קדושים - אהבת ישראל איז די גאנצע תורה?

00:00 ביי א פארברענגען פון שביעי של פסח, [לא ברור], האט דער פריערדיקער רבי, דער רבי ריי״צ, דערציילט א געשמאקע סיפור וואס האט פאסירט מיט דעם רבי׳ן מהר״ש און זיין זון, דעם רבי׳ן רש״ב, נשמתו עדן. ער האט עס געהערט פון טאטן, דעם רבי׳ן רש״ב, און האט דערציילט אז אמאל האט אים זיין טאטע, דער רבי מהר״ש — וואס די וואך איז דאך דא דער טאג פון ב׳ אייר, דער יום הילולא פון דעם רבי׳ן מהר״ש — געזאגט אז ער וויל אים דערציילן וועגן צוויי אידן וואס זענען אריינגעקומען צו אים אין יחידות אין איין טאג. פון איינעם האט ער געהאט א גרויסן נחת רוח, און פון דעם צווייטן האט ער געהאט א גרויסן עגמת נפש. און מיר וועלן דערציילן דא דעם חילוק. וואס איז געווען דער גרויסער נחת רוח וואס דער רבי מהר״ש האט געהאט פון דעם יחידות? עס איז געווען א חסיד פון דעם רבי׳ן מהר״ש, א פשוטער חסיד, וואס ווערט דערמאנט כמה פעמים אין די שיחות פון דעם פריערדיקן רבי, דעם רבי ריי״צ. עס איז געווען א חסיד וואס האט געהייסן ר׳ אליה אבעלע. אבעלע איז געווען א קליין שטעטל וואס איז שפעטער געווארן א גרויסע שטאט; על כל פנים, עס איז געווען א שטאט אין רוסלאנד וואס האט אזוי געהייסן. און דער חסיד ר׳ אליה איז געווען פון די חסידים מקושרים צו דעם רבי׳ן מהר״ש. בכלל איז ער געווען אן איש פשוט, אבער ער איז געווען אן איבערגעגעבענער חסיד, א ירא שמים. דער רבי מהר״ש דערציילט צו

01:35 זיין זון, דעם רבי׳ן רש״ב: „אריינגעקומען צו מיר ר׳ אליה אבעלע, האב איך אים געפרעגט: ‘ר׳ אליה, וואס מאכסטו?’ זאגט ער מיר: ‘ברוך השם, אלץ איז בסדר.’ ‘וואס מאכן דיינע עסקים? ווי גייט עס אין די ענינים פון ביזנעס און עסק?’ האט ער געזאגט: ‘דאנקען גאט, ברוך השם, אלץ איז בסדר. איך בין געקומען בעטן פאר ר׳ יוסף. ביי אונז אין שטאט איז דא א איד, ער הייסט יוסף. און דער יוסף, נעבעך, אלץ וואס ער טוט גייט אים קאפויער, גייט אים פארקערט, גייט אים אויף דער לינקער זייט. דער שלימזל לאכט אים’, אזוי האט ער זיך אויסגעדריקט. און דער צייט האט ער נישט געפונען פרנסה, און מען האט זיך צוזאמענגעקומען, חסידים אין שטעטל, און צוזאמענגעקליבן געלט פאר אים, כדי צו קענען קויפן א פערד און וואגן. האט מען אים צוגעשטעלט, ברוך השם, אז ער זאל האבן א פערד און וואגן, און פון דעם זאל ער קענען נעמען פרנסה, נעמען מענטשן אין שטאט און כולי. איז וואס איז געשען? דא האט זיך צובראכן א ראד, א גלגל; דא האט זיך צובראכן די אקסן, דאס איז א חלק פון דעם וואגן; און דא האט דאס פערד זיך צובראכן א פוס. אזוי טוט מען אים באגראבן, און אזוי, יעדער מאל, דער שלימזל רייט אויף אים און ער האט נישט קיין הצלחה. בעט איך דער רבי זאל אים געבן א ברכה, אז ער זאל מצליח זיין און ער זאל קענען זיך אויסמוטשען פון דעם און האבן הצלחה אין לעבן און פרנסה.’ אזוי איז ער געקומען און געגעבן א קוויטל און זיך

02:57 געבענטשט. דער רבי מהר״ש האט דאס געהערט, האט אים דער רבי מהר״ש געגעבן א ברכה און האט אים געזאגט: ‘א גרויסער חסיד, ר׳ אליה אבעלע, דו קענסט אים פיל העלפן, דו קענסט אים אסאך העלפן. פארוואס? בשעה אן איד איז א מצטער, און א צווייטער איד בעט פאר אים, איז מיט דעם אליין נעמט ער פון אים אוועק אלע די קטרוגים און צוברעכט אלע דינים קשים, און דאס אליין ברענגט אים די גאנצע ברכה.’ דערנאך האט דער רבי מהר״ש גענומען א מטבע און געגעבן צו ר׳ אליה אבעלע דעם מטבע, און געזאגט אים: ‘ר׳ אליה, איך וויל זיין מיט דיר, אליה, איך וויל זיין מיט דיר א שותף.’ און האט אים געגעבן א ברכה, דער אייבערשטער זאל העלפן ער זאל שטענדיג קענען טאן א אידן א טובה, און מיט הצלחה. דאס איז געווען דער חסיד וואס איז געגאנגען צום רבי׳ן מהר״ש — א גרויסער נחת רוח. און דער רבי מהר״ש האט אויסגעפירט צו זיין זון, דעם רבי׳ן רש״ב, בשעת ער האט אים דערציילט דעם סיפור, און האט אים געזאגט: ‘ווען איך וואלט געוואלט נאכגעבן מיין אייגענער נפש, וואלט איך אים געגעבן א קוש.’ עד כדי כך איז ביי דעם רבי׳ן מהר״ש געווען די התרגשות און די ליבשאפט צו דעם חסיד וואס האט געוויזן ביי אים אזא תנועה פון אהבת ישראל. ער קומט אריין אין יחידות און האט א גרויסע געלעגנהייט צו בעטן וואס ער וויל אין זיינע ענינים; וועגן זיך טראכט ער גארנישט. און די איינציקע זאך וואס ער טראכט איז וועגן דעם צווייטן איד ביי

04:31 [לא ברור] אז דער רבי זאל אים ווינטשן, ער זאל קענען מצליח זיין. און דאס האט באהערט געווען ביים רבי'ן די גרעסטע ליבשאפט און די גרעסטע נחת רוח פון אט דעם אהבת ישראל, פון אט דעם חסיד. אז אין פרשת קדושים, אין היינטיגן סדר, געפינען מיר דעם פסוק הידוע, וואס דאס איז דער פסוק פון „ואהבת לרעך כמוך אני ה'“. וואס דאס איז די מצוה פון אהבת ישראל. איז ווען מיר רעדן אין דעם ענין פון אהבת ישראל, און ארויסברענגען איינע פון די נקודות עיקריות וואס תורת החסידות איז מגלה דעם עומק פון אהבת ישראל, און אויך פון דעם וואס מיר געפינען צוויי מאמרי חז"ל: סיי דער מאמר חז"ל הידוע, „ואהבת לרעך כמוך“, אומר רבי עקיבא, „זה כלל גדול בתורה“, וואס איז איין מאמר חז"ל; און סיי דער צווייטער מאמר חז"ל, וואס דאס איז דער סיפור וואס די גמרא אין שבת דערציילט פון הלל. אז עס איז געקומען צו גיין א גר צו הלל, און האט געוואלט זיך מגייר זיין: „גיירני על מנת שתלמדני כל התורה כולה כשאני עומד על רגל אחת“, די גאנצע תורה אויף איין פוס. איז ער געקומען פריער צו שמאי. זאגט די גמרא, שמאי האט גענומען דעם אמת הבנין, און דערמיט האט ער אים ארויסגעווארפן. איז ער געגאנגען צו הלל, און הלל האט אים געזאגט: „דעלך סני לחברך לא תעביד“. אז דאס וואס דו האסט פיינט, זאלסטו נישט טון צו דיין חבר. דאס איז געווען וואס ער האט געזאגט. און דאס איז

06:05 צוויי מאמרי חז"ל. „דעלך סני לחברך לא תעביד“ — דאס וואס דו ווילסט נישט מ'זאל טון צו דיר, וואס דו האסט פיינט, טו דאס נישט צו דיין חבר. „זו היא כל התורה כולה“ — אין דעם באשטייט כל התורה כולה. „ואידך פירושה הוא“ — די גאנצע איבעריגע תורה איז ווי א פירוש אויף דעם ענין פון אהבת ישראל. וואס די ביידע מאמרי חז"ל זיינען גאנץ באטעמטע זאכן, סיי וואס רבי עקיבא זאגט און סיי וואס הלל זאגט. מצד רבי עקיבא — אה, ביידע זאגן לכאורה די זעלבע נקודה: אז דער ענין פון אהבת ישראל, דאס איז כל התורה כולה. אבער רבי עקיבא זאגט „זה כלל גדול בתורה“, און הלל זאגט „זו היא כל התורה כולה“. איז דא חילוקים צווישן זיי. איז לאמיר, איידער מיר רעדן איבער פרטים, פריער רעדן אין בכללות דער חילוק צווישן די צוויי מאמרי חז"ל אויפן פשט פון די ענינים, און דערנאך אריינגיין א ביסל מער אין פנימיות הענינים. אה, פארשטיין אט די סיפורים, די ענינים בפרט, דעם סיפור פון הלל מער בעומק על פי תורת החסידות, וואס ברענגט ארויס דעם עומק ענין פון אהבת ישראל אויף א גאר רייכן, גאר געבונדענעם אופן. איז אויך דער חילוק צווישן די צוויי מאמרי חז"ל, וואס מיר זעען בגלוי, אז רבי עקיבא זאגט „זה כלל גדול בתורה“, און הלל זאגט „זו היא כל התורה כולה“. דאס הייסט, דער חילוק איז, אז רבי עקיבא זאגט נישט אז דאס איז כל התורה כולה. ער זאגט אז דאס איז א כלל גדול בתורה. ער זאגט נישט אז דאס איז די גאנצע תורה. ער זאגט אז דאס איז

07:41 א גרויסער כלל אין תורה, און דאס איז פשוט פארשטענדליך אויפן פשטות. אין תורה איז דא א ריבוי ענינים, פארשידענע מצוות עשה און לא תעשה, א ריבוי ענינים אין תורה. איז אהבת ישראל, „ואהבת לרעך כמוך“, דאס איז נישט קיין ענין פרטי, דאס איז נישט קיין מצוה פרטית, נאר דאס איז א מצוה וואס איז כולל א ריבוי ענינים אין תורה: „זה כלל גדול“. אז אויב א כלל האלט אין זיך א ריבוי פרטים, איז א ריבוי ענינים אין תורה האבן א קשר מיט, האבן א פארבינדונג מיט „ואהבת לרעך כמוך“. בפשטות, אז מען גיט א קוק אריין אפילו אין היינטיגן סדר, פרשת קדושים, איז דאס א פרשה וואס האט אסאך מצוות, איינע פון די פרשיות וואס רוב גופי תורה תלויים בה. דאס איז א פרשה וואס איז כולל אין זיך אסאך ענינים. איז גיט מען א קוק אין די פרשה, זעט מען אז גאר א גרויסער חלק פון די ענינים וואס די תורה זאגט, איז דער שורש, איז די סיבה, איז דער [לא ברור], און דער אופן הקיום איז פשוט מיט דער מדה פון „ואהבת לרעך כמוך“. מצוות [לא ברור], מצוות „לא תקום ולא תטור“, מצוות [לא ברור] וכולי וכולי. אסאך מצוות זיינען פשוט מיט דעם ענין פון „כלל גדול בתורה“. אבער דאס איז פשוט נישט, בפשטות, „כל התורה כולה“. און דאס איז דאך די סיבה וואס רש"י אין חומש קלייבט אויס אט דעם פירוש. גיט א קוק אין רש"י אין היינטיגן סדר, זעט מען אז רש"י ברענגט

09:13 רבי עקיבא. ווייל דא, כפשוטו של מקרא, איז פשוט נישט דאס וואס הלל זאגט. רש"י וויל מרמז זיין: וואס קומט צו גיין די תורה דא „ואהבת לרעך כמוך“? וואס זאגט דא די תורה? וואס איז דא די כוונה? וואס איז דא דער ציווי? וואס איז דא דער ענין? יא. און אויך, ווי אזוי קען — וואס לכאורה רש"י האט א שאלה. רש"י ברענגט נישט סתם א שיינעם מאמר חז"ל, כי ידוע אז רש"י איז פשוטו של מקרא. עס איז דא עפעס א שאלה וואס דעם קינד באדערט. דאס קינד האט א זאך וואס קוועטשט אים, עפעס וואס ער פארשטייט נישט, און רש"י גיט אים צו פארשטיין. וואס וויל רש"י דא געבן צו פארשטיין צו דעם קינד וואס לערנט חומש? וואס לכאורה, א מענטש קען פרעגן ביי זיך א שאלה: ווי אזוי קען מען טון א זאך, מען זאל ליב האבן יעדן אידן „כמוך“? ווי קען איך ליב האבן „רעך כמוך“? זיך, לכאורה, מען האט דאך ליב זיך, וואס דאס איז עפעס מיין טבע. א מענטש בטבע האט זיך ליב, ער האט ליב זיך אליין, און ליב זיינע קינדער, זיינע בני בית, זיין משפחה, זיי — אבער ליב האבן יעדן אידן, „לרעך“, אן אויסנאם, „כמוך“ — ווי אזוי, ווי קען מען [לא ברור], וואס מיינט דאס? זאגט רש"י, אז דאס טייטשט „זה כלל גדול בתורה“. דאס איז נישט עפעס א נייער ענין, וואס מען מאנט אויף עפעס א הויכע מדרגה. פשוטו של מקרא רעדט מען נישט דא. דאס איז נישט עפעס אן ענין וואס מען מאנט אויף אזא גאר הויכע מדרגה, א ספעציעלער ענין. נאר ער

10:35 זאגט דעם כלל גדול בתורה: ס׳זענען דא א ריי ענינים וואס די תורה מאנט ביי דיר. דו לערנסט דעם סדר און דו זעסט אז דא זענען דא א ריי מצוות, די אלע מצוות בין אדם לחברו. קומט די תורה און זאגט: דו זאלסט וויסן, „ואהבת לרעך כמוך“ — „זה כלל גדול בתורה“. דאס איז דער כלל פון די אלע פרטים. ווי אזוי טוט מען דאס? דאס טוט מען דורך די פרטים. דו דארפסט אכטונג געבן, פונקט „לא תקום ולא תטור“: נישט נעמען א נקמה ביי יענעם, נישט האלטן א נטירה אויף יענעם, נישט רעדן לשון הרע, „לא תעמוד על דם רעך“, „הוכח תוכיח את עמיתך“, וכו׳ וכו׳. דאס זענען די פרטים, דאס דארפסטו מקיים זיין. ווייל די תורה זאגט דא דעם כלל גדול, אז די אלע ענינים נעמען זיך מצד דעם וואס „ואהבת לרעך“: דאס ליב האבן, און ממילא פירסטו זיך צו אים ווי א מענטש. דאס איז אבער [לא ברור], דאס איז וואס די תורה מאנט ביי דיר. וויבאלד דו האסט אים ליב, פירסטו זיך צו אים אויפן ריכטיגן וועג. דערפאר נעמסטו נישט קיין נקמה פון אים, דערפאר רעדסטו נישט קיין לשון הרע, וכו׳ וכו׳, די אלע דינים וואס די פרשה זאגט. דאס איז וואס רש״י קומט דא זאגן, ווייל דאס איז דער פירוש הפשוט אין די ווערטער פון רבי עקיבא. דער רבי האט אבער גערעדט אז זיכער, אבער אז רש״י האט צוגעגעבן נאך א נקודה, וואס מיט דעם איז פארשטאנדיק פארוואס רש״י גיט צו דעם נאמען „אמר רבי עקיבא“. דא קענען אלע דעם מאמר חז״ל, אבער פונדעסטוועגן ברענגט רש״י נישט קיין נאמען פון דעם וועלכער—

11:56 עס איז נישט נוגע. רש״י איז נישט רגיל אלע מאל צו שרייבן ווער איז דער תנא וואס זאגט וואס. רש״י ברענגט אסאך פירושים פון פארשידענע מאמרי חז״ל מיט ראשונים, אבער בדרך כלל ברענגט רש״י נישט דעם נאמען. און אויב רש״י ברענגט יא א נאמען, דא פאַסט דער תנא. פארוואס איז רש״י דא מדגיש דעם נאמען, אז רבי עקיבא זאגט דאס? והתשובה היא מאוד פשוט. רבי עקיבא, ווי מיר האבן געזאגט, דאס איז וואס עס שטייט אין פרקי אבות: „רבי עקיבא אומר, חביבין ישראל“, „חביבין ישראל שנקראו בנים למקום“, „חביבין ישראל שניתן להם כלי חמדה“. די משנה הידועה אין פרקי אבות, פרק רביעי — ניין, אין פרק שלישי — „חביבין ישראל“. ובמילא, דאס איז רבי עקיבא. וואס איז בעצם די נקודה? רבי עקיבא איז דער וואס האט גערעדט בשבחן של ישראל. רבי עקיבא זאגט „חביבין ישראל“. יא, ער ברענגט ארויס די חביבות פון א איד, ער זאגט אז די אידן זענען בנים למקום, איז ממילא פארשטענדלעך אז דו טארסט נישט טון שלעכטס פאר דיין חבר. און וויבאלד אלע אידן זענען בנים למקום, מיר זענען אלע קינדער פון דעם זעלבן אויבערשטן, ער איז אונזער פאטער און מיר זענען זיינע קינדער, מיר זענען אלע צוזאמען ברידער, און דערפאר טארסטו נישט טון שלעכטס פאר דיין חבר. און דאס איז רבי עקיבא. קומט הלל. הלל זאגט נאך עפעס. הלל זאגט א זאך וואס רבי עקיבא האט נישט געזאגט. הלל זאגט: „זו היא כל התורה כולה“. דאס איז נישט נאר א כלל גדול בתורה; דאס איז כל התורה כולה. א כלל גדול בתורה איז נישט אלעס, דאס איז דער כלל גדול. פארשטייט זיך, ווי מ׳זאגט אויך, אהבת ישראל איז דער כלל גדול, אבער ער זאגט אז דאס איז כל התורה כולה. איז דאס פארשטענדלעך בפשטות: לכאורה רעדט רבי עקיבא ריכטיג. עס זענען דא כמה וכמה מצוות וואס האבן נישט צו טון מיט אהבת ישראל. וויפל מצוות זענען פארבונדן מיט בנים למקום? עס זענען דא דאך אסאך מצוות, אפילו נאר בסדר גופא—

14:05 מצוות שעטנז, כלאים. וואס האט דאס צו טון מיט אהבת ישראל? וכן הלאה. און אזוי זענען דא אסאך מצוות, פיגול. ס׳זעט אויס אז עס זענען דא כמה ענינים וואס האבן נישט קיין שייכות, כביכול, צו אהבת ישראל. אז „זה כלל גדול בתורה“, דאס יא, אבער הלל האט טאקע געזאגט אן אנדער ווארט. הלל קומט און זאגט: „זו היא כל התורה כולה“. דארף מען פארשטיין וואס הלל וויל, וואס זאגט ער דא? און דאס איז די שאלה וואס אלע פרעגן: וואס איז פשוט דא, אז דאס איז כל התורה כולה? אפילו רש״י אין גמרא דארט, איך מיין אין מסכת שבת, [לא ברור]. און רש״י זאגט אז מצד אחד, „כל התורה כולה“ מיינט די גאנצע תורה כולה, פשוטו של „כל התורה כולה“. מצד שני ברענגט ער דא: „חברך“ גייט אויף דעם אויבערשטן. „ריעך“ — ער ברענגט דעם פסוק „ריעך וריע אביך אל תעזוב“ — דאס גייט אויף דעם אויבערשטן, איז ממילא טאר מען נישט טון שלעכטס פאר דיין חבר, דעם אויבערשטן. דאס איז דער פשוט׳ער פשט. רש״י זאגט דאס, פארשטייט זיך, אבער כביכול דארף מען פארשטיין טיפער. וואס איז דער עומק פון הלל׳ס ווערטער, וואס קומט הלל און איז מחדש? ווייל דאס זעט זיך אויס בפשטות פון דעם ענין. אבער רש״י אין חומש ברענגט נישט דעם מאמר פון הלל; ער ברענגט דווקא דעם מאמר פון רבי עקיבא, ווייל פשוטו של מקרא שטימט מיט דעם מאמר פון רבי עקיבא. דער מאמר פון הלל איז א גוטער מדרש, אבער פשוטו של מקרא איז עס נישט פארשטענדלעך. ווי אזוי קען מען זאגן אויף אהבת ישראל אז דאס איז כל התורה כולה? דארף מען פארשטיין וואס הלל האט געזאגט. לאמיר אריינגיין אין דער מעשה פון הלל, דאס איז זייער אינטערעסאנט; מען דארף פארשטיין עטלעכע ענינים. עס קומט א גוי, ער וויל זיך מגייר זיין. וואס איז זיין ענין? ראשית, וואס וויל דער גוי? דער גוי קומט און זאגט: „גיירני על מנת שתלמדני כל התורה כולה כשאני עומד על רגל אחת“. וואס וויל ער? וואס איז דער פשט, כל התורה כולה אויף איין פוס? פארוואס איז בפשטות דאס כאילו שטייט—

16:10 על רגל אחת, און זאג מיר די גאנצע תורה. איך האב נישט קיין צייט צו הערן לאנגע זאכן. אזוי זאגן אייניגע אין היינטיגע צייטן: מענטשן לויפן, מען האט קיין צייט, און מען וויל לערנען. זאג מיר א ווארט אין עטליכע מינוטן; מער פון דעם קען איך אייך נישט צוהערן. זאג מיר עפעס א קורץ ווארט, און מיט דעם וועל איך זיין א גוטער רב. איז כמובן, וואס איז דאס? א משוגעת? וואס איז דער ענין? הלל האט געזאגט: ניין, מען קען אזוי מגייר זיין א מענטש. וואס איז דא געשען? וואס איז דאס? כמובן, אין גמרא ליגט אין דעם עומק לפנים מעומק. וואס איז געווען די טענה פון דעם גוי: „גיירני על מנת שתלמדני כל התורה כולה על רגל אחת“? און דערנאך, שמאי „דחפו באמת הבנין“. וואס איז דאס פאר א רמז אין „דחפו באמת הבנין“? פשוט קען מען זאגן, אז ביי שמאי איז דארט געווען א בנין. עס שטייט אין גמרא אז ער האט געטון אין בנין, און ער האט געהאט א שטעקן וואס האט געהייסן „אמת הבנין“, וואס דאס איז א שטעקן מיט וואס מען מעסט מדידות, מיט דעם איז מען בודק די בנינים, ווי גרויס זיי זענען, די מידות פון דעם בנין. וואס איז דער „אמת הבנין“? ער האט געהאט א שטעקן און ער האט אים ארויסגעווארפן מיט דעם שטעקן. נו, כמובן, עס מוז זיין עפעס א טיפערער ווארט. און דערנאך קומט דער ענטפער פון הלל, און הלל זאגט: „דעלך סני

17:35 לחברך לא תעביד, זו היא כל התורה כולה.“ דארף מען פארשטיין וואס איז דער ענטפער פון הלל. עס זענען פאראן כמה ביאורים אין דעם מאמר חז״ל. איך וויל נאר היינט רעדן איין נקודה, וואס דאס איז א ביאור, אן ענליכן ביאור וואס ברענגט דער הייליגער בארדיטשעווער אין קדושת לוי, און דער שטימט זייער שטארק אויך מיט דעם ביאור פונעם אלטן רבי׳ן אין תניא פרק ל״ב; דאס משלים זיין זיך. און דערנאך, אויב עס וועט בלייבן צייט, וועט מען אויך רעדן א ווארט וואס איז דא פונעם צמח צדק אויף אט דעם ענין. עס איז דא אויך א ביאור פון [לא ברור], א געשמאקער ביאור אויף אט דעם סיפור הגמרא, אבער לויט דער צייט קען מען נישט אניאגן אלע ביאורים. אבער על כל פנים וועלן מיר רעדן איינעם פון זיי. אן ענליכן ווארט ברענגט אויך דער כלי יקר. ער ברענגט דעם פשט אויך דא אין דער גמרא, אין חומש, אין איינע פון די סדרות; ער גיט צו פארשטיין דעם מאמר חז״ל און זאגט דעם זעלבן ווארט. נאך א זאך, וואס איז נוגע צו דעם ביאור וואס מען גייט זאגן, נישט קיין אנדער ביאור פון תורה שבעל פה: ער זאגט די זעלבע זאך. ער זאגט אז דער גר וואס האט געוואלט „על רגל אחת“, וואס דער פשט איז: ער האט געוואלט געפינען איין נקודה, איין יסוד, „רגל אחת“. עס קען דאך זיין אין תורה פארשידענע ענינים; א מענטש האט פארשידענע ענינים און פארלירט זיך.

19:10 אזוי פיל פרטים, פרטים, פרטים — גיב מיר א נקודה. וואס איז די נקודה? וואס איז דער יסוד? איך ברענג א פשוטע דוגמא. עס שטייט אין דער גמרא מכות: „חבקוק והעמידן על אחת, צדיק באמונתו יחיה.“ אידן האבן דאך אזוי פיל מצוות, אזוי פיל פרטים, און פארשידענע פרטים, תרי״ג מצוות מיט אלע ענפים און סעיפים. קומט חבקוק און זאגט אז עס איז דא איין יסוד: „העמידן על אחת.“ וואס הייסט, חבקוק האט געזאגט אז מען דארף נישט מקיים זיין די אנדערע מצוות? חס ושלום. „העמידן“: חבקוק האט געזאגט, נעם די אמונה, און די אמונה וועט דיך צופירן צו אלע מצוות. אמונה איז דער דבר המעמיד, דאס איז דער יסוד, און אויף דעם שטעלן זיך אלע ענינים. אז דו שטייסט אונטער מיט „באמונתו יחיה“, וועט דיך דאס צופירן צו אלע תרי״ג מצוות, וואס זענען באזונדערע ענינים. על דרך זה איז געווען דא אויך. עס איז געקומען דער גוי און האט געזאגט: עס זענען דא פארשידענע פרטים, איך פארליר זיך. וואס איז דער יסוד פון אידישקייט? „כל התורה כולה על רגל אחת“ — איין יסוד, און אויף דעם יסוד שטייט גאנץ אידישקייט. און שמאי „דחפו באמת הבנין“: דער פשט פון „דחפו באמת הבנין“ איז, אז שמאי האט אים געזאגט אז מען קען נישט אראפברענגען די גאנצע אידישקייט נאר אויף איין יסוד. עס איז דא כמה וכמה יסודות. אידישקייט איז אן עסק וואס באשטייט פון כמה יסודות. אפילו אויב מען געפינט ביים רמב״ם די י״ג עיקרי האמונה, איז דאס נישט איין יסוד. מען קען נישט מיט איין יסוד אליין אריינכאפן גאנצע תרי״ג; עס דארפן זיין כמה וכמה פרטים.

20:43 בבנין. דאס איז אויך איינע פון די זאכן וואס מען דארף לערנען אויף דעם דרך. איך וועל זאגן א דוגמא, אויף דרך קל וחומר. דער תנאי פון דעם גר איז געווען, ער האט געוואלט וויסן וואס איז דער יסוד פון דער גאנצער תורה ומצוות. און שמאי האט אים דוחף געווען באמת הבנין שבידו. ווי אזוי פארשטייט מען דאס, „באמת הבנין“? ער האט דאך נישט גענומען א שטעקן און אים געשלאגן. דער פשט פון „אמת הבנין“ איז, כפשוטו, א בנין. א בנין האט כמה יסודות. ווען דו בויסט א בנין, ווייסטו אז א בנין איז נישט נאר א וואנט; מען דארף האבן יסודות פאר דעם בנין, פעסטע יסודות. ווייל אן א יסוד וועט דער בנין נישט האלטן. על דרך זה דארף זיין יסודות אין אידישקייט. דאס איז געווען די טענה פון שמאי. דערנאך איז ער געגאנגען צו הלל, און הלל האט אים געזאגט: „דעלך סני לחברך לא תעביד, זו היא כל התורה כולה“. הלל האט אים געגעבן א יסוד. איז ווי אזוי קען דאס זיין דער יסוד פון אלעם? ווען א איד ווייסט „דעלך סני לחברך לא תעביד“, איז וואס? ער וועט נישט טשעפען יענעם. יא, „דעלך סני לחברך לא תעביד“: וואס דו האסט נישט ליב אז מען טוט דיר, זאלסטו נישט טון יענעם. אבער די תורה רעדט נישט נאר פון דעם. עס זענען דא מצוות עשה און מצוות לא תעשה. ווי קומט עס אלץ אריין אין דעם יסוד? און דא גייען מיר אריין אין דער עומק פון תורת החסידות. ווי דער רבי זאגט: לכאורה, דאס איז א מצוה שבין אדם לחבירו; וואס האט עס מיט מצוות שבין אדם למקום? דער יסוד איז אחדות ה׳: „שמע ישראל ה׳ אלקינו ה׳ אחד“. דער יסוד איז ה׳ אחד.

22:42 עס איז דא איין מלך, און במילא איין תורה, און גאנץ אידישקייט איז איין זאך. ווען דער גר איז געקומען, איז דאס געווען זיין שאלה: ער איז געקומען „על רגל אחת“ און האט געוואלט פארשטיין ווי אלץ אין אידישקייט גייט אריין אין דעם איינעם, אין דעם ענין פון אחדות ה׳. אבער די מצוות זיינען דאך פארשידענע ענינים: מצוות עשה פאר זיך, מצוות לא תעשה פאר זיך, מצוות שבין אדם לחבירו פאר זיך. ווי זעט מען אין זיי אלע אחדות ה׳? ער וויל זיך פארבינדן מיט דעם איינעם. דער גר איז געווען א גוי וואס האט געוואלט ווערן א איד. פארוואס? ווייל ער האט געזען די אידן, א פאלק וואס שטרעבט צום אויבערשטן. ער וויל זיך פארבינדן מיט דעם איינעם. אבער קוקנדיק אויף די פילע מצוות זעט ער אז מען דארף זיך פארנעמען מיט מענטשן, מיט חברים, מיט זקנים, מיט ארעמעלייט, מיט אלע. ער פרעגט: ווי איז דאס איין זאך? דאס איז געווען זיין טענה. האט שמאי אים דוחף געווען באמת הבנין שבידו. וואס איז דער טייטש פון „אמת הבנין“? שמאי האט אים געזאגט אז מען קען נישט בויען מיט איין יסוד אליין. כדי די וועלט זאל זיין א בנין, א בנין עולם, כדי די וועלט זאל זיין א נארמאלע וועלט, דארף מען האבן די מצוות שבין אדם לחבירו. עס דארף זיין צדקה, מען דארף זיין גוט מיט חסד, מיט גמילות חסדים און מיט די אלע זאכן

24:45 וואס די תורה רעדט וועגן בין אדם לחבירו. אנדערש איז נישטא קיין בנין. דאס איז געווען די טענה פון שמאי, און דערפאר האט ער אים דוחף געווען באמת הבנין. קומט צו גיין הלל. הלל זאגט אים: „דעלך סני לחברך לא תעביד, זו היא כל התורה כולה“. הלל האט אים געגעבן צו פארשטיין אביסל טיפער. הלל האט אים געזאגט: „ניין, דו זוכסט דאך דעם בורא. זאלסטו וויסן אז ‘דעלך סני לחברך לא תעביד’ איז די זעלבע כל התורה כולה“. דאס איז די זעלבע זאך: ווען דו טוסט א טובה א אידן, טוסטו א טובה דעם אויבערשטן. ווייל א איד איז א בן למקום, ווייל א איד איז א נברא פונעם אויבערשטן. יא, דאס איז דער ענין פון יעדן נברא: יעדע זאך אין דער וועלט איז אלץ פונעם אויבערשטן. בפרט דער אידישער פאלק, וואס יעדער איד איז א חלק אלוקה ממעל ממש. איז במילא די מצוות שבין אדם לחבירו א חלק פון דעם גאנצן ענין פון אלקות. א ידוע׳ער סיפור פונעם אלטן רבי ווערט געברענגט אין די שיחות, און בקיצור ווערט עס אויך געברענגט אין „היום יום“. עס איז געווען א חבריא אין די צייטן פונעם אלטן רבי, און חסידים האבן געזעסן און פארבראכט צוזאמען און געזאגט לחיים. און איינער פון די חסידים איז אויפגעשטאנען און האט געזאגט: „לחיים, דער אויבערשטער זאל העלפן אז מען זאל האבן א געשמאק אין אהבת ה׳, ליב האבן דעם אויבערשטן“. איז אויפגעשטאנען דער מיטעלער רבי. דער מיטעלער רבי איז געווען א יונגערמאן, א יונגער בחור דעמאלט. דער מיטעלער

26:21 רבי האט געזאגט: „דער אויבערשטער זאל העלפן, מען זאל האבן א געשמאק אין אהבת ישראל“. איז געווארן א גאנצע זאך ביים פארברענגען: וואס איז דער עיקר, אהבת ה׳ אדער אהבת ישראל? דער האט געזאגט, מען זאל האבן א געשמאק אין אהבת ה׳, און דער מיטעלער רבי האט געזאגט, מען זאל האבן א געשמאק אין אהבת ישראל. עס איז געווארן א גאנצער ויכוח, ביז מען האט מחליט געווען אז מען גייט פרעגן דעם אלטן רבי אליין. מען האט געפרעגט דעם אלטן רבי, און דער אלטער רבי האט געזאגט, ווי עס ווערט געברענגט אין „היום יום“ פון חודש ניסן, אז ביידע ענינים, סיי אהבת ה׳ און סיי אהבת ישראל, ביידע אהבות זיינען חקוק בנשמת כל אחד ואחד מישראל. יא, ביי א איד איז חקוק דער ענין פון אהבת ה׳ און אהבת ישראל. אבער וויבאלד די תורה שרייט: „אהבתי אתכם אמר ה׳“, דער אויבערשטער זאגט: „איך האב ליב יעדן איד“, איז ווען דו האסט ליב א איד, האסטו ליב דעם אויבערשטן. „אוהב מה שהאהוב אוהב“: דו האסט ליב דאס וואס דיין באליבטער האט ליב. ווען דו ביסט מקיים אהבת ה׳, האסטו ליב דעם אויבערשטן. ווען דו ביסט מקיים אהבת ישראל, האסטו נישט נאר ליב דעם איד, האסטו ליב אויך דעם וואס האט אים ליב, וואס דאס איז דער אויבערשטער. איז גדול אהבת ישראל. איז דא דער ענין, קומט אויס אז בעצם איז דאס איין נקודה: „אוהב מה שהאהוב אוהב“. אז ווען דאס האט...

27:52 הלל האט געגעבן צו פארשטיין דעם גוי אז דאס איז בעצם רגל אחת. די תורה שטייט אויף איין זאך, אויף איין רגל, ווייל אהבת ישראל איז א חלק פון דעם ווי אזוי מען האט ליב דעם אויבערשטן. און דא קומט דער אלטער רבי אין פרק ל״ב אין תניא. וואס דער אלטער רבי זאגט אין פרק ל״ב — ווי ס׳איז באוואוסט, אז פרק ל״ב איז דער לב פון תניא. דער אלטער רבי לייגט אריין די נקודה אינמיטן תניא, אין פרק ל״ב. ווי ס׳איז באוואוסט ביי חסידים, אז פרק ל״ב איז נישט שייך צו דעם וואס שטייט פאר דעם אדער נאך דעם; דאס איז אן ענין בפני עצמו. ער לייגט עס אריין אינעם לב, ווייל דאס איז דער לב פון אידן, דער לב פון א חסיד. זאגט דער אלטער רבי, און ברענגט דארט די מימרא פון הלל. דער אלטער רבי וויל אויך פארשטיין פארוואס מען זאגט „זהו כל התורה כולה“. פארוואס זאגט מען אז אהבת ישראל איז כל התורה כולה? אויף דעם איז דער אלטער רבי מסביר צוויי פרטים וואס זענען קשור מיט דעם אמור לעיל. זאגט דער אלטער רבי: פארוואס איז אהבת ישראל דער יסוד פון כל התורה כולה? וואס הלל זאגט „זהו כל התורה כולה“ — דא זענען דא צוויי ענינים. ראשית, ווייל דער ענין פון כל התורה כולה איז אויך צו באפרייען די נשמה. די גאנצע אידישקייט און אלע עניני תורה ומצוות זענען כדי א איד זאל מאיר זיין זיין נשמה, אויפהייבן די נפש איבער דעם גוף, ארויסברענגען די רוחניות׳דיקע מעלות איבער די גשמיות, ארויסברענגען די נשמה, וואס איז א חלק אלוקה ממעל ממש, און דאס פועל׳ן אין זיינע כלים, זיך פארבינדן מיט אלוקות דורך יעדער מצוה. קודם כל, אלע מצוות, אויך א מצוה שבין אדם לחבירו, האבן אין זיך א טיפקייט: די נקודה איז אויך אויפצוהייבן די נשמה איבער דעם גוף. און וואס הייבט אויף די נשמה איבער דעם גוף? דווקא אהבת ישראל. פארוואס? זאגט דער אלטער רבי:

29:42 ווייל אהבת ישראל מיינט אז די נשמה איז דער עיקר, און דער גוף איז א דבר טפל. כל זמן ביי מיר איז דער גוף דער עיקר — מיין גוף, מיין גשמיות, מיינע ענינים, מיינע צרכים, מיין געלט, מיין כבוד, מיין פרנסה, מיין משפחה, מיינע ענינים, מיינע פרטיות׳דיקע ענינים — כל זמן דער מענטש ליגט אינעם גוף, אין עניני הגוף, איז דער גוף מחולק. מיין גוף און זיין גוף זענען צוויי מענטשן. און דא איז שוין שייך וואס מיר האבן פריער גערעדט: ווי קען זיין אז איך זאל דיר ליב האבן? ווי קען איך האבן אהבת ישראל? מיר זענען צוויי אנדערע מענטשן. מיין משפחה איז ביי מיר וויכטיגער ווי דער צווייטער. אבער בשעת די נשמה איז דער עיקר, איז דאס די זעלבע זאך ווי דו זאגסט אהבת ישראל. ווייל מצד הנשמה זענען מיר אלע, ווי אויבן דערמאנט, אחים ממש. יעדער איינער איז א חלק אלוקה ממעל ממש. און באמת איז דאס די נקודה וואס דער רבי איז מסביר, אז דאס איז כל התורה כולה. ווייל אהבת ישראל איז דער יסוד וואס נעמט אלע עניני התורה צו דעם חיבור, אז דער מענטש פארבינדט זיך מיט זיין נשמה, מיט דעם חלק אלוקה ממעל. און דערנאך איז דער רבי מסביר דעם צווייטן פרט אין דעם ענין. דער יסוד פון תורה ומצוות איז צו מגלה זיין די נשמה. אבער וואס איז די תכלית פון תורה ומצוות? די תכלית פון תורה ומצוות, ווי דער רבי איז מסביר אין פרקים מ״ו, מ״ז, איז צו מאכן א דירה בתחתונים; צו מגלה זיין אלוקות אין דער וועלט, לשם יחוד קודשא בריך הוא ושכינתיה. אריינברענגען אלוקות למטה אין נשמות ישראל, אין כנסת ישראל, און דורך זיי אין דער גאנצער וועלט, אז עס זאל זיין א דירה לו יתברך. און כדי אריינצוברענגען אלוקות למטה אין דער וועלט און אין נשמות, איז דאס נאר דורך אהבת ישראל, ווי עס שטייט „ברכנו אבינו כולנו כאחד“. ווען אידן שטייען צוזאמען, ברענגט דאס די שכינה אין דער וועלט.

31:37 און באמת איז אהבת ישראל בעצם דער חלק אין דעם, ממש צו מאכן אחדות ה׳ למטה. ולפי זה איז פארשטאנדיק דער סיפור וואס דער צמח צדק וויל פארשטיין, וואס דער רבי וויל בכלל פארשטיין אין דעם סיפור מיט הלל. נאך אמאל: דער גוי איז געקומען און געזאגט אז מען זאל אים לערנען די גאנצע תורה אויף איין רגל. ווי קען מען אריינלייגן די גאנצע תורה אין איין זאך? ווייל די גאנצע תורה איז מיוסד אויף איין רגל, אויף איין נקודה. [לא ברור] וואס איז די גאנצע תורה? „זהו כל התורה כולה“ — דער ענין פון „דעלך סני לחברך לא תעביד“. אויף אהבת ישראל שטייט די גאנצע תורה כולה. סיי ווייל דורך דעם ווערט מען מגלה אז די נשמה איז דער עיקר לגבי דעם גוף, און סיי ווייל דורך דעם אהבת ישראל קען מען ממשיך זיין און ברענגען די אחדות ה׳ דא למטה אויף דער וועלט. במילא איז דאס אלעס איין רגל, איין ענין, איין נקודה, איין עצם. און אויספירן מיט דעם וואס דער צמח צדק זאגט אין דרך מצוותיך, מצות אהבת ישראל. זאגט דער צמח צדק: וואס איז דער פשט „דעלך סני לחברך לא תעביד“? און די שאלה קען מען בפשטות פרעגן: פארוואס האט ער עס געזאגט בדרך שלילה? פארוואס האט ער עס נישט געזאגט בדרך חיוב, „ואהבת לרעך כמוך“? בפשטות פרעגט דאס דער מהרש״א. דער מהרש״א איז מסביר אז וויבאלד דער עיקר ענין פון אהבת ישראל איז [לא ברור].

33:26 פון שלילה. נישט רעדן לשון הרע, נישט נקימה, נישט נטירה. די אלע פסוקים, די אלע ענינים, רובם פון די ענינים וואס די תורה רעדט, איז בדרך שלילה דווקא. [לא ברור]. דאס דער מהרש״א איז מסביר. אבער ס׳איז דא נאך וואס דער צמח צדק איז מסביר אין דרך מצותיך, מצות אהבת ישראל. ברענגט ער אויס א שטארקע נקודה, אז אזוי איז בטבע האדם: א מענטש, זיינע אייגענע חסרונות ווייסט ער. א מענטש ווייסט זיינע ענינים וואס זענען נישט בסדר. אבער וואס? ער פארדעקט אלץ דעם. על כל פשעים תכסה אהבה. ער ווייסט אז ער האט פעלערן, ער ווייסט אז ער איז נישט בסדר, ער ווייסט אז ער האט זאכן וואס ער דארף אין זיי טאן, אבער ער לעבט מיט דעם. אהבת עצמו — על כל פשעים תכסה אהבה. א מענטש האט זיך ליב, און די ליבשאפט פארדעקט אלע די ענינים בלתי רצויים. ווי נאר א צווייטער אבער וועט מגלה זיין מיינע חסרונות, קומט צו גיין א צווייטער מענטש וואס זאגט מיר: „אה, איך זע, דו ווייסט אין וואס? איך זע ווי דו האסט אין זיך דעם און דעם חסרון“, איז דעמאלט ווערט ער אינגאנצן צופלאצט. איך קען נישט פארטראגן. אה, איך האב דאך געוואוסט, איך ווייס דאך אז איך האב דעם חסרון, אבער איך מיט זיך אליין לעב איך בשלום. ווי נאר א צווייטער רופט עס ארויס באמת, דעמאלט ווערט מען צובראכן פון דעם. דאס טוט מיר וויי. קומט צו גיין הלל און זאגט: „דעלך סני לחברך לא תעביד.“ אזוי טייטשט דער צמח צדק. און דאס איז די דרך שלילה פון

34:52 דעם פסוק: „דעלך סני לחברך לא תעביד.“ אז דאס וואס דו האסט פיינט אז דיין חבר זאל טאן צו דיר, אז ער זאל מגלה זיין דיין רע, איז „לא תעביד“ — דאס טו נישט טאן צום אים. זאגט דער צמח צדק, דער פשט איז, אז היי, ווי א מענטש מיט זיין אהבת עצמו, איז על כל פשעים תכסה אהבה, זעט ער נאר גוט אויף זיך, ער איז מלמד זכות אויף זיך. יא. און ער קען נישט פארטראגן ווי נאר א צווייטער זעט די ענינים בלתי רצויים. דאס זעלבע צוגאנג דארף זיין צו א צווייטן אידן אויך. מיט דער אהבה עצמית, מיט דעם וואס דאס ליב האבן פון דעם עצם ענין וואס ער איז א איד, איז די אהבה פארדעקט אויף אלע ענינים בלתי רצויים מלכתחילה. זעסטו נישט — על כל פשעים תכסה אהבה. די אמת׳ע אהבת ישראל לאזט נישט זען די חסרונות פון יעדן איד. [לא ברור]. ער זעט גארנישט דעם ענין פון א חטא, זעט אין יענעם נאר גוט, בחסד און ליבשאפט, און דערפאר איז ער מלמד זכות אויף אים, און ער רעדט נאר גוט אויף אים, און ער פרובירט אים שטענדיג העלפן, און טאן א טובה, און טאן א טובה מיטן גרעסטן געשמאק, גרעסטן חיות. און דאס איז די הוראה וואס מען נעמט פון אונזער סדר, פון „ואהבת לרעך כמוך“, אז דאס איז כל התורה כולה, און כלל גדול בתורה. און אין דעם זמן וואס מיר געפינען זיך איצט, דעם זמן פון ספירת העומר, ספעציעל בזה וואס [לא ברור] די גמרא, איז דאס דער זמן פון „לא נהגו כבוד זה בזה“ מתקן זיין.

36:15 אין דעם גאנצן ענין פון אהבת ישראל, וואס איז געווען די גאנצע סיבה פון רבי עקיבא, תלמידי רבי עקיבא, איז געווען פארבונדן פון „לא נהגו כבוד זה בזה“, איז דורך דעם תיקון אין דעם ענין פון „לא נהגו כבוד זה בזה“, און איז נו נוהג כבוד, נו, טאקע האבן מער געשמאק אין דעם צווייטן אידן, איז דורך דעם וועט מען צוברעכן דעם גאנצן העלם והסתר, און דעם זמן פון די ענינים פון דינים וואס איז פארבונדן מיט דעם זמן, נו אדרבה, זאל מסתיים זיין לטוב, און זאל זיין טאקע א זמן פון גאולה. און דורך די עבודה פון אהבת ישראל, אז ווי די גמרא זאגט, אז דורך שנאת חנם איז רחמנא ליצלן געווען דער לאנגער גלות, און דורך דער תקנה שבה, אהבת חנם, וועט מען בויען בית המקדש, און עס זאל זיין במהרה בימינו די גאולה שלימה דורך משיח צדקנו.