר עורר אצלו [לא ברור].
07:22 פשוטער איד, וואס ער האט נישט קיין השגה אין תורה, האט נישט קיין השגה אין גדלות, גראָד א פשוטער, פראסטער איד, און פונדעסטוועגן זעט מען ביי אים דעם פלאם פייער. און דעם פלאם פייער, דעם הארץ, ווי רש״י זאגט, „בלבת אש“ — דער הארץ, אז ביי אים אין הארץ ברענט א פייער צו גדלות, די אמונה פשוטה פון אן איש פשוט. און בשעה אז ער זאגט דעם פסוק תהילים, זאגט ער דאס מיט א פלאם פייער, מיט דער צובראכנקייט, מיט דער פשטות. און אָט דער פלאם פייער איז ביי אן איש פשוט אין אן אופן פון „לא יבער הסנה“. „הסנה בוער באש והסנה איננו אֻכָּל“. אז ביי אים ליגט גדלות, ביי אים פאראן די אמונה פשוטה, ביי אים פאראן דער ברענענדיקער פייער צו גדלות, און ער זאגט דעם פסוק תהילים מיט דער תמימות, מיט דער פשטות. אז ער פארשטייט גארנישט די אלע זאכן און ער האט נישט די טיפקייט פון דעם. פונדעסטוועגן זאגט ער דאס מיט דער, מיט דער פשטות, מיט דער צובראכנקייט, מיט א, מיט א, מיט א, מיט א הארציגקייט. און אָט די הארציגקייט, אָט דער ברענענדיקער פייער, „לא יבער הסנה“ — ער ווערט קיינמאל נישט זאט. שטענדיג שטייט ביי אים אָט די צמאון, אָט די צובראכנקייט און אָט די צמאון, וואס ער וויל שטענדיג ווערן נענטער און נענטער צו דעם אויבערשטן. און דער סנה „לא יבער הסנה“, אז קיינמאל ווערט ער נישט זאט פון אָט דעם הרגש אלקי. אָט דאס האט משה רבינו געזען דווקא ביי אנשים פשוטים. און דאס האט ביי משה רבינו ארויסגערופן [לא ברור].
08:46 [לא ברור], את יקרתו של האיש הפשוט, את האהבה לאיש הפשוט. ומה פעל הדבר אצל משה רבינו עצמו? משה רבינו היה צדיק גדול. הוא היה תלמיד חכם גדול וצדיק גמור, וכפי שמבינים לגביו, ״משנולד נתמלא הבית כולו אורה״. כלומר, כבר מרגע לידתו האירה בו נשמה. ובכל זאת, הצימאון, הלהט והתמימות שראה אצל אנשים פשוטים עוררו אצל משה רבינו, הצדיק הגדול ותלמיד החכם הגדול, תנועה של תשובה. וזה פירוש ״אסורה נא ואראה״: ״אסורה מכאן ואתקרב לשם״. אין זו, חס ושלום, תשובה של ״סור מרע״; משה רבינו, צדיק גמור, עמד במדרגה גבוהה. אבל התנועה הזאת, הרגש האלוקי הזה שראה אצל אנשים פשוטים, פעלו אפילו אצל משה רבינו תנועה של תשובה — תשובה של צדיק. הרי כתוב בזוהר: ״משיח אתא לאתבא צדיקיא בתיובתא״. גם אצל צדיק צריכה להיות תנועה של תשובה. כי עניין התשובה אינו רק תשובה על עבירות. כפי שאדמו״ר הזקן מסביר פעמים רבות בלקוטי תורה, במאמרים של ראש השנה, עשרת ימי תשובה ויום הכיפורים, תשובה אמיתית אינה רק תשובה על חטאים ועוונות,
08:46 [לא ברור], די יקר פון דעם איש פשוט, די ליבשאפט צו דעם איש פשוט. און וואס האט דאס געפועלט ביי משה רבינו אליין? משה רבינו איז געווען א גרויסער צדיק. משה רבינו איז געווען דער גרויסער תלמיד חכם און א צדיק גמור, וואס מ׳פארשטייט ביי משה רבינו, אז משנולד נתמלא הבית כולו אורה. דאס הייסט, גלייך ביי לידתו האט שוין ביי אים געלויכטן א נשמה. פונדעסטוועגן, משה רבינו האט געזען אט דעם צמאון, אט דעם ברען, אט דעם תמימות, וואס ער האט געזען ביי אנשים פשוטים, האט דאס ארויסגערופן ביי משה רבינו, דעם גרויסן צדיק און דעם גרויסן תלמיד חכם, א תנועה פון תשובה. און דאס איז דער טייטש פון ״אסורה נא ואראה״: אסורה מכאן ואתקרב לשם. עס איז טאקע נישט קיין, חס ושלום, ״וסור מרע״; משה רבינו, א צדיק גמור, איז געשטאנען אויף א העכערער מדריגה. אבער אט די תנועה, אט דער הרגש אלקי וואס ער האט געזען ביי אנשים פשוטים, האט געפועלט אפילו ביי משה רבינו אט די תנועה פון תשובה, די תשובה פון א צדיק. דאס שטייט דאך אין זוהר: משיח אתא לאתבא צדיקיא בתיובתא. אז אפילו ביי א צדיק דארף זיין די תנועה פון תשובה. ווייל דער ענין התשובה איז נישט נאר קיין תשובה על עבירות. וואס תשובה איז, ווי דער אלטער רבי איז מסביר כמה וכמה פעמים אין לקוטי תורה, אין מאמרים פון ראש השנה, פון עשרת ימי תשובה און יום הכיפורים, אז תשובה אמיתית, דאס איז נישט נאר קיין תשובה על חטאים ועוונות,
