לעבן חסידות · פרק 84 · 2023-07-25 · 34:25
נחמה בכפליים, פארוואס א צווייענדיגע נחמה? - שבת פרשת ואתחנן, שבת נחמו
תיאור הפרק
לזכות ולרפואה שלימה של האשה חוה מרים בת חי׳ שרה ולזכות הרה״ת ר׳ מנחם מענדל וזוגתו מרת הילה וכל יו״ח שיחיו מקורות: *התוועדות י׳ שבט תשכ״ה, *לקוטי שיחות חלק י״ט שבת נחמו
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 אנחנו נמצאים בימי מנחם אב, הימים שבהם אנו נמצאים עכשיו, ומוצאים בהם לשון כפולה. בשבת פרשת נחמו קוראים בהפטרה ״נחמו נחמו עמי״ — נחמה בכפליים. וכפי שאומר המדרש: אם ״לקו בכפליים״, הרי גם ״נחמו בכפליים״. השאלה היא: מה פירושה של נחמה בכפליים? מדוע מדגישים את העניין הזה? לכאורה, הנחמה היא דבר אחד: היה חורבן בית ראשון והיה חורבן בית שני, אבל הנחמה היא אחת. כשמשיח יבוא וייבנה בית המקדש השלישי, תהיה נחמה. לכאורה, זו נחמה אחת. מהי אפוא ההדגשה באמירת ״נחמו נחמו״ — נחמה כפולה? ועל דרך זה מוצאים בסיפור המופלא שהגמרא מספרת בסוף מסכת מכות. הגמרא מספרת שם שני סיפורים שאירעו לרבי עקיבא ולחבריו. הגמרא מספרת לנו שרבן גמליאל, רבי אלעזר בן עזריה, רבי יהושע בן חנניה ורבי עקיבא הלכו בדרך. בסיפור הראשון מספרת הגמרא שהם הלכו בדרך לרומי, וכשהתקרבו לרומי שמעו את ״קול המונה של רומי״. הם שמעו משם המולה, רעש וסערה, והתחילו לבכות, ואילו רבי עקיבא מצחק. הגמרא מספרת שהם שאלו את רבי עקיבא: ״למה אתה צוחק?״ והוא שאל אותם: ״למה אתם בוכים?״
00:00 מיר געפינען זיך אין די טעג פון מנחם אב, די טעג וואס מיר געפינען זיך איצט, אז מיר געפינען כפל הלשון. פרשת נחמו ליינט מען די הפטרה „נחמו נחמו עמי“. נחמה בכפליים. און ווי ס׳זאגט דער מדרש, אז אויב ס׳איז געווען לקו בכפליים, איז אויך נחמו בכפליים. די שאלה איז: וואס איז דער טייטש פון נחמה בכפליים? פארוואס מען מדגיש דעם ענין פון נחמה בכפליים? כי לכאורה, נחמה איז איין זאך: עס איז געווען א חורבן ביי בית ראשון, און עס איז געווען א חורבן ביי בית שני, אבער די נחמה איז איינע. בשעת משיח וועט קומען, עס וועט זיין דער בית המקדש השלישי, וועט זיין א נחמה. איז די נחמה דאך, לכאורה, איין נחמה. וואס איז די הדגשה וואס מען זאגט „נחמו נחמו“, א כפל׳דיגע נחמה? און על דרך זה געפינט מען אין דעם סיפור וואס די גמרא דערציילט אין סוף מסכת מכות, א סיפור נפלא. די גמרא דערציילט אין סוף מסכת מכות צוויי סיפורים וואס האבן פאסירט מיט רבי עקיבא מיט זיינע חברים. עס דערציילט אונז די גמרא, אז רבּן גמליאל און רבי אלעזר בן עזריה און רבי יהושע בן חנניה און רבי עקיבא זענען געגאנגען בדרך. דער ערשטער סיפור, די גמרא דערציילט, זענען זיי געגאנגען בדרך צו רומי, און ווען זיי זענען אנגעקומען נאנט צו רומי, האבן זיי געהערט קול המונה של רומי. עס איז געווען דארט א טומל און א רעש און א שטורעם וואס זיי האבן געהערט פון רומי, און זיי האבן אנגעהויבן וויינען, און רבי עקיבא מצחק. עס דערציילט אונז די גמרא, אז זיי האבן געפרעגט רבי עקיבא: „פארוואס לאכסטו?“ און ער האט זיי געפרעגט: „פארוואס וויינט איר?“
01:50 הם השיבו שהם בוכים משום שאלו ששרפו את בית המקדש נהנים מכל הדברים הללו, שמחים ורוקדים, ״ואנו בית הדום רגלי אלקינו שרוף באש״ — איך אפשר שלא לבכות? אמר רבי עקיבא: ״לכך אני מצחק״; דווקא זה מעורר בי שמחה, כי ״אם לעוברי רצונו כך, לעושי רצונו על אחת כמה וכמה״. אם אנשים שהם עוברי רצונו מקבלים דברים כאלה, הרי שלעושי רצונו — על אחת כמה וכמה, הרבה יותר. כלומר, עם ישראל, שנקרא עושי רצונו, בוודאי יקבל מהקדוש ברוך הוא פי כמה וכמה, ואף יותר ממה שמקבלים הרומאים. ועוד מספרת הגמרא שבפעם אחרת הלכו רבי עקיבא ואותם שלושה תנאים — ״היו עולין לירושלים״. כשהגיעו להר הצופים קרעו קריעה. גם רבי עקיבא קרע קריעה, כפי שעולה מפשט הגמרא. אחר כך ראו ״שועל יוצא מבית קדשי הקדשים״. מהר הצופים אפשר לראות את מקום המקדש, את הר הבית. הם ראו שבית המקדש נחרב לגמרי, עד כדי כך שראו שועלים יוצאים מבית קדשי הקדשים. הדבר גרם להם להתחיל לבכות, ושוב רבי עקיבא מצחק. הם שאלו אותו: ״למה אתה מצחק?״ והוא אמר: ״למה אתם בוכים?״ הם השיבו: ״מקום שנאמר עליו ‘והזר הקרב יומת’, ועכשיו ‘שועלים הלכו בו’ — איך אפשר שלא לבכות?״
01:50 און זיי האבן געענטפערט, אז זיי וויינען ווייל דא, די וואס האבן פארברענט דעם בית המקדש, האבן די אלע זאכן, און זיי פרייען זיך און טאנצן, „ואנו בית הדום רגלי אלקינו שרוף באש“ — ווי קען מען נישט וויינען? האט רבי עקיבא געזאגט: „לכך אני מצחק“, און דאס ברענגט ביי מיר ארויס א שמחה, ווייל „אם לעוברי רצונו כך, לעושי רצונו על אחת כמה וכמה“. אויב די מענטשן וואס זענען עוברי רצונו באקומען אזעלכע ענינים, איז ביי די עושי רצונו על אחת כמה וכמה, אזוי פיל מער. יא, דאס הייסט, אז דער אידישער פאלק, וואס ער איז אנגערופן עושי רצונו, וועט זיכער דער אויבערשטער זיי געבן על אחת כמה וכמה, און נאך מער ווי די רומאים באקומען. און נאך דערציילט די גמרא, שוב פעם, א צווייט מאל, זענען געגאנגען רבי עקיבא מיט די זעלבע דריי תנאים, היו עולין לירושלים. און ווען זיי זענען אנגעקומען אין הר הצופים, האבן זיי געריסן קריעה. רבי עקיבא האט אויך געריסן קריעה, ווי עס ווייזט אויס פשט אין דער גמרא. און שפעטער האבן זיי געזען ווי א שועל יצא מבית קדשי הקדשים. פון הר הצופים קען מען זען דעם מקום, מקום המקדש, דעם הר הבית. און זיי האבן געזען אז דער בית המקדש איז אינגאנצן חרוב געווארן, און עד כדי כך אז זיי זעען שועלים וואס גייען ארויס מבית קדשי הקדשים. און דאס האט ארויסגעברענגט אז זיי האבן אנגעהויבן וויינען, רבי עקיבא ווייטער מצחק, און זיי האבן געפרעגט: „פארוואס ביסטו מצחק?“ האט ער געזאגט: „פארוואס וויינט איר?“ און זיי האבן געענטפערט: „א מקום וואו דארט שטייט ‘והזר הקרב יומת’, און דא ‘שועלים הלכו בו’ — ווי קען מען נישט וויינען?“
03:29 השיב רבי עקיבא: ״לכך אני מצחק״. יש שתי נבואות שנקשרו זו לזו: ״ואעידה לי עדים נאמנים״. הנבואה ״ציון שדה תחרש״ מדברת על חורבן בית המקדש; והנבואה השנייה, ״עוד ישבו זקנים וזקנות ברחובות ירושלים, ואיש משענתו בידו״, מדברת על הגילויים של הגאולה העתידה, עם הניסים הגדולים ביותר שיהיו אז, כאשר יהודים, אפילו הזקנים, יוכלו להתהלך ברחובות ירושלים כשהם בריאים. שתי הנבואות הללו נאמרו יחד. ״כל זמן שלא נתקיימה נבואתו של אוריה, הייתי מתיירא שלא תתקיים נבואתו של זכריה; עכשיו שנתקיימה נבואתו של אוריה, בידוע שנבואתו של זכריה מתקיימת״. ״אמרו לו״ — כך הלשון — ״עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו״. גם בסיפור הזה, סיפור נאה מאוד בגמרא בסוף מסכת מכות, מוצאים לשון כפולה, כמו ״נחמו נחמו״: גם כאן נאמר ״עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו״. וצריך להבין: מהי כאן הנחמה הכפולה? ומדוע דווקא בסיפור הזה הם השיבו בלשון הכפולה ״עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו״? מעניין שבסיפור הראשון לא מצאנו שהם השיבו ״ניחמתנו״ כלל. כלומר, מלשון הגמרא נראה שכשרבי עקיבא הסביר להם את הסיפור הראשון,
03:29 האט רבי עקיבא געענטפערט: „לכך אני מצחק.“ עס זענען דא צוויי נבואות, וואס די צוויי נבואות ווערן צוזאמענגעשטעלט: „ואעידה לי עדים נאמנים“. די נבואה פון „ציון שדה תחרש“, וואס דאס איז א נבואה וואס רעדט וועגן חורבן בית המקדש; א צווייטע נבואה פון „עוד ישבו זקנים וזקנות ברחובות ירושלים, ואיש משענתו בידו“, וואס דאס רעדט אין די גילויים פון דער גאולה העתידה, מיט די גרעסטע ניסים וואס וועלן זיין דעמאלט, ווי אידן וועלן זיך קענען דרייען אין די גאסן פון ירושלים, געזונט, אפילו די זקנים. איז די ביידע נבואות זענען געזאגט געווארן צוזאמען. „כל זמן שלא נתקיימה נבואתו של אוריה, הייתי מתיירא שלא תתקיים נבואתו של זכריה; עכשיו שנתקיימה נבואתו של אוריה, בידוע שנבואתו של זכריה מתקיימת.“ „אמרו לו“, דער לשון איז, „עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו“. איז אין דעם סיפור, א זייער געשמאקער סיפור אין דער גמרא סוף מסכת מכות, געפינט מען אויך דעם כפל הלשון „נחמו נחמו“. איז דא אויך, אז עס הייסט „עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו“. וואס מען דארף פארשטיין: וואס איז דא די כפל הנחמה? און פארוואס איז דווקא אין דעם סיפור האבן זיי געענטפערט מיט דעם כפל הלשון „עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו“? און ס׳איז אינטערעסאנט, אז בשעת עס פאסירט דער ערשטער סיפור, געפינט מען נישט אז זיי האבן געענטפערט בכלל „ניחמתנו“. הייסט דאס, וואס עס ווייזט אויס פון דעם לשון, אז דער ערשטער סיפור פון רבי עקיבא איז געגעבן צו פארשטיין,
04:54 הם לא קיבלו את דבריו, או על כל פנים לא ראו בכך נחמה, שהרי לא אמרו ״עקיבא ניחמתנו״. ורק בסיפור השני, כשראו את השועל יוצא מבית קדשי הקדשים ורבי עקיבא הסביר להם, אמרו: ״עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו״ — ״ניחמתנו״ בלשון כפולה. מפרשים אחרים אומרים שה״ניחמתנו״ הכפול מתייחס גם לסיפור הראשון. השאלה היא: מדוע רק בסיפור השני אמרו פעמיים ״ניחמתנו״, גם על הסיפור הראשון? ובכלל צריך להבין: מה ההