לעבן חסידות · פרק 107 · 2024-01-02 · 21:17
כ״ד טבת - פרשת שמות אזא גרויסער ג-ט אין אזא קליינעם ספר דער אלטער רבי און פרשת שמות
תיאור הפרק
*שיחת כד טבת תשלט לקוטי שיחות חלק טז שמות-כד טבת
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 יש עניין בכ״ד טבת, יום ההילולא של אדמו״ר הזקן. ובכן, הסיפורים על אדמו״ר הזקן הרי ידועים: אחד מידידיו וחבריו הקרובים ביותר היה רבי לוי יצחק מברדיצ׳ב, הברדיצ׳בר הקדוש. שניהם למדו אצל המגיד ממעזריטש והיו תלמידים באותה תקופה. הברדיצ׳בר היה [לא ברור] של אדמו״ר הזקן, והם היו יחד. גם אחר כך היו ממש רעים אהובים, ידידים שעמדו בקשר הדוק מאוד. ישנם סיפורים רבים המתארים את הקשר שהיה בין אדמו״ר הזקן לברדיצ׳בר הקדוש. כידוע, היה ביניהם קשר מיוחד. היו כמה וכמה חתונות בין נכדיו של אדמו״ר הזקן לנכדיו של הברדיצ׳בר, עד כדי כך ששני הצדיקים היו שם יחד, הברדיצ׳בר עם אדמו״ר הזקן, ויש על כך כמה וכמה סיפורים שעוד נראה. ישנו גם המכתב הידוע מתקופת המחלוקת שהתעוררה בנוגע לצדיקים בארץ ישראל, על רקע אחד מדברי הלשון הרע שדיברו אז. היו כמה וכמה טענות כביכול נגד אדמו״ר הזקן ונגד [לא ברור] חסידות חב״ד. היו כמה וכמה טענות. כידוע, הברדיצ׳בר כתב מכתב אל
00:00 ס׳איז דא א תוכן אין כ״ד טבת, יום ההילולא פון דעם אלטן רבי. נו, אויב די סיפורים בנוגע דעם אלטן רבי זענען דאך ידוע: איינער פון די נאענטסטע ידידים, חברים פון דעם אלטן רבי, דאס איז געווען רבי לוי יצחק בארדיטשעווער, דער הייליגער בארדיטשעווער. זיי האבן ביידע געלערנט ביים מעזריטשער מגיד, געווען תלמידים אין דער זעלבער צייט. דער בארדיטשעווער איז געווען [לא ברור] פון דעם אלטן רבי, און זיי זענען געווען צוזאמען. און שפעטער זענען זיי געווען ממש רעים אהובים, ידידים וואס האבן געהאלטן צוזאמען זייער שטארק. און עס זענען פאראן כמה וכמה סיפורים וואס טוען שילדערן די קשר וואס איז געווען צווישן דעם אלטן רבי און דעם הייליגן בארדיטשעווער. ווי מיר ווייסן, איז געווען צווישן זיי א קשר מסוים. עס זענען געווען כמה וכמה חתונות פון די אייניקלעך פון דעם אלטן רבי מיט אייניקלעך פונעם בארדיטשעווער, עד כדי כך, אז זיי, די ביידע צדיקים, זענען געווען צוזאמען דארטן, דער בארדיטשעווער צוזאמען מיט דעם אלטן רבי, און עס זענען דא כמה וכמה סיפורים וואס מיר וועלן נאך זען. איז דא אויך דער באוואוסטער בריוו, וואס איז ידוע, וואס איז געווען בזמן פון דער מחלוקת וואס איז פארגעקומען בנוגע צו די צדיקים אין ארץ ישראל, וואס איז געווען איינער פון די לשון הרע וואס מען האט גערעדט, וואס עס זענען געווען כמה וכמה טענות כביכול אויף דעם אלטן רבי און אויף [לא ברור] חסידות חב״ד. עס זענען געווען כמה וכמה טענות. איז ידוע, דער בארדיטשעווער האט געשריבן א בריוו צו
01:44 הצדיקים, תלמידי המגיד, שהיו בארץ ישראל. ושם רואים כיצד הוא כותב על הגדולה, היקרות, הפלא והחיבה שהיו למגיד ממעזריטש כלפי אדמו״ר הזקן. כפי שהוא כותב שם במכתב, ראו בגלוי שלמגיד ממעזריטש הייתה חיבה מיוחדת והערכה מיוחדת לאדמו״ר הזקן. ידוע הפתגם שאדמו״ר הריי״צ מביא באחת השיחות, שהברדיצ׳בר אמר: ״כולנו אכלנו מאותה צלחת״. כלומר, הוא דיבר על חבריו, תלמידי המגיד: כולנו אכלנו מאותה צלחת, אבל הוא, הליטוואק, אדמו״ר הזקן — נהגו לקרוא לו ״הליטוואק״ כי בא מעיירות ליטא — הליטוואק, אדמו״ר הזקן, אכל, לקח את השמנת. כלומר, הוא לקח את העומק, את העומק הפנימי, את השמנת שבתורות הרב המגיד. אחד הסיפורים שהרבי סיפר פעם, ואפשר להביאו בקשר לכ״ד טבת, הוא שכאשר אדמו״ר הזקן שלח להדפיס את התניא — כידוע, אדמו״ר הזקן שלח אותו גם לכמה מתלמידי המגיד. בכלל, אנחנו מכירים את שני תלמידי המגיד שהיו באניפולי: רבי זושא, רבי זושא מאניפולי, ורבי יהודה לייב הכהן. אלה שני צדיקים, תלמידי המגיד, שהיו באניפולי. אניפולי היא העיר שבה נמצא עד היום מקום מנוחת קודשו. שם נמצא
01:44 די צדיקים תלמידי המגיד וואס זענען געווען אין ארץ ישראל. און דארטן זעט מען ווי ער שרייבט, די גרויסקייט, די יקרות, די פלא און די חיבה וואס דער מעזריטשער מגיד האט געהאט צום אלטן רבי, ווי ער שרייבט דארטן אין דעם בריוו. אז מען האט געזען בגלוי אז דער מעזריטשער מגיד האט געהאט א ספעציעלע חביבות, א ספעציעלע יקרות צום אלטן רבי. ווי עס איז ידוע דער פתגם וואס דער פריערדיקער רבי ברענגט אין איינע פון די שיחות, אז דער בארדיטשעווער האט געזאגט: מיר האבן אלע געגעסן פון דעם זעלבן טעלער. דאס הייסט, ער האט גערעדט וועגן די חברים תלמידי המגיד: מיר האבן אלע געגעסן פון זעלבן טעלער, אבער ער, דער ליטוואק, דער אלטער רבי — פלעגט מען אים רופן דער ליטוואק ווייל ער איז געקומען פון די שטעטלעך פון ליטע — דער ליטוואק, דער אלטער רבי, האט געגעסן, האט גענומען די שמעטענע. דאס הייסט, ער האט גענומען דעם עומק, די טיפקייט, די שמעטענע פון די תורות הרב המגיד. איז איינס פון די סיפורים וואס דער רבי האט אמאל דערציילט, קען מען אראפברענגען בנוגע כ״ד טבת: אז ווען דער אלטער רבי האט געשיקט דרוקן דעם תניא — איז אויך ידוע, דער אלטער רבי האט געשיקט צו כמה פון די תלמידי המגיד. בכלל ווייסן מיר די צוויי תלמידי המגיד וואס זענען געווען אין אניפולי, רבי זושא, רבי זושא אניפולער, און רבי יהודה לייב הכהן. זיי זענען צוויי צדיקים תלמידי המגיד וואס זענען געווען אין אניפולי. אניפולי איז געווען די שטאט וואו דארטן איז עד היום הזה מנוחת קדשו. דארטן איז
03:19 הציון־אוהל של המגיד ממעזריטש. שם חיו שני תלמידי המגיד האלה, ומהם ביקש אדמו״ר הזקן את ההסכמות. עד היום מופיעות ההסכמות של רבי זושא מאניפולי ושל רבי יהודה לייב הכהן; אלה ההסכמות שלהם על התניא. אבל יש סיפור שהרבי סיפר פעם בהתוועדות: ספר התניא הגיע אל הברדיצ׳בר הקדוש, והוא ישב לילה שלם ועסק בתניא, וישנם פרטי הסיפור. ואז אמר הברדיצ׳בר: ״זה ממש פלא! איך הכניס המחבר״ — הוא מדבר על אדמו״ר הזקן — ״זה פלא, איך הכניס המחבר אלוקים גדול כל כך בספר קטן כל כך?״ זה היה הביטוי שלו, שביטא את ההתפעלות הגדולה, את השמחה הגדולה, מן העומק של הספר: איך הכניס אלוקים גדול כל כך בספר קטן כל כך? ידוע אצל חסידים שספר התניא היה מונח על שולחנו של הברדיצ׳בר כל יומא. יש כמה וכמה סיפורים בעניין הזה. ובקשר לעניין הזה, הרבי דיבר פעם בהתוועדות של כ״ד טבת. הרבי שאל: מה יש כאן, האם מישהו יודע מה הפשט באמירה הזאת? הרי פשוט מובן שהברדיצ׳בר הקדוש לא השתעשע במשחקי מילים. זו לא רק מליצה. הספר הגדול, זה...
03:19 דער ציון־אוהל פון דעם מעזריטשער מגיד. דארטן האבן געלעבט די צוויי תלמידי המגיד, און ביי זיי האט דער אלטער רבי געבעטן די הסכמות, וואס עד היום הזה איז דא די הסכמה פון רבי זושא אניפולער און פון רבי יהודה לייב הכהן; דאס זענען זייערע הסכמות אויפן תניא. אבער עס איז דא א סיפור, דער רבי האט עס אמאל דערציילט ביי א פארברענגען, אז עס איז געקומען צו גיין דער תניא צום הייליגן בארדיטשעווער. און ער איז געזעסן א גאנצע נאכט און האט געארבעט אויפן תניא, און עס זענען דא די פרטי הסיפור. און דער בארדיטשעווער האט זיך אנגערופן און האט געזאגט: ״עס איז גאר א פלא! ווי האט ער אריינגעשטעלט, דער מחבר״ — ער רעדט וועגן דעם אלטן רבי — ״עס איז א פלא, ווי האט דער מחבר אריינגעשטעלט אזא גרויסן גאט אין אזא קליינעם ספר?״ דאס איז געווען זיין ביטוי, וואס האט זיך אויסגעדריקט פון די גרויסע התפעלות, פון די גרויסע שמחה, פון דעם, פון דעם, פון דעם טיפן פון דעם ספר: ווי האט ער אריינגעשטעלט אזא גרויסן גאט אין אזא קליינעם ספר? וואס איז ידוע ביי חסידים, אז ביים בארדיטשעווער איז דער ספר תניא געלעגן אויפן טיש כל יומא. עס זענען דא כמה וכמה סיפורים אין דעם ענין. איז בנוגע אט דעם ענין, דער רבי האט אמאל גערעדט ביי א פארברענגען, א פארברענגען פון כ״ד טבת. דער רבי האט געפרעגט: וואס איז דא, קען איינער דער פשט אין אט דעם פסוק? ס׳איז דאך פשוט פארשטענדלעך אז דער הייליגער בארדיטשעווער האט זיך נישט געשפילט מיט ווערטלעך. ס׳איז נישט די ווארט פון מליצה. דער גרויסער ספר, ס׳איז...
04:59 זה לשון נפלא: ״אלוקים גדול כל כך בספר קטן כל כך״. התניא הוא ספר קטן, ואלוקים הוא אלוקים גדול. איך הכניסו את הקב״ה הגדול כל כך בספר הקטן הזה? אנחנו מדברים על צדיקים, צדיקי אמת, גדולי ישראל; קשה לומר שהוא אמר את הדברים רק כדי לומר דבר בדיחות. אי אפשר לומר כך. בוודאי טמון באמירה הזאת עומק לפנים מעומק. וכאן אמר הרבי ביאור נפלא מאוד, ובהקדים עוד נקודה. בקשר לכ״ד טבת: הסתלקותו של אדמו״ר הזקן הייתה במוצאי שבת קודש פרשת שמות, כ״ד טבת. כידוע, אדמו״ר הזקן הסתלק במוצאי שבת, והרבי דיבר על כך פעם בהתוועדות בשיחה מעניינת מאוד, והסביר מה לכאורה פשר השאלה. כשמדברים על מוצאי שבת, הרי ידוע מה שהגמרא אומרת במסכת כתובות, שהמת בערב שבת — סימן יפה לו. הוא נכנס מיד לגן עדן; הוא אינו צריך לעבור את כל הסדר. ואילו המת במוצאי שבת — אין זה סימן טוב. וכאן אומרים על אדמו״ר הזקן שהסתלקותו הייתה במוצאי שבת. יתרה מזו, אדמו״ר הצמח צדק רצה להדגיש זאת וכתב דווקא ״מוצאי שבת״, אף שכבר היה יום ראשון. מה הפשט? על מוצאי שבת אומרת הגמרא שאין זה סימן יפה. הרבי אמר על כך ביאור נפלא.
04:59 דער לשון, א נפלא׳דיקער לשון: „אזא גרויסער גאט אין אזא קליינעם ספר.“ תניא איז א קליינער ספר, און דער גאט איז א גרויסער גאט. ווי האט מען אריינגעשטעלט דעם אזוי גרויסן אויבערשטן אין דעם קליינעם ספר? מ׳רעדט וועגן צדיקים, צדיקי אמת, גדולי ישראל; איז שווער צו זאגן אז ער האט געזאגט די ווערטער נאר כדי צו זאגן א ווארט של בדיחות. ס׳איז ניט שייך צו זאגן. ס׳איז זיכער אז דער ענין פון דעם ווארט איז דא אין דעם עמק לפנים מעמק. און דא האט דער רבי געזאגט א זייער געשמאקן ביאור, ובהקדם נאך א נקודה. בנוגע דעם ענין פון כ״ד טבת: די הסתלקות פונעם אלטן רבי איז געווען מוצאי שבת קודש פרשת שמות, כ״ד טבת. כידוע, דער אלטער רבי איז אוועק מוצאי שבת, און דער רבי האט אמאל גערעדט ביי א פארברענגען אויף דעם א זייער אינטערעסאנטע שיחה, און געגעבן צו פארשטיין וואס לכאורה איז דער פשט פון דער שאלה. אז מיר רעדן בנוגע מוצאי שבת, איז דאך ידוע וואס די גמרא זאגט אין מסכת כתובות, אז דער מת בערב שבת איז סימן יפה לו. ער גייט אריין גלייך אין גן עדן; ער דארף נישט דורכגיין דעם גאנצן סדר. און דער מת במוצאי שבת איז דאס נישט קיין גוטער סימן. און דא זאגט מען ביים אלטן רבי אז זיין הסתלקות איז געווען מוצאי שבת. נאך מער, דער צמח צדק האט געוואלט ארויסברענגען און דווקא געשריבן מוצאי שבת, כאטש ס׳איז געווען יום ראשון. וואס איז דער פשט? אויף מוצאי שבת זאגט די גמרא אז ס׳איז נישט קיין סימן יפה. דער רבי האט געזאגט א געשמאקן ביאור.
06:39 אז מה העניין שאומרים על צדיק בכלל, שדווקא מת בערב שבת? מפני שהוא נכנס מיד לגן עדן. אם זה במוצאי שבת, במשך כל השבוע הוא צריך לעבור את כל התהליך, את כל הסדר ואת כל העניינים, עד שהוא מגיע למקומו, למנוחתו. אם זה בערב שבת, הוא נכנס מיד לגן עדן. זה בנוגע לצדיק סתם. אבל כשמדברים על נשיא בישראל, מנהיג ישראל, רועה ישראל, מי שכל חייו לא חשב על עצמו, מי שהתמסר בלבו, בנפשו ובנשמתו לכל יהודי מכלל ישראל, וזה היה כל עניינו — כשמדברים על מנהיג כזה, שמסר את נפשו למען כלל ישראל, אצלו זה בדיוק להפך. הוא לא ממהר לרוץ לגן עדן. לגן עדן יהיה זמן. הדבר הראשון שהוא צריך לעשות הוא לדאוג ולהבטיח מה יהיה עם צאן מרעיתו. כשנשמתו עולה למעלה, והוא משאיר, חס ושלום, את צאן מרעיתו — מה נשאר, מה קורה איתם? — הדבר הראשון שהוא רוצה הוא להבטיח שהוא נשאר איתם, דואג להם, והוא ״עמו אנכי בצרה״, ודואג שיהיו להם כל צורכיהם בשלמות. ורק אחר כך יבקר בגן עדן. וזה הדיוק במה שאדמו״ר הצמח צדק כותב בנוגע לסבו, שאצלו זה היה
06:39 אז וואס איז דער ענין וואס מ׳זאגט ביי א צדיק בכלל, אז דווקא מת בערב שבת? ווייל ער גייט אריין גלייך אין גן עדן. אז ס׳איז מוצאי שבת, אקעי, די גאנצע וואך דארף ער דורכגיין די גאנצע פראצעדור, דעם גאנצן סדר, די גאנצע ענינים, יא, ביז ער קומט דארט צו זיין פלאץ, צו זיין מנוחה. ס׳איז ערב שבת, גייט ער גלייך אריין אין גן עדן. דאס איז בנוגע א צדיק סתם. אבער ווען מ׳רעדט וועגן א נשיא בישראל, א מנהיג ישראל, א רועה ישראל, איינער וואס זיין גאנץ לעבן האט ער נישט געטראכט וועגן זיך, איינער וואס האט זיך איבערגעגעבן בלבו, בנפשו, בנשמתו פאר יעדער איד פון כלל ישראל, און דאס איז געווען כל ענינו — איז ווען מ׳רעדט וועגן אזא מנהיג, וואס האט זיך מוסר נפש געווען פאר כלל ישראל, איז ביי אים פונקט פארקערט. ביי אים יאגט זיך נישט צו לויפן אין גן עדן. גן עדן איז דא צייט. די ערשטע זאך דארף ער זען מסדר זיין און מאכן זיכער וואס וועט זיין מיט זיין צאן מרעיתו. ווען די נשמה זיינע איז עולה למעלה, אבער ער לאזט, חס ושלום, זיין צאן מרעיתו — וואס איז געבליבן, וואס טוט זיך מיט זיי? — איז די ערשטע זאך וויל ער מאכן זיכער אז ער בלייבט מיט זיי, און ער פארנעמט זיך מיט זיי, און ער איז עמם אנכי בצרה, און ער זעט אז זיי זאלן האבן כל צרכיהם בשלימות. און ערשט נאכדעם וועט ער מבקר זיין אין גן עדן. און דאס איז דער דיוק וואס דער צמח צדק שרייבט בנוגע דעם זייטן זיינעם, אז ביי אים איז
08:14 דווקא במוצאי שבת. אבל יש כאן עוד דבר שצריך להבין: למה אומרים ״מוצאי שבת קודש פרשת שמות״? הרי אדמו״ר הצמח צדק היה יכול לכתוב שזה היה אור לפרשת וארא. והוא כותב דווקא ״מוצאי שבת קודש פרשת שמות״. הסתלקותו של אדמו״ר הזקן הייתה לפני חצות, ואדמו״ר הצמח צדק כותב ״חצות שעה י״א״. זאת אומרת שזה היה בעשר בלילה, אחת עשרה, אחת עשרה. זה היה לפני חצות, ועל פי הלכה, לפני חצות עדיין יש לזה שייכות לשבת מצד כל מיני דינים, כמו תחנון. כידוע, עד חצות עדיין יש הארת השבת, יותר מאשר אחרי חצות. ממילא מובן שהוא מדגיש שזה היה במוצאי שבת קודש, קשור לפרשת שמות. אבל דווקא: מה העניין בפרשת שמות? והשאלה חזקה עוד יותר. בפרשת וארא כבר מתחילה הגאולה. בפרשת וארא כבר מתחילים התנופה והחיוּת: ״וארא אל אברהם, אל יצחק ואל יעקב בא־ל שד־י, ושמי הוי׳ לא נודעתי להם״, ו״והוצאתי״, ״והצלתי״, ״וגאלתי״, ״ולקחתי״, ״והבאתי״, ״וידעתם כי אני הוי׳״. בפרשת וארא כבר מתחילה להאיר הארת הגאולה. אבל פרשת שמות היא פרשה מרה. פרשת שמות כולה גלות. היהודים יורדים למצרים, ״וימת יוסף וכל אחיו״, ומתחיל ״ויעבידו״, ומתחילה הגלות המרה. ואחר כך יש ״ויאנחו בני ישראל מן העבודה״, עד סוף הפרשה: ״תכבד העבודה על האנשים״. הפרשה מלאה בגלות ובחושך. ודווקא על הפרשה הזאת הוא מדגיש שבה הייתה הסתלקותו של אדמו״ר הזקן, במוצאי שבת קודש פרשת שמות. ובכן, על פי פשטות העניינים, הרבי הסביר פעם בפשטות את השייכות הזאת, גם להסתלקותו של אדמו״ר הזקן. הרי ידוע ש
08:14 געווען דווקא מוצאי שבת. דאס איז אבער נאך א דבר וואס מ׳דארף פארשטיין: פארוואס מ׳זאגט „מוצאי שבת קודש פרשת שמות“? דער צמח צדק האט דאך געקענט שרייבן אז ס׳איז געווען אור לפרשת וארא. און ער שרייבט דווקא „מוצאי שבת קודש פרשת שמות“. די הסתלקות פונעם אלטן רבי איז געווען פאר חצות, און דער צמח צדק שרייבט „חצות שעה י״א“. דאס הייסט אז ס׳איז געווען צען ביינאכט, עלף, עלף. ס׳איז פאר חצות, און על פי הלכה, פאר חצות האט עס א שייכות צו שבת מצד כל מיני דינים, ווי תחנון. ווי מ׳ווייסט, כידוע, אז ביז חצות איז נאך דא הארת השבת, מער ווי נאך חצות. איז ממילא פארשטאנדיק אז ער מדגיש אז דאס איז געווען מוצאי שבת קודש, פארבונדן מיט פרשת שמות. אבער פונקט: וואס איז דא דווקא פרשת שמות? און די קשיא איז נאך שטארקער. פרשת וארא הייבט זיך שוין אן דער גאולה. פרשת וארא הייבט זיך שוין אן די תנופה און די חיות׳דיקייט: „וארא אל אברהם, אל יצחק ואל יעקב בא־ל שד־י, ושמי הוי׳ לא נודעתי להם“, און „והוצאתי“, „והצלתי“, „וגאלתי“, „ולקחתי“, „והבאתי“, „וידעתם כי אני הוי׳“. פרשת וארא הייבט זיך שוין אן שיינען די הארת הגאולה. אבער פרשת שמות איז א ביטערע פרשה. פרשת שמות איז כולה גלות. אידן קומען אראפ אין מצרים, „וימת יוסף וכל אחיו“, און עס הייבט זיך אן „ויעבידו“, און עס הייבט זיך אן די ביטערע גלות. און נאכדעם איז פאראן „ויאנחו בני ישראל מן העבודה“, ביז דעם סוף פון דער פרשה: „תכבד העבודה על האנשים“. די פרשה איז פול מיט, איז מיט, מיט, מיט, מיט גלות, חושך. און פונקט די פרשה, ער מדגיש אז דאס איז געווען די הסתלקות פונעם אלטן רבי, מוצאי שבת קודש פרשת שמות. איז דאך על פי פשטות הענינים, דער רבי האט עס אמאל מסביר געווען, מיט פשטות הענינים, אט די שייכות, אבער אויך די הסתלקות פונעם אלטן רבי. דאך ידוע אז
10:26 הסתלקותו של אדמו״ר הזקן הייתה קשורה בגלות, גלות בתוך גלות. באותה תקופה הייתה המלחמה של נפוליאון עם רוסיה. ואדמו״ר הזקן מסר את נפשו כדי שרוסיה תנצח את נפוליאון. כידוע, המכתב שאדמו״ר הזקן שלח לתלמידו, לחסיד ר׳ משה מייזליש, ואמר לו שבקרב הימים תהיה מלחמה [לא ברור]. זה היה רמז להסתלקותו, משום שרצה שרוסיה תנצח את נפוליאון, כי הדבר חיזק את היהודים ברוחניות, וכו׳ וכו׳. יש בזה עניינים עמוקים. הרי ידוע שאדמו״ר הזקן נאלץ לברוח מביתו. נפוליאון ידע שאדמו״ר הזקן פועל בדרכיו הרוחניות כדי שהוא יפסיד. [לא ברור] נפוליאון חיפש את אדמו״ר הזקן. אדמו״ר הזקן נאלץ לברוח, ומחודש מנחם אב תקע״ב עד חודש כסלו תקע״ג היה אדמו״ר הזקן בדרכים, סבל ונדד בקור, בחורף. זה היה מצב מר של גלות בתוך גלות. והיו עוד [לא ברור]. הדבר מופיע בכמה סיפורים, ודאי, מפורסמים ונפלאים. כל זה היה חלק ממצבו של אדמו״ר הזקן, [לא ברור]. ואדמו״ר הזקן בפרט חלה מכך.
10:26 די הסתלקות פון אלטן רבי איז געווען פארבונדן מיט גלות, גלות בתוך גלות. ס׳איז געווען דעמאלט די מלחמה פון נפוליאון מיט רוסלאנד, אין יענער תקופה. און דער אלטער רבי האט זיך מוסר נפש געווען כדי ס׳זאל זיין דער ניצחון פון רוסלאנד איבער נפוליאון. כידוע, דער בריוו וואס דער אלטער רבי האט געשיקט צו זיין תלמיד, צום חסיד ר׳ משה מייזליש, און אים געזאגט אז בקרב הימים איז מלחמה [לא ברור]. דאס איז געווען א רמז אויף זיין הסתלקות, צוליב דעם וואס ער וויל אז ס׳זאל זיין דער ניצחון פון רוסלאנד איבער נפוליאון, ווייל דאס האט מחזק געווען אידן ברוחניות, וכולי וכולי. ס׳זענען דא ענינים העמוקים אין דעם. ס׳איז דאך ידוע אז דער אלטער רבי האט געדארפט אנטלויפן פון זיין שטוב. נפוליאון האט געוואוסט אז דער אלטער רבי ארבעט מיט זיינע אופנים רוחניים כדי אז ער זאל פארלירן. [לא ברור] נפוליאון האט געזוכט דעם אלטן רבי. דער אלטער רבי האט געדארפט אנטלויפן, און פון חודש מנחם אב תקע״ב ביז חודש כסלו תקע״ג איז דער אלטער רבי געווען בדרכים, זיך געמוטשעט, און ארומגעלאפן אין די קעלט, אין די ווינטער. יא, ס׳איז געווען א ביטערער, א ביטערער מצב פון גלות בתוך גלות. און ס׳זענען געווען נאך [לא ברור]. ס׳קומט אין כמה סיפורים, ודאי, מפורסמים ונפלאים. דאס איז אלץ געווען אין דעם מצב פון דעם אלטן רבי, [לא ברור]. און ביי דער אלטער רבי האט ער בפרט געווען קראנק פון דעם.
12:07 הוא הצטנן, וזו הייתה המכה, רחמנא ליצלן, שממנה באה ההסתלקות בכ״ד טבת. כך שגם בזה יש עניין של גלות. ממילא, על פי פשט, הקשר בין פרשת שמות להסתלקותו של אדמו״ר הזקן הוא שכל זה היה למעשה עניין של גלות. אבל כמובן, כדרכם של רבותינו נשיאינו, יש עוד סיבה. היא מתגלה יותר בפנימיות העניינים, קצת יותר לעומק. נחזור לדברי הרבי על דבריו של רבי לוי יצחק מברדיטשוב. עוד אחזור למה שאמר הברדיטשובר הקדוש. הוא אמר דבר כזה: ״אזא גרויסער ג־ט אין אזא קליינעם ספר!״ — אלוקים גדול כל כך בתוך ספר קטן כל כך! מה פירוש הדבר? בנוגע לספר התניא, אדמו״ר הזקן הכניס אלוקים גדול כל כך לתוך ספר קטן כל כך. ואת זה צריך להבין. הרי ידוע מה היה עיקר חידושו של אדמו״ר הזקן, ובמה היה שונה, נאמר, משאר תלמידי המגיד. אצל שאר תלמידי המגיד היה עניין האמונה. זה היה העניין של ״צדיק באמונתו יחיה״, עבודה מצד האמונה, עבודה מצד ההתקשרות לצדיק, אמונה בצדיק, אמונה בקב״ה שלמעלה מהשכל. בא אדמו״ר הזקן, והלביש את תורת הבעל שם טוב בלבושים של חכמה, בינה ודעת. עיקר חידושו של אדמו״ר הזקן, כידוע, היה להכניס את הדברים. הוא לקח את ענייני הבעל שם טוב. הבעל שם טוב גילה עניינים של בלי גבול, עניינים מחכמת הבעל שם טוב. הוא גילה את אחדות השם האמיתית. הוא גילה את העניינים שבפנימיות התורה, עניינים של פנימיות הנשמה, עניינים של פנימיות קודשא
12:07 זיך פארקילט, און דאס איז געווען דער מכה, רחמנא ליצלן, וואס פון דעם איז געווען די הסתלקות פון כ״ד טבת. אז אויך דערין איז אן ענין של גלות. ממילא, על פי פשט איז דער קשר צווישן פרשת שמות און די הסתלקות פון אלטן רבי: דאס איז אלץ געווען למעשה של גלות. אבער כמובן, ווי ס׳איז דער דרך פון רבותינו נשיאינו, איז דא נאך א סיבה. דאס קומט ארויס מער אין פנימיות הענינים, אביסל טיפער. קומט אויפן רבי׳ס ווארט פון רבי לוי יצחק מברדיטשוב. איך וועל קומען צוריק צו דעם וואס דער הייליגער ברדיטשובער האט געזאגט. ער האט געזאגט עפעס: ״אזא גרויסער ג־ט אין אזא קליינעם ספר!״ וואס מיינט דאס? בנוגע דעם ספר התניא האט דער אלטער רבי אריינגעשטעלט א גרויסן ג־ט אין אזא קליינעם ספר. און דאס דארף מען פארשטיין. ס׳איז דאך ידוע אז וואס איז געווען דער עיקר חידוש פון דעם אלטן רבי, און וואו איז געווען זיין אנדערשקייט, לאמיר זאגן, פון שאר תלמידי המגיד? ביי די אנדערע תלמידי המגיד איז געווען דער ענין פון אמונה. דאס איז געווען דער ענין פון ״צדיק באמונתו יחיה״, עבודה מצד אמונה, עבודה מצד זיין צוגעבונדן צום צדיק, אמונה אין צדיק, אמונה אין דעם אויבערשטן העכער פון שכל. קומט זאגן דער אלטער רבי, און דער אלטער רבי האט אריינגעשטעלט תורת הבעל שם טוב אין לבושים פון חכמה בינה דעת. דער עיקר חידוש פונעם אלטן רבי, דאס איז ידוע, איז געווען דאס אריינברענגען. ער האט גענומען די ענינים פון בעל שם טוב. דער בעל שם טוב האט מגלה געווען ענינים פון בלי גבול, ענינים פון חכמת הבעל שם טוב. ער האט מגלה געווען אחדות השם האמיתי. ער האט מגלה געווען די ענינים אין פנימיות התורה, ענינים פון פנימיות הנשמה, ענינים פון פנימיות קודשא
14:06 ברוך הוא. אבל מה שהבעל שם טוב גילה, ואחר כך המגיד ממעזריטש, היה בעיקר בעניינים שלמעלה מכלים, בעניין של [לא ברור]. אדמו"ר הזקן לקח את העניינים שבתורת הבעל שם טוב והלביש אותם בכלי פנימי של הבנה והשגה, בשכל של חכמה, בינה ודעת, כדי שהשכל האנושי יוכל להבין אלוקות. וזה היה עניינו של ספר התניא. כידוע, ספר התניא נקרא, בלשונו של אדמו"ר הזקן עצמו, ״ספר של בינונים״. ספר התניא הוא תורת הבעל שם טוב. כלומר, הבעל שם טוב לא כתב את תורתו; הוא גילה אותה בדיבור. ואדמו"ר הזקן לקח את כל תורת הבעל שם טוב והכניס אותה לאותיות, למילים, לחמישים ושלושה הפרקים של ליקוטי אמרים ולשנים עשר הפרקים של שער היחוד והאמונה. שם הוא הלביש את כל תורת הבעל שם טוב, אבל באותיות של הבנה והשגה. הוא העביר אותה לשפה של שכל, של חכמה, בינה ודעת, עם מבנה שלם וסדר מסודר. וזהו התניא. את כל העניינים האלה אדמו"ר הזקן מוריד להבנה והשגה, עם הסברים, משלים ודוגמאות, בעניינים שהשכל האנושי יכול להתחבר באמצעותם לכל הדברים האלה. וזה העניין של אלוקים גדול כל כך: את האלוקים שהבעל שם טוב גילה, את הבלי גבול של האלוקות, את העושר של האלוקות, את
14:06 בריך הוא. אבער וואס דער בעל שם טוב האט מגלה געווען, און שפעטער דער מעזריטשער מגיד, איז געווען מער אין די ענינים העכער פון כלים, אין דעם ענין פון [לא ברור]. דער אלטער רבי האט גענומען די ענינים פון תורת הבעל שם טוב, און ער האט זיי מלביש געווען אין כלי פנימי פון הבנה והשגה, אין שכל פון חכמה בינה דעת, אז דער שכל האנושי זאל קענען פארשטיין געטליכקייט. און דאס איז געווען דער ענין פון ספר התניא. כידוע, דער ספר התניא, דער לשון וואס ער זאגט אליין, ״ספר של בינונים״. אז דער ספר התניא, דאס איז דער בעל שם טוב, תורת הבעל שם טוב. זאת אומרת, דער בעל שם טוב האט נישט געשריבן זיין תורה; ער האט עס מגלה געווען בדיבור. און דער אלטער רבי האט גענומען די גאנצע תורת הבעל שם טוב און אריינגעשטעלט אין אותיות, אריינגעשטעלט אין ווערטער, אין די דריי־און־פופציג פרקים פון ליקוטי אמרים און צוועלף פרקים שער היחוד והאמונה. און דארט האט ער מלביש געווען די גאנצע תורת הבעל שם טוב, אבער אין אותיות פון הבנה והשגה. ער האט אריבערגעטראגן דאס אין א שפראך פון שכל, פון חכמה בינה דעת, מיט א גאנצע געבוי און א גאנצע סדר מסודר. און דאס איז התניא. די אלע ענינים, דער אלטער רבי טראגט עס אראפ אין הבנה והשגה, מיט הסברים, מיט משלים, מיט דוגמאות, אין ענינים וואס דער שכל פון מענטשן קען זיך פארבינדן מיט די אלע ענינים. און דאס איז דער ענין פון אזא גרויסער ג־ט. דעם ג־ט וואס דער בעל שם טוב האט מגלה געווען, דעם בלי גבול פון געטליכקייט, די רייכקייט פון געטליכקייט, דעם
15:52 האין סוף שביהודים, שבנשמה, בקדוש ברוך הוא ובתורה. אבל את כל זה עצמו להכניס לספר קטן, להכניס למדידות ולגבולות של השכל. למה? כי זה כל העניין של אחדות השם האמיתית: שהאדם ייעשה כלי לאלוקות. זו הדרך שאדמו"ר הזקן רצה: שאלוקות, האין סוף והבלי גבול של האלוקות, יחלחלו וירדו לגדרי המציאות, לעולם הזה הגשמי, לשכל האנושי, לגלות בתוך גלות, למציאות העולם כפי שהוא עומד במדידות ובגבולות שלו. שבתוך כל זה יאיר הבלי גבול של הקדוש ברוך הוא, ובכל פרט בעולם יורגש ״אין עוד מלבדו״. היו כאלה שרצו לברוח מהעולם, לברוח מההתמודדות של האדם עם העולם הזה, מהכניסה שלו אל תוך העולם ומהיותו שקוע בו. והיו מתלמידי הבעל שם טוב שדגלו בשיטה הזאת. הם לקחו מתורת החסידות את העניין הזה, אמונה ושכל, לצאת מהגבולות, לא להיות שקועים בעולם, לבטל את העולם, ונהגו בדרך הזאת. כידוע, מובא בשיחות שהיו חסידים שקראו להם ״החסידים הטולקיים״. כך קראו להם פעם. מה פירוש ״טולק״? אלה היו חסידים שנהגו להשמיע קולות ברחובות ולעשות כל מיני פעולות, לבטל את העולם הזה, בלי להתחשב בעולם. ואדמו"ר הזקן אמר על כך שזו אינה הדרך. ״טולק״ אינו ״טולק״. זו הייתה התשובה; הוא
15:52 אין סוף פון אידן, פון נשמה, פון דעם אייבערשטן, פון תורה. אבער דאס גופא אריינשטעלן דאס אין א קליינעם ספר, אריינשטעלן דאס אין די מדידות וגבולות פון שכל. פארוואס? ווייל דאס איז דער גאנצער ענין פון אחדות השם האמיתי, אז דער מענטש זאל ווערן א כלי צו ג־טלעכקייט. דאס איז דער דרך וואס דער אלטער רבי האט געוואלט: אז אלוקות, ג־טלעכקייט, דער אין סוף, דער בלי גבול פון ג־טלעכקייט זאל דורכנעמען, אראפקומען אין גדרי המציאות, אין עולם הזה הגשמי, אין שכל אנושי, אין דעם גלות בתוך גלות, אין דער מציאות פון וועלט, ווי וועלט שטייט אין אירע מדידות וגבולות. אין דעם זאל לייכטן דער בלי גבול פון דעם אייבערשטן, זאל זיך הערן אין יעדן פרט פון וועלט דעם אין עוד מלבדו. ס׳זענען געווען אזעלכע וואס האבן געוואלט אנטלויפן פון וועלט, אנטלויפן פון דעם וואס א מענטש ברעכט זיך מיט עולם הזה, שטייט אריין אין וועלט, שטעקט אין וועלט. און ס׳זענען געווען אזעלכע פון תלמידי הבעל שם טוב וואס האבן געהאלטן אָט די שיטה. זיי האבן גענומען פון תורת החסידות אָט דעם ענין, אמונה און שכל, ארויסגיין פון די גבולות, נישט שטעקן אין וועלט, מבטל זיין די וועלט, און מען האט זיך געפירט מיט אָט דער הנהגה. כידוע, עס ברענגט זיך אין די שיחות, אז ס׳זענען געווען חסידים וואס מען האט זיי גערופן די טולקער חסידים. אזוי האט מען זיי גערופן אמאל. וואס הייסט טולק? ס׳זענען געווען חסידים וואס פלעגן מאכן קולות אין די גאסן און טאן כל מיני פעולות, מבטל זיין עולם הזה, זיך נישט רעכענען מיט וועלט. און דער אלטער רבי האט אויף דעם געזאגט אז דאס איז נישט דער דרך. טולק איז קיין טולק נישט. דאס איז געווען דער תירוץ, האט
17:26 אמר: זו אינה התכלית, לא לכך התכוון הבעל שם טוב. הכוונה היא שהחסידות צריכה לרדת אל העולם, אל המציאות, אל השכל ואל הטבע, ושם יורגש האמת של ״אין עוד מלבדו״. וזה הפירוש לכך שהרבי הגדול ביותר מכניס את עצמו לעולם קטן כל כך, לספר קטן כל כך. והעניין קשור דווקא לפרשת שמות, וזה מה שהרבי הדגיש. וזה החידוש דווקא בפרשת שמות: שמות הוא עניין של מדידה וגבול, מצרים, מְצָרים וגבולים. כן, מגיעים למצרים. המצר והגבול הגדולים ביותר אצל האדם הם השכל שלו. הגבולות של השכל, של ההבנה — הרי שכל והבנה הם דבר נעלה. הבנה, קור רוח, הרי כולם אומרים: לדעת ולהבין. שכל. ואדמו"ר הזקן עצמו אמר: שכל — אין דבר קר יותר משכל. השכל מודד ומגביל, הוא דבר קר. אבל בזה עצמו חידש אדמו"ר הזקן: הוא הכניס את הקדוש ברוך הוא הגדול ביותר לספר הקטן הזה, ועל דרך זה הכניס אל תוך מצרים את ״אין עוד מלבדו״, כדי שהאמת של האלוקות תורגש שם. וזה הדיוק שהרבי אומר: שההסתלקות של אדמו"ר הזקן הייתה במוצאי שבת קודש פרשת שמות. לא בפרשת שמות — במוצאי שבת קודש פרשת שמות. כלומר, יוצאים כאן מפרשת שמות. יש פרשת שמות, יש גלות, יש עולם, יש מדידות וגבולות, יש שכל, יש
17:26 געזאגט: דאס איז נישט קיין תכלית, נישט דאס האט דער בעל שם טוב געמיינט. די כוונה איז, אז חסידות דארף אראפקומען אין וועלט, אין די מציאות, אין עולם, אין שכל, אין טבע, אז דארטן זאל זיך הערן דער אמת פון אין עוד מלבדו. און דאס איז דער פשט אז דער גרעסטער רבי שטעלט זיך אריין אין אזא קליינע וועלט, אין אזא קליינעם ספר. און דער ענין איז פארבונדן דווקא מיט פרשת שמות, און דאס איז וואס דער רבי מדגיש געווען. און דאס איז דער חידוש דווקא אין פרשת שמות. וואס שמות איז אן ענין פון מדידה וגבול, מצרים, מיצרים וגבולים. יא, מען קומט קיין מצרים. דער גרעסטער מיצר וגבול ביי א מענטשן, דאס איז דער שכל זיינער. די גבולות פון שכל, פארשטיין, שכל־פארשטאנד — דאס איז א העכערע זאך. פארשטאנד, קאלטבלוטיק, יעדער זאגט דאך: וויסן און פארשטיין. שכל. און דער אלטער רבי אליין האט געזאגט: א שכל — עס איז נישטא קיין קעלטערע זאך ווי שכל. שכל איז א מעסט מיט זייט, א קאלטע זאך. אבער דאס גופא האט דער אלטער רבי מחדש געווען: אריינגעברענגט דעם גרעסטן אייבערשטן אין אָט דעם קליינעם ספר, און על דרך זה אריינגעשטעלט אין דעם מצרים זאל זיך הערן דער אין עוד מלבדו, זאל זיך הערן דער אמת פון ג־טלעכקייט. און דאס איז דער דיוק וואס דער רבי זאגט, אז די הסתלקות פון דעם אלטן רבי׳ן איז געווען מוצאי שבת קודש פרשת שמות. נישט אין פרשת שמות — מוצאי שבת קודש פרשת שמות. דאס הייסט, מען גייט דא ארויס פון פרשת שמות. ס׳איז דא די פרשת שמות, ס׳איז דא דער גלות, ס׳איז דא די וועלט, ס׳איז דא די מדידות וגבולות, ס׳איז דא דער שכל, ס׳איז
18:59 מציאות, יש גבולות ויש עולם הזה. ודווקא שם בא משה רבינו ומאיר את הגלות. הוא מכניס אלוקות אל תוך המציאות. וזהו מוצאי שבת קודש: אפשר לצאת מן הגלות שבעולם, אבל בתוך העולם תורגש נעלוּת, יורגש ״אמת ה׳ לעולם״. כי זהו ״אמת ה׳ לעולם״: האמת של האלוקות, אבל בתוך העולם, שם יורגשו העושר, האמיתיות והבלי גבול של הקדוש ברוך הוא. וזו התורה שכידוע אדמו"ר הזקן אמר בעניין זה. מובא בחסידות כמה וכמה פעמים שאדמו"ר הזקן אמר: ״ישראל גוי אחד בארץ״. תפילתו של הקדוש ברוך הוא — היכן כתובה תפילתו של הקדוש ברוך הוא? ״תפילין דמארי עלמא מה כתיב בהו?״ ״ומי כעמך כישראל גוי אחד בארץ״. ואדמו"ר הזקן מפרש: מהו ״אחד״? ״גוי אחד״ פירושו שהוא מכניס את האחדות ״בארץ״. שהאמת של ״אמת ה׳ לעולם״ תאיר בתוך העולם. וזה עניינו של חב״ד, של כ״ד טבת, עניינו של אדמו"ר הזקן. כפי שהרבי פעם [לא ברור] אמר על כך, שהשם שניאור זלמן — כן, מה ש[לא ברור] אמר על אדמו"ר הזקן, במכתב שכתב — העניין של ״זלמן״ הוא אותיות ״לזמן״. ״שניאור״ הוא גילוי התורה של אדמו"ר הזקן. הוא לימד אותנו חסידות, תניא, שולחן ערוך; לאדמו"ר הזקן היו ״שני אור״. אבל ״זלמן״ הוא אותיות ״לזמן״: שכינה [לא ברור] לזמן.
18:59 דא די מציאות, ס׳איז דא די גבולות און עולם הזה. און דארטן גופא קומט משה רבינו און באלייכט דעם גלות. און ער ברענגט אריין ג־טלעכקייט אין דער מציאות. און דאס איז דער מוצאי שבת קודש: מען קען ארויסגיין פון דעם גלות אין וועלט, אבער אין וועלט זאל זיך הערן א העכערקייט, זאל זיך הערן דער אמת ה׳ לעולם. וואס דאס איז דער אמת ה׳ לעולם: דער אמת פון ג־טלעכקייט, אבער אין עולם, אין וועלט, זאל זיך הערן דער רייכקייט, דער אמת׳קייט, דער בלי גבול פון דעם אייבערשטן. און דאס איז די תורה, כידוע, וואס דער אלטער רבי האט געזאגט אין דעם. ס׳ברענגט זיך אין חסידות כמה וכמה פעמים, דער אלטער רבי האט געזאגט: „ישראל גוי אחד בארץ“. דעם אייבערשטנ׳ס תפילה — וואו שטייט דעם אייבערשטנ׳ס תפילה? תפילין דמארי עלמא מה כתיב בהו? „ומי כעמך כישראל גוי אחד בארץ“. און דער אלטער רבי טייטשט: וואס איז „אחד“? „אחד“ איז דער „גוי אחד“, ער ברענגט אריין דעם אחדות בארץ. אין וועלט זאל שיינען דער אמת ה׳ לעולם. און דאס איז דער ענין פון חב״ד, כ״ד טבת, דער ענין פון דעם אלטן רבי׳ן, ווי דער רבי האט אמאל [לא ברור] געזאגט דעם ווארט, אז דער נאמען שניאור זלמן — יא, וואס דער [לא ברור] האט עס געזאגט אויפן אלטן רבי׳ן, ס׳איז א בריוו וואס ער שרייבט — דער ענין פון זלמן, אותיות „לזמן“. שניאור, דאס איז דער גילוי התורה פון דעם אלטן רבי׳ן. ער האט אונז געלערנט חסידות, תניא, שולחן ערוך; דער אלטער רבי האט געהאט די „שני אור“. אבער זלמן איז אותיות „לזמן“: שכינה [לא ברור] לזמן.
20:32 ה״לזמן״, ה״זלמן״ — העניין של מדידה והגבלה בזמן. וזהו עיקר החידוש של רוח הקודש בחב״ד: שבתוך הזמן, בתוך המקום, בתוך השכל, בתוך העולם, בתוך הגלות — דווקא שם יישמע האמת של הבלי־גבול. וכיוון שזהו העניין האמיתי, כשכבר מגיע כ״ד טבת, עיקר הדרך ללמוד את חסידות אדמו״ר הזקן היא ללמוד חסידות באופן שהשכל שלנו יהיה שקוע כולו באלוקות. זהו ה[לא ברור]: שהאלוקים הגדול ביותר ירד אל תוך הספר הקטן, אל תוך הראש הקטן שלנו, בני האדם, אל תוך העולם של ה[לא ברור]. ובכך מתכוננים לכך שאכן יתקיים ״כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות״, ונזכה להגיע לגאולה האמיתית והשלימה על ידי משיח צדקנו.
20:32 אז דער „לזמן“, דער זלמן, דער ענין פון מדידה וגבול אין זמן, און דאס איז דער עיקר חידוש פון רוח הקודש אין חב״ד: אין זמן, אין מקום, אין שכל, אין וועלט, אין גלות, אז דארטן זאל זיך הערן דער אמת פון בלי גבול. און ווייל דאס איז דער אמת׳ער ענין, אז בשעה עס קומט שוין כ״ד טבת, און דער עיקר אופן פון טאקע לימוד החסידות פון דעם אלטן רבי׳ן איז אז מען זאל לערנען חסידות אין אן אופן אז אונזער שכל זאל אינגאנצן ווערן אפגענומען מיט ג־טלעכקייט. דאס איז דער [לא ברור]: דער גרעסטער ג־ט זאל אראפקומען אין דעם קליינעם ספר, אין דעם קליינעם קעפעלע פון אונז מענטשן, אין דער וועלט פון דער [לא ברור]. און מיט דעם גרייט מען זיך צו, עס זאל טאקע זיין ווי „כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות“, און מיר זאלן אנקומען צו דער גאולה האמיתית והשלימה על ידי משיח צדקנו.