10:08 אלא עניינה האמיתי של התשובה הוא ״ואשובה״, ״אסורה מכאן ואתקרב לשם״ — להתקרב לקב״ה. ומכיוון שהקב״ה הוא אין־סוף, גם ההתקרבות אליו היא עניין אין־סופי. ואת זה למד משה רבינו מן האנשים הפשוטים: ״אסורה מכאן ואתקרב לשם״. עבודת התשובה היא לעלות עוד ועוד, להתקרב יותר ויותר לאין־סוף, לקב״ה. זהו עניינה האמיתי של התשובה, מלשון ״והרוח תשוב אל האלקים״, וזו הסיבה שגם תלמידי חכמים וצדיקים צריכים לעשות תשובה. אלו הם שני העניינים. ואת זה הסביר אדמו״ר הזקן, [לא ברור], מה שלמד הבעל שם טוב מן ההתגלות האלוקית שהייתה באש הסנה; ואלו יסודות בתורת הבעל שם טוב. ראשית, החום הגדול והאהבה לקב״ה שיש אצל אנשים פשוטים. מכאן באה אהבת ישראל. הבעל שם טוב הסיר את המחיצות, ולא משנה היכן אדם נמצא ומה מצבו, [לא ברור], ואהבת ישראל אמיתית לכל יהודי. ומצד שני, עניין התשובה שגילה הבעל שם טוב: תשובה אינה רק על חטאים ועוונות, אלא אדרבה, דווקא צדיקים ותלמידי חכמים זקוקים לתשובה — התשובה של ״אסורה מכאן ואתקרב לשם״, עניינה האמיתי של התשובה, להיות
10:08 נאר דער אמת׳ער ענין התשובה, דאס איז ״ואשובה״, אסורה מכאן ואתקרב לשם, ווערן נענטער צום אויבערשטן. און וויבאלד דער אויבערשטער איז אין־סוף, איז במילא ווערן נענטער צום אויבערשטן, דאס איז דאך אן ענין של אין־סוף. און דאס האט משה רבינו געלערנט דאך פון די אנשים פשוטים: אסורה מכאן ואתקרב לשם. אז דער עבודה פון תשובה איז ווערן העכער און העכער, נענטער און נענטער צום אין־סוף, צום אויבערשטן. און דאס איז דער אמת׳ער ענין התשובה, לשון ״והרוח תשוב אל האלקים״, און דאס איז דער ענין וואס אפילו תלמידי חכמים און צדיקים דארפן טאקע תשובה טאן. און דאס זענען די צוויי ענינים. און דאס האט דער אלטער רבי געגעבן צו פארשטיין, [לא ברור], וואס דער בעל שם טוב האט ארויסגענומען פון דער התגלות אלקית וואס איז געווען ביי אש הסנה, און דאס איז די יסודות אין תורת הבעל שם טוב. ערשטנס, די גרויסע ווארעמקייט און ליבשאפט צום אויבערשטן וואס איז דא ביי אנשים פשוטים. און דאס ברענגט ארויס די אהבת ישראל. און דער בעל שם טוב האט אראפגענומען די מחיצות, און אקעגן ווי איינער איז, וואס עס דארף זיין, [לא ברור], און די אמת׳ע אהבת ישראל צו יעדן אידן. און פון דער צווייטער זייט, דער ענין התשובה, וואס דער בעל שם טוב האט מגלה געווען: תשובה, דאס איז נישט נאר אויף חטאים ועוונות, נאר אדרבה, דווקא ביי צדיקים און ביי תלמידי חכמים דארף מען דעם ענין התשובה, די תשובה פון אסורה מכאן ואתקרב לשם, דער אמת׳ער ענין התשובה, ווערן
11:30 קרוב יותר לקב"ה. יש מדרש שמובא בירושלמי, ומופיע גם במדרש תהלים על הפסוק ״טוב וישר ה׳ על כן יורה חטאים בדרך״. המדרש מביא ארבע מדרגות, ואומר כך: ״שאלו לחכמה״. יש כמה גרסאות במדרש הזה, והיום נדבר לפי הגרסה שמובאת במאמרי חסידות. מקורה בספר ״ווי העמודים״ של בנו של השל״ה הקדוש, ששם הוא מביא את הנוסח הזה. המדרש אומר: ״שאלו לחכמה״ — שאלו את החכמה: ״נפש החוטאת״, אדם שחטא, מה עושים איתו? והחכמה השיבה: ״נפש החוטאת היא תמות״, חס ושלום. זה פסוק ביחזקאל. ועוד אומר המדרש: ״שאלו לנבואה״. שאלו את הנבואה: ״נפש החוטאת״, מה דינו, מה צריך לעשות איתו? והנבואה השיבה: ״חטאים תרדף רעה״. לא ״תמות״, חס ושלום, אבל ״תרדף רעה״ — עניין של ייסורים. ובהמשך נאמר: ״שאלו לתורה״. שאלו את התורה על ״נפש החוטאת״, והתורה השיבה: ״יביא קרבן, יביא אשם ויתכפר לו״. יביא אשם, וזה יהיה לו לכפרה. אנחנו מבינים, כמובן, שהכוונה היא שצריך לעשות תשובה; אבל יחד עם התשובה זה עדיין לא מספיק, וצריך גם להביא קרבן. [לא ברור].
11:30 נענטער צום אויבערשטן. עס איז פאראן א מדרש. א מדרש ברענגט זיך אין ירושלמי. עס איז פאראן אויך אין תהלים, אין מדרש תהלים אויפן פסוק ״טוב וישר ה׳ על כן יורה חטאים בדרך״. און דער מדרש ברענגט אז עס זענען דא פיר מדריגות. וואס דער מדרש זאגט אזוי: ״שאלו לחכמה״. עס זענען פאראן כמה גירסאות אין דעם מדרש, און מיר רעדן היינט די גירסא ווי אזוי עס ברענגט זיך אין מאמרי חסידות. און די גירסא נעמט זיך פון ספר ווי העמודים פון דעם זון פון דעם של״ה הקדוש, וואס דארט שרייבט ער דעם נוסח הזה. אז דער מדרש זאגט: ״שאלו לחכמה״, מען האט געפרעגט ביי חכמה: ״נפש החוטאת״, דער מענטש וואס האט געזינדיקט, וואס טוט מען מיט אים? און חכמה האט געענטפערט: ״נפש החוטאת היא תמות״, חס ושלום. דאס איז א פסוק אין יחזקאל. און נאך זאגט דער מדרש: ״שאלו לנבואה״. מען האט געפרעגט ביי נבואה: ״נפש החוטאת״, וואס איז דער דין, וואס דארף מען מיט אים טאן? און נבואה האט געענטפערט: ״חטאים תרדף רעה״. נישט ״תמות״, חס ושלום, אבער ״תרדף רעה״, דער ענין פון יסורים. און נאך שטייט ווייטער: ״שאלו לתורה״. מען האט געפרעגט ביי תורה: ״נפש החוטאת״. און תורה האט געענטפערט: ״יביא קרבן, יביא אשם ויתכפר לו״. ברענגען אן אשם, ווערט דאס א כפרה פאר אים. מיר פארשטייען דאך, און דאס הייסט אז מען דארף טאן תשובה, אבער צוזאמען מיט דער תשובה איז נאך נישט גענוג; נאך מוז מען ברענגען א קרבן. [לא ברור].
13:20 כן, הפירוש הוא שעל ידי תשובה הזדונות נעשים לו רק כשגגות. ועדיין צריך להביא קרבן, לכפרה על השוגג, כפי שהוא עניינם של קרבנות, של אשם. ועוד אומר המדרש: ״שאלו להקדוש ברוך הוא: נפש החוטאת, מה תהא עליה?״ מה צריך לעשות איתה? והקב"ה אמר: ״יעשה תשובה ויתכפר לו״. לא מיתה, חס ושלום, לא ייסורים, חס ושלום, וגם לא עניין של קרבנות, אלא עצם עניין התשובה. הקב"ה אמר שהתשובה לבדה מכפרת. מהן ארבע המדרגות האלה? ועל כך נאמר הפסוק — לכאן שייך הפסוק — ״טוב וישר ה׳ על כן יורה חטאים בדרך״. וכיוון שהקב"ה הוא ״טוב וישר״, במידתו הטובה, הרי עצם התשובה מספיקה: כשהוא עושה תשובה, יש לו כפרה. אין צורך להגיע לדרכים אחרות; התשובה לבדה פועלת זאת. מהן ארבע המדרגות? את זה אפשר להבין, כפי שמבואר בחסידות, מתוך הביאורים בעניין הקרבנות. מהן ארבע המדרגות? המדרגה הראשונה היא חכמה. החכמה שמדובר עליה אינה סתם חכמה, אלא חכמה אלוקית. אבל זו מדרגת החכמה כפי שהיא קשורה, כפי שהיא מלובשת, בגדרי העולמות, בגדרי העולם, בשכל אנושי.
13:20 יא, דער פשט איז, אז דורך תשובה ווערן די זדונות אים נישט נאר ווי שגגות. און נאך דארף מען ברענגען א קרבן, לכפרה אויף דעם שוגג, אזוי ווי עס איז דער ענין פון קרבנות, פון אשם. און נאך זאגט דער מדרש: „שאלו להקדוש ברוך הוא: נפש החוטאת, מה תהא עליה?“ וואס דארף מען טאן מיט איר? און דער אויבערשטער האט געזאגט: „יעשה תשובה ויתכפר לו.“ נישט קיין מיתה, חס ושלום, נישט קיין יסורים, חס ושלום, אויך נישט קיין ענין פון קרבנות, נאר דער עצם ענין פון תשובה. דער אויבערשטער האט געזאגט: מיט תשובה אליין איז כפרה. וואס זיינען די ארבע מדרגות? און דער פסוק איז — דא גייט דער פסוק — „טוב וישר ה׳ על כן יורה חטאים בדרך“. און ווייל דער אויבערשטער, דער „טוב וישר“, איז מיט דער מדה טובה, איז נאך מיט דעם עצם ענין פון תשובה: אז ער טוט תשובה, איז עס כפרה. דארף מען גאר נישט אנקומען צו אנדערע אופנים; מיט תשובה אליין פועל׳ט דאס. וואס זיינען די ארבע מדרגות? איז אויף דעם, ווי מען ווארנט אין חסידות, קען מען פארשטיין, ווען מען רעדט פון די ביאורים אויף קרבנות. וואס זיינען די ארבע מדרגות? די ערשטע מדרגה איז חכמה. וואס חכמה קען ווארענען, דאס איז נישט סתם חכמה, עס איז חכמה אלקית. אבער דאס איז די מדרגה פון חכמה, ווי זי איז פארבונדן מיט, ווי זי איז אנגעטאן אין די גדרים פון עולמות, פון וועלט, פון שכל אנושי.
14:44 זהו שכל אלוקי, כן, זהו שכל התורה, אבל בשכל התורה כבר יש עניין של הבנה והשגה. במילים אחרות: כשמתבוננים בעניין של חטא ועוון, רואים שזה לא רק עניין רוחני, עניין סגולי, אלא גם עניין טבעי ממש. ומה שהקב"ה רוצה שאדם יקיים מצוות מסוימות ולא יעבור עבירות מסוימות, כפי שמבואר בספרים — זה לא רק משום שכך רצה הקב"ה, אלא הדבר גם נקבע בגדרי הטבע, בגדרי העולם. עבירה מזיקה לאדם גם בגשמיות, ומצווה מיטיבה איתו גם בגשמיות. וכפי שמבואר בספרים, אפילו אצל כמה וכמה מגדולי הראשונים: האיסור על מאכלות אסורות, למשל, ושאר דיני התורה והמצוות, הוא גם מצד מה שטוב על פי הטבע, כפשוטו, בגשמיות כפשוטו. לכן, כשהוא עובר עבירה, הדבר פועל, חס ושלום, גם פגיעה בבריאות הגוף הגשמי, הן בנפש והן בגוף. הגמרא אומרת שמצווה ועבירה קשורות הן לנשמה והן לגוף. בזה
14:44 דאס איז שכל אלקי, אבער ווי שכל אלקי, יא, דאס איז שכל התורה, אבער ווי שכל התורה האט מען שוין אן ענין פון הבנה והשגה. אין אנדערע ווערטער: בשעת מען טראכט זיך אריין, וואס איז דער ענין פון חטא ועון? דער ענין פון חטא ועון איז נישט נאר אן ענין רוחני, אן ענין סגולי. דאס איז גאר אן ענין טבעי. און דאס, וואס דער אויבערשטער וויל אז ער זאל טאן די און די מצוות, און ער זאל נישט טאן די און די עבירות, ווי מען ווארנט אין ספרים — דאס איז אן ענין נישט נאר ווייל דער אויבערשטער האט אזוי געוואלט, נאר דאס איז אויך אריינגעשטעלט געווארן אין גדרי הטבע, גדרי עולם. דער ענין פון אן עבירה, דאס מאכט שלעכט דעם מענטשן, אויך בגשמיות. דער ענין פון א מצוה מאכט גוט דעם מענטשן, אויך בגשמיות. און ווי מען ווארנט אין ספרים, כמה וכמה גדולי הראשונים אפילו: דאס וואס, למשל, פאראן ענינים פון מאכלות אסורות, און אלע אנדערע ענינים פון דינים פון תורה און מצוות, איז דאס אויך מצד הטבע גוט, כפשוטו, בגשמיות כפשוטו. אזוי, בשעת ער טוט אן עבירה, פועל׳ט דאס, חס ושלום, אויך אן ענין פון היפך הבריאות אין גוף הגשמי, סיי אין דער נפש, סיי אין דעם גוף. די גמרא זאגט: א מצוה, אן עבירה, דאס איז פארבונדן סיי מיט דער נשמה, סיי מיט דעם גוף. אין דעם
16:05 ממילא, כשהוא עובר עבירה, נוצר פירוד ונוצרת חולשה, הן בגוף והן בנפש. וכאן בא הדבר הראשון: חכמה. החכמה אומרת שכשהוא עבר עבירה, הוא ניתק את עצמו מהקב"ה, ממקור החיים. הקב"ה הוא מקור החיים. הרי כל חיותו של האדם באה מכך שהוא מקבל את כוח החיים מהקב"ה. כשהוא עובר עבירה, הוא מנתק את עצמו מהקב"ה, דוחה את הקב"ה, וכך הוא מתנתק ממקור החיים. ממילא נוצר פירוד בין הגוף לנפש. ולכן: ״חטאים תרדף רעה״. זה מה שהחכמה אומרת. לאחר מכן, בסדר, נצח, חסד — אה? כשאדם חוטא, נוצר למעלה פירוד בעניין של גוף ונפש, באורות וכלים. והדבר מביא למטה לפירוד בין הגוף לנפש. ולכן: ״חטאים תרדף רעה״. באה הנבואה, כי נבואה שונה מחכמה. נבואה, בסדר, נצח, חסד — זה עניינם של הנביאים. כן, כי הם היו במדרגה גבוהה, ובעניינים של קבלה, נצח, הוד — על כל פנים, הנביאים עומדים במדרגה גבוהה. ולכן הם אומרים שצריך לבוא, חס ושלום, ״הנפש החוטאת היא תמות״. אבל על כל פנים, צריכים להיות ייסורים. כי בעל כורחך החטא והעוון מביאים בגוף ובנפש לעניין של התרופפות, של ניתוק. ממילא, כל חטא לפי עניינו ולפי מהותו צריך להתכפר על ידי ייסורים הקשורים לאותו חטא ועוון. ולכן הם אמרו: ״חטאים תרדף רעה״ — על ידי ייסורים, על כל פנים,
16:05 ממילא, בשעת ער טוט אן עבירה, ווערט אן ענין פון פירוד, אן ענין פון חלישות, סיי אין דעם גוף און סיי אין דער נפש. און אויף דעם קומט צו גיין דער ערשטער זאך: חכמה. חכמה זאגט, אז בשעת ער האט געטאן אן עבירה, האט ער זיך אפגעריסן פון דעם רבונו של עולם, פון מקור החיים. דער רבונו של עולם איז מקור החיים. דער גאנצער ענין פון חיים פון א מענטש איז דאך, ווייל ער באקומט דעם כח החיים פון דעם אויבערשטן. בשעת ער איז עובר אן עבירה, האט ער זיך אפגעריסן פון דעם רבונו של עולם, דוחה געווען דעם רבונו של עולם, איז ער אפגעריסן געווארן פון מקור החיים. איז ממילא געווארן א פירוד פון דעם גוף מיט דער נפש. איז ממילא: „חטאים תרדף רעה“. דאס איז וואס חכמה זאגט. לאחר זה, אין סדר, נצח, חסד — אה? בשעת מען פועל׳ט א חטא ועון, איז דא דער פירוד פון דעם ענין פון גוף און נפש למעלה, אין אורות וכלים. און דאס ברענגט, אזוי ווי עס איז למטה, דעם פירוד פון גוף און נפש. און דערפאר: „חטאים תרדף רעה“. קומט נבואה, ווייל נבואה איז אנדערש ווי חכמה. נבואה, אין סדר, נצח, חסד, דאס איז דער ענין פון די נביאים. יא, ווייל זיי זענען געווען אויף א הויכער מדרגה, און מיט די ענינים פון קבלה, נצח, הוד — על כל פנים, די נביאים שטייען אויף א הויכער מדרגה. און דערפאר זאגן זיי אז עס דארף קומען, חס ושלום, „הנפש החוטאת היא תמות“. אבער על כל פנים, עס דארפן זיין יסורים. ווייל ככל ובעל כרח דער חטא ועון ברענגט דעם ענין פון, פון, פון, דעם ענין אין גוף און נפש, דעם ענין פון דער התרופפות, דעם אפגעריסנקייט. איז ממילא, יעדער חטא לויט זיין ענין, לויט זיין מהות, דארף נתכפר ווערן דורך יסורים וואס זענען פארבונדן מיט דעם זעלבן חטא ועון. און דערפאר האבן זיי געזאגט: „חטאים תרדף רעה“ — דורך יסורים, על כל פנים,
17:53 זה מכפר על העניין. הנשמה יכולה להישאר בגוף, אבל צריך לעבור את העניין של ייסורים כדי לכפר על חטאים ועוונות. לאחר מכן באה טהרה. אבל זו אינה טהרה מצד מדרגת השכל, כי טהרה היא טהרת חסד. הטהרה בעצם באה ממקום גבוה יותר. בעבירה האדם התנתק ממקור החיים. הרי אין שום סברה על פי שכל, על פי היגיון, שתהיה לזה תקנה. אבל בעל כורחך, טהרה היא טהרת חסד. באה טהרה, טהרת חסד. הטהרה אומרת שהאדם, בשעה שעשה עבירה, לא נהג כאדם; הוא היה כבהמה. הוא עשה מעשה בהמה, והגמרא אומרת במסכת סוטה: ״אין אדם עובר עבירה אלא אם כן נכנס בו רוח שטות״. וכיוון שנכנסה בו רוח שטות, הרי זה עניין של מעשה בהמה. הוא התנהג כמו בהמה. זה לא היה האדם, זה לא הוא, זו לא מהותו. הוא עצמו אדם, יש לו נשמה, וכל המעשים האלה אינם מתאימים לו. אבל כיוון שנכנסה בו רוח שטות והוא עשה מעשה בהמה, צריך להביא קרבן מן הבהמה, ועל ידי כך מתכפר לו. ומהו החסד שבטהרה הזאת? הרמב״ן כותב, וכן עוד כל מיני ראשונים, שבעצם האדם צריך לבטל את עצמו. כשהוא עושה תשובה, ואחר כך מביא את הבהמה, ושוחטים את הבהמה ועושים בה את כל מה שצריך לעשות בה, האדם מתבונן בכל העניין ומגיע למסקנה, הוא מבין שבעצם היו צריכים לעשות את כל הדברים האלה בו. אלא מה? טהרה, טהרת חסד, מביאה בחשבון שהוא עשה מעשה בהמה, ולכן הדבר מכפר. ועל ידי שהאדם מתבונן במעשה הזה, ומקבל על עצמו שהוא לא צריך לעמוד יחד עם קרבן של
17:53 זה מכפר על הענין. ס׳קען בלייבן די נשמה בגוף, אבער מ׳דארף דורך דעם ענין פון יסורים מכפר זיין אויף ענינים פון חטאים ועוונות. לאחר זה קומט טהרה. אבער דאס איז נישט די טהרה מצד מדריגת השכל, כי טהרה היא טהרת חסד. טהרה בעצם קומט פון אן העכערן ארט. אן עבירה האט זיך אפגעריסן ממקור החיים. איז דאך נישטא קיין שום סברא על פי שכל, על פי הגיון, אז דאס זאל זיין. אבער בעל כרחך, טהרה היא טהרת חסד. עס קומט טהרה, טהרת חסד. טהרה זאגט, אז דער מענטש, בשעת ער האט געטאן אן עבירה, איז דאס נישט געווען ווי אן אדם; ער איז געווען א בהמה. ער האט געטאן א מעשה בהמה, און די גמרא זאגט אין מסכת סוטה: ״אין אדם עובר עבירה אלא אם כן נכנס בו רוח שטות״. און וויבאלד עס איז דא א רוח שטות, איז במילא דאס דער ענין פון מעשה בהמה. ער האט זיך אויפגעפירט ווי א בהמה. דאס איז נישט געווען דער אדם, דאס איז נישט ער, דאס איז נישט זיין מהות. ער אליין איז אן אדם, ער האט א נשמה, און עס פאסט נישט צו אים די אלע מעשים. אבער וויבאלד עס איז אריין אין אים א רוח שטות, א מעשה בהמה, דארף מען ברענגען א קרבן פון א בהמה, און דורך דעם ווערט ער מכופר. און וואס איז דער חסד אין דער טהרה שבזה? דער רמב״ן שרייבט, און נאך כל מיני ראשונים, אז בעצם דארף דער אדם זיך מבטל זיין. בשעת ער טוט תשובה, און נאכדעם ברענגט ער די בהמה, און מ׳טוט מיט דער בהמה שחיטה און אלע זאכן וואס מ׳דארף טאן מיט דער בהמה, איז דער אדם זיך מתבונן אין דעם גאנצן ענין, און ער קומט צו דער מסקנא, ער פארשטייט אז בעצם האט מען געדארפט טאן די אלע זאכן מיט אים. אבער וואס? טהרה, טהרת חסד, נעמט אין באטראכט אז ער האט געטאן א מעשה בהמה, איז במילא דאס מכפר. און דורך דעם וואס דער אדם איז זיך מתבונן אין דעם מעשה, און ער נעמט אויף זיך אז ער דארף נישט שטיין צוזאמען מיטן קרבן פון
19:55 בהמה, על ידי כך הוא מתקן לעולם, ועל ידי כך מתכפר לו. למה המדרש מביא דווקא אשם, ולא קרבן חטאת? מהו הדיוק שמביאים דווקא אשם? יש בזה שני ביאורים מעניינים שהרב אומר. בקרבן אשם אנו מוצאים שהוא משמש הן לעניינים קלים והן לחמורים: יש אשם גזילות, אשם עדות, אשם שפחה חרופה, אשם נזיר, אשם מצורע, אשם תלוי. מצד אחד, מוצאים שאשם בא אפילו על עניין של ספק, כמו אשם תלוי. ולאידך גיסא, אפילו אשם שפחה חרופה, שהוא על מזיד, גם בו יש אשם. זאת אומרת שדווקא האשם הוא עניין המקיף עבירות מן הקצה אל הקצה. ביאור שני מעניין שאנו מוצאים בנוגע לקרבן אשם דווקא: כידוע מה שרבינו יונה כותב, איך זה שכאשר אדם עובר עבירה ויודע שעבר עבירה, אמנם בשוגג, מביאים חטאת, שיכולה להיות מבעל חיים, מבהמה, [לא ברור]. זו ממש בהמה קטנה. ודווקא לאשם צריך להביא דבר גדול יותר, איל, שהוא דבר ששווה יותר. כן, איך זה שדווקא באשם תלוי מביאים בהמה גדולה יותר, ששווה יותר מחטאת על עבירה ודאית? אומר רבינו יונה שאדרבה, היא הנותנת. כאשר אדם עושה
19:55 א בהמה, איז דורך דעם ער מתקן לעולם, און דורך דעם איז ער מכפר. פארוואס ברענגט דער מדרש דוקא אשם, נישט קיין קרבן חטאת? וואס איז דער דיוק אז מ׳ברענגט דוקא אשם? זענען דא אין דעם צוויי אינטערעסאנטע ביאורים וואס דער רב זאגט. אין אשם געפינען מיר אז אשם נוצט מען סיי פאר ענינים קלים, סיי פאר חמורים: ס׳איז פאראן אשם גזילות, אשם עדות, אשם שפחה חרופה, אשם נזיר, אשם מצורע, אשם תלוי. פון איין זייט געפינט מען אז אשם איז אפילו אויף אן ענין פון ספק, ווי אשם תלוי. ולהיפך גיסא, אפילו אשם שפחה חרופה, דאס איז במזיד, איז אויך פאראן אשם. דאס הייסט, אז דער אשם דוקא איז אן ענין וואס נעמט דורך עבירות מן הקצה אל הקצה. א צווייטער ביאור אינטערעסאנט וואס מיר געפינען בנוגע קרבן אשם דוקא: ווי ידוע וואס רבינו יונה שרייבט, ווי קומט דאס אז בשעת א מענטש מאכט אן עבירה און ווייסט אז ער האט געטאן אן עבירה, טאקע בשוגג, ברענגט מען א חטאת, וואס א חטאת קען זיין פון א בעל חי, א בהמה, [לא ברור]. דאס איז ממש א קליינע בהמה. און דוקא אשם דארף מען ברענגען פון א גרעסערן ענין, פון אן איל, וואס דאס איז א זאך וואס איז מער ווערט. יא, ווי קומט דאס אז דוקא אשם תלוי ברענגט מען א גרעסערע בהמה, וואס איז מער ווערט ווי א חטאת בדוקאי? זאגט רבינו יונה אז אדרבה, היא הנותנת. בשעת א מענטש טוט
21:35 עבירה ויודע שעבר עבירה, הוא מתחרט ועושה תשובה. כשאדם נמצא רק בספק, הוא משלה את עצמו: מסתמא זה בסדר, לא עשיתי כלום; מסתמא זה לא קרה. ממילא החרטה אינה חרטה. ולכן התורה אמרה שהוא צריך להביא קרבן גדול יותר, כי החרטה אינה בשלמות. לכן הוא אומר דווקא אשם. כן, וזה העניין שרואים: כיצד הקרבן אינו פועל את פעולתו כאשר ״והיה כי יאשם״ הוא מספק על כל העניינים האלה. וכאן באה המדרגה הרביעית: שאלו להקדוש ברוך הוא. עניינו של הקדוש ברוך הוא הוא למעלה הן מחכמה, הן מנבואה, ואפילו מתורה. עניינו של הקדוש ברוך הוא הוא ״אנכי אנכי הוא מוחה פשעיך למעני״. מה פירוש הדבר? כתוב פעמיים ״אנכי״. יש ה״אנכי״ שנאמר במתן תורה. ויש ״אנכי אנכי״, שהוא למעלה אפילו מהתורה, וזה עניינו של הקדוש ברוך הוא שלמעלה מהתורה. כאשר באים אל הקדוש ברוך הוא, שהוא למעלה מהתורה, שם מתגלה ההתקשרות של האדם עם הקב״ה, שהיא למעלה מכל העניינים. ומצד זה אומר הקדוש ברוך הוא: יעשה תשובה ויתכפר לו. דווקא מצד הקדוש ברוך הוא, כאן נוגע החטא והפגם באופן העמוק ביותר. והקב״ה אכן יודע באמת עד כמה עמוק מגיע פגם החטא.
21:35 אן עבירה און ווייסט אז ער האט געטאן אן עבירה, טוט ער חרטה ותשובה. בשעת א מענטש איז נאר בספק, איז במילא פלאסט ער זיך: מסתמא איז עס בסדר, גארנישט געטאן; מסתמא איז נישט געווען. ממילא איז די חרטה נישט קיין חרטה. און דערפאר האט די תורה געזאגט אז ער דארף ברענגען א גרעסערן קרבן, ווייל די חרטה איז נישט בשלימות. איז במילא דערפאר זאגט ער דוקא אשם. יא, און דאס איז דער ענין וואס מ׳זעט, ווי אזוי דער קרבן איז נישט פועל פעולתו אז ״והיה כי יאשם״ איז מספק אויף די אלע ענינים. און דא קומט צו גיין די פערטע מדריגה: שאלו להקדוש ברוך הוא. דער ענין פון הקדוש ברוך הוא, דאס איז העכער סיי פון חכמה, סיי פון נבואה, סיי פון תורה אפילו. דער ענין פון הקדוש ברוך הוא, דאס איז דער ״אנכי אנכי הוא מוחה פשעיך למעני״. וואס איז דער טייטש? עס שטייט צוויי מאל ״אנכי״. ס׳איז דא דער ״אנכי״ וואס איז געזאגט געווארן ביי מתן תורה. ס׳איז פאראן דער ״אנכי אנכי״, וואס דאס איז נאך העכער פון תורה, וואס דאס איז דער ענין פון הקדוש ברוך הוא וואס איז העכער פון תורה. אז עס קומט צו גיין הקדוש ברוך הוא, וואס איז העכער פון תורה, און דארטן ווערט נתגלה די התקשרות פון דעם אדם מיטן אויבערשטן, וואס איז העכער פון אלע ענינים. וואס מצד דעם זאגט הקדוש ברוך הוא: יעשה תשובה ויתכפר לו. מצד דעם דוקא, הקדוש ברוך הוא, דא איז נוגע דער חטא ופגם אין טיפסטן אופן. און דער רבונו של עולם ווייסט טאקע באמת ווי טיף דער פגם פון חטא איז נוגע.
23:00 ואף על פי כן, כיוון שהקדוש ברוך הוא הוא כל יכול, הוא אומר: יעשה תשובה ויתכפר לו. הקב״ה, שהוא כל יכול, כיוון שאין כאן שום הגבלות והוא כל יכול, אינו לוקח [לא ברור]. אומר הקב״ה: אינני רוצה עוד אלא דבר אחד ויחיד. אני רוצה שתצא מההגבלות שלך, יעשה תשובה. שהרי הקב״ה הוא בלי גבול ואינו צריך להתחשב בשום חשבונות, לא של חכמה, לא של נבואה ולא של תורה. וכשיהודי מעמיד את עצמו בתנועה של בלי גבול, זהו פירוש התשובה. תשובה פירושה שהוא יוצא מההגבלות שלו. כשיהודי עושה תשובה, הוא יוצא מההגבלות של עצמו; הוא מעמיד את עצמו בתנועה של ״אסורה מכאן ואתקרב לשם״. הוא יוצא מעצמו, יוצא מהאותיות שלו, מההגבלות שלו, ומתמסר לקב״ה. וכיוון שהקדוש ברוך הוא הוא למעלה מכל מדידות והגבלות, הרי יעשה תשובה ויתכפר לו; אצלו יהפכו זדונות לזכויות. לא רק שזדונות נעשים כשגגות, אלא מצד ההתקשרות לקדוש ברוך הוא, שהיא למעלה מכל ההגבלות, יהיה העניין של יעשה תשובה ויתכפר לו מן הקצה אל הקצה, עד שזדונות נעשו כזכויות ממש. וזהו עניינו של יום הכיפורים. וזהו גודל העילוי של התשובה שנאמר בנוגע ליום הכיפורים: שיום הכיפורים הוא עניין הכפרה. שכאשר יהודי מעמיד את עצמו
23:00 און אפילו הכי, וויבאלד הקדוש ברוך הוא איז כל יכול, זאגט ער: יעשה תשובה ויתכפר לו. דער רבונו של עולם, וואס איז כל יכול, וויבאלד דא איז נישטא קיין שום הגבלות, און כל יכול, נעמט ער נישט [לא ברור]. זאגט דער רבונו של עולם: איך וויל מער נישט איין איינציגע זאך. איך וויל אז דו זאלסט ארויסגיין פון דיינע הגבלות, יעשה תשובה. אז אויב דער רבונו של עולם איז בלי גבול און דארף זיך נישט רעכענען מיט קיין שום חשבונות, נישט פון חכמה, נישט פון נבואה, נישט פון תורה, בשעת אן איד שטעלט זיך אוועק אין דער תנועה פון בלי גבול, און דאס איז דער פשט תשובה. תשובה, דער טייטש איז, ער גייט ארויס פון זיינע הגבלות. בשעת אן איד טוט תשובה, גייט ער ארויס פון זיינע אייגענע הגבלות; ער שטעלט זיך אוועק: ״אסורה מכאן ואתקרב לשם״. ער גייט ארויס פון זיך, ער גייט ארויס פון זיינע אותיות, פון זיינע הגבלות, און ער גיט זיך איבער צום אויבערשטן, צו הקדוש ברוך הוא. איז וויבאלד הקדוש ברוך הוא איז העכער פון אלע מדידות והגבלות, איז יעשה תשובה ויתכפר לו; וועט ביי אים ווערן זדונות כזכיות. נישט נאר אז זדונות ווערן כשגגות, נאר מצד די התקשרות להקדוש ברוך הוא, וואס איז העכער פון אלע הגבלות, וועט דער ענין פון יעשה תשובה ויתכפר לו, מן הקצה אל הקצה, אז זדונות נעשו כזכיות ממש. און דאס איז דער ענין פון יום הכיפורים. און דאס איז דער גודל העילוי פון תשובה וואס שטייט בנוגע צו יום הכיפורים. אז יום הכיפורים איז דער ענין הכפרה. אז בשעת אן איד שטעלט זיך
24:18 אבל ביום הכיפורים עצומו של יום מכפר. ביום הכיפורים מתגלה אצל יהודי ההתקשרות העצמית של עצם הנשמה עם עצמותו של הקב"ה, ומצד זה היום מכפר, אפילו לשבים. כך היא אכן ההלכה: כן, צריך גם להיות מן השבים. אבל יחד עם זה, לשון הרמב"ם היא: ״עצומו של יום מכפר לשבים״. ביום הכיפורים מתגלה ההתקשרות העצמית של עצם הנשמה עם עצמותו של הקב"ה, שהיא למעלה מכל החשבונות ולמעלה מכל העניינים. וזה מה שנאמר במדרש על הפסוק ״וכל אדם לא יהיה באהל מועד בבואו לכפר בקודש״. כאשר הכהן הגדול נכנס לבית המקדש, לקודש הקודשים, ״וכל אדם״ — אפילו מי שנאמר עליהם ״פני אדם״, אפילו מלאכים, שרפים ואופנים, המדרגות הגבוהות ביותר בסדר ההשתלשלות — אינם יכולים להיכנס לקודש הקודשים בשעה שהכהן הגדול נכנס לשם ומכפר על כל בני ישראל. הטעם לכך, כאמור לעיל, הוא שביום הכיפורים מתגלה הקשר הזה של עצם הנשמה עם עצמותו של הקב"ה. יהודי ביום הכיפורים יוצא מכל ההגבלות של סדר ההשתלשלות. הוא עומד למעלה ממלאכים, למעלה משרפים — ״וכל אדם לא יהיה באהל מועד״. הוא עומד למעלה מכל העניינים. ואז ״ישראל ומלכא בלחודוהי״; יהודי והקב"ה הם דבר אחד ויחיד. ומבואר בחסידות שזו היחידה שבנפש, שמתגלה ביום הכיפורים, יום שנתחלק לחמש תפילות. וכך
24:18 אבער אין יום הכיפורים איז עצומו של יום מכפר. א איד, אין יום הכיפורים ווערט נתגלה די התקשרות עצמית פון דער עצם הנשמה מיט דעם עצם פון דעם אויבערשטן, וואס מצד דעם איז ער מכפר, אפילו לשבים. אזוי איז טאקע די הלכה. יא, אז דו דארפסט טאקע זיין פון די שבים אויך. אבער יחד עם זה איז דער לשון הרמב״ם: עצומו של יום מכפר לשבים. יום הכיפורים ווערט נתגלה די התקשרות עצמית פון דעם עצם הנשמה מיט דעם עצם פון דעם אויבערשטן, אז דאס איז העכער פון אלע חשבונות און העכער פון אלע ענינים. און דאס איז וואס ס׳שטייט אין מדרש אויפן פסוק „וכל אדם לא יהיה באהל מועד בבואו לכפר בקודש“. אזוי ווי דער כהן גדול איז אריינגעגאנגען אין בית המקדש, אין קודש הקדשים, איז „וכל אדם“ — אפילו די וואס ס׳איז געזאגט אויף זיי „פני אדם“, אפילו מלאכים, שרפים, אופנים, די גרעסטע מדריגות אין סדר השתלשלות — קענען נישט אריינגיין אין קודש הקדשים בשעת א כהן גדול גייט אריין אין קודש הקדשים און מכפר אויף אלע בני ישראל. דער טעם הדבר, כאמור לעיל, ווייל דאס ווערט נתגלה אין יום הכיפורים, אט דער קשר פון דער עצם הנשמה וואס איז פארבונדן מיט דעם עצם פון אויבערשטן. א איד אין יום כיפור גייט ארויס פון אלע הגבלות פון סדר השתלשלות. ער שטייט העכער פון מלאכים, העכער פון שרפים — „וכל אדם לא יהיה באהל מועד“. ער שטייט העכער פון אלע ענינים. און עס איז ישראל ומלכא בלחודוהי; א איד מיטן אויבערשטן איז איין און איינציגע זאך. און דאס איז די יחידה שבנפש, איז מבואר אין חסידות, אז זי ווערט נתגלה אין יום הכיפורים, יום שנתחלק לחמש תפלות. איז
25:47 מבואר בחסידות: חמש התפילות הן כנגד חמשת השמות שנקראו לה: נפש, רוח, נשמה, חיה, יחידה. ובפרט היחידה שבנשמה, שמאירה ביום הכיפורים. ואז מתגלה המדרגה של הקב"ה שלמעלה מחכמה, למעלה מנבואה ולמעלה מתורה. והרבי [לא ברור] בעצמו אומר: ״יעשה תשובה ויכפר לו״. לא רק שמכפר לו, אלא ״נעשו לו כזכיות״, זכויות ממש. ומזה באה השמחה הגדולה ביותר. מבואר בחסידות גדר השמחה שיש ביום הכיפורים: ״יום חתונתו״ — מתן תורה, והכוונה היא ליום הכיפורים. בפרט בתפילת נעילה של יום הכיפורים, ובסוף נעילה, כשאומרים ״שמע ישראל״ ופסוקי הייחוד. אז מתגלה האחדות העצמית של יהודי עם הקב"ה, שהיא למעלה מכל העניינים, ושם אין לכל העניין של חטא ועוון שום מקום. אז נעשית שלמות הכפרה, ומזה ״נעשו לו כזכיות״. וזה מעורר את השמחה הגדולה ביותר. אומרים ״לשנה הבאה בירושלים״, ויש המנהג שכולם רוקדים בשמחה גדולה ועצומה על כך שיהודי נעשה דבר אחד עם הקב"ה. והקב"ה — ״ישמח ישראל בעושיו״, ״ישמח ה׳ במעשיו״ — יהודי והקב"ה הם דבר אחד ויחיד. ומזה עוברים לשמחה הגדולה ביותר של זמן שמחתנו, חג הסוכות ושמיני עצרת. כן. וכל זה הוא גם עניין האהבה והחיבה לאנשים
25:47 מבואר אין חסידות: חמש תפלות, וואס איז כנגד די חמשה שמות שנקראו לה: נפש, רוח, נשמה, חיה, יחידה. און בפרט די יחידה שבנשמה, וואס איז מאיר אין יום הכיפורים, און דעמאלט ווערט נתגלה די מדריגה פון הקדוש ברוך הוא וואס איז העכער פון חכמה און העכער פון נבואה און העכער פון תורה. און דער רבי [לא ברור] בעצמו זאגט: יעשה תשובה ויכפר לו. נישט נאר ער איז מכפר לו, נאר „נעשו לו כזכיות“, זכיות ממש. און פון דעם קומט ארויס די גרעסטע שמחה. איז מבואר אין חסידות דער גדר פון שמחה וואס איז פאראן אין יום הכיפורים, יום חתונתו — און מתן תורה, דער גייט אויף יום הכיפורים. בפרט אין נעילה פון יום הכיפורים. און בסוף נעילה, וואס דארטן ווערט דער ענין פון שמע ישראל, די פסוקי היחוד, וואס עס ווערט נתגלה די אחדות עצמית פון א איד מיטן אויבערשטן, וואס איז העכער פון אלע ענינים, וואס דארטן דער גאנצער ענין פון חטא ועון האט נישט קיין מקום. ווערט די שלימות הכפרה, פון דעם איז „נעשו לו כזכיות“. און דאס רופט ארויס די גרעסטע שמחה. און „לשנה הבאה בירושלים“, און דער מנהג, וואס אלע מאכן א טאנץ מיט א שמחה גדולה ועצומה, פון דעם וואס א איד ווערט איין זאך מיטן אויבערשטן. און דער אויבערשטער — „ישמח ישראל בעושיו“, „ישמח ה׳ במעשיו“ — א איד מיטן אויבערשטן איז איין און איינציגע זאך. און פון דעם גייט מען אריבער צו די גרעסטע שמחה פון זמן שמחתנו און חג הסוכות און פון שמיני עצרת. יא. און דאס איז אלץ, יא, דער גדר פון אהבה וחיבת האנשים
27:10 פשוטים. כידוע הפתגם של המגיד ממעזריטש, שאמר על סכך הסוכה שהוא קשור לענני הקטורת, ושהסכך הוא ״פסולת גורן ויקב״. על דרך מה שדיברנו קודם על דרכי האנשים הפשוטים, שזהו עניין הסכך. כך גם מפסולת גורן ויקב עושים אחר כך את סכך הסוכה, והוא בא מענני הקטורת. לכן אמר אדמו"ר הזקן שכאשר שמע את התורה הזאת מהמגיד ממעזריטש, היא עוררה אצלו את האהבה האמיתית לאנשים פשוטים. ואלה שני העניינים שלוקחים מעבודות יום הכיפורים. עניין התשובה צריך להיות אצל כל אחד, אפילו [לא ברור], שכל יהודי צריך לפעול בעצמו את עניין התשובה. אפילו תלמידי חכמים צריכים לפעול בעצמם תשובה. [לא ברור] וזהו עניין התשובה האמיתי. והעניין השני הוא אהבת ישראל, אהבה לכל יהודי. אפילו לאיש פשוט, ודווקא לאיש פשוט — אהבה אמיתית לכל יהודי. וזהו גודל המעלה של יום הכיפורים, שבו אפשר לראות את עבודת יום הכיפורים של הכהן הגדול בעבודתו. ויתקיימו כל הבקשות שהיהודים מבקשים, עד לבקשה האמיתית, הבקשה לגאולה האמיתית והשלמה על ידי משיח צדקנו, ולבניין בית המקדש השלישי, שאז נראה את עבודת הכהן הגדול עם כל העניינים בתכלית השלמות. אמן כן יהי רצון.
27:10 פשוטים. כידוע, די פתגם פון הרב המגיד ממעזריטש, וואס האט געזאגט אז אין סכך הסוכה, אז דאס איז פארבונדן מיט דעם ענני הקטורת, וואס דאס איז דער פסולת גורן ויקב. על דרך ווי מ׳האט גערעדט פריער, דרכי האנשים פשוטים, וואס דאס איז דער ענין פון סכך. על דרך זה, פון דעם פסולת גורן ויקב מאכט מען שפעטער דעם סכך הסוכה, וואס דאס קומט פון דעם ענני הקטורת. דערפאר האט דער אלטער רבי געזאגט אז בשעת ער האט געהערט אט די תורה פון דעם מעזריטשער מגיד, אט דאס האט ביי אים מעורר געווען די אמת׳ע ליבשאפט צו אנשים פשוטים. און דאס איז די צוויי ענינים וואס מ׳נעמט ארויס פון די עבודות פון יום הכיפורים. דער ענין פון תשובה, דאס דארף זיין ביי יעדער איינעם, אפילו [לא ברור], אז יעדער איד דארף פועל זיין ביי זיך דעם ענין פון תשובה. אפילו תלמידי חכמים דארפן פועל זיין אין זיך תשובה. [לא ברור] און דאס איז דער אמת׳ער ענין התשובה. און דער ענין פון אהבת ישראל, פון ליבע פון יעדן אידן. און אפילו א איש פשוט, און דווקא א איש פשוט, די אמת׳ע ליבשאפט צו יעדן אידן. און דאס איז דער גדר העילוי פון יום הכיפורים, אז דארט קען מען זען די עבודה פון יום הכיפורים פון דעם כהן גדול בעבודתו. און זאל נתקיים ווערן די אלע בקשות וואס אידן בעטן, ביז צו דער אמת׳ער בקשה, די בקשה פון גאולה האמיתית והשלימה על ידי משיח צדקנו, און די בנין בית המקדש השלישי, וואס דעמאלט מ׳זעט די עבודה פון כהן גדול מיט אלע ענינים בתכלית השלמות, אמן כן יהי רצון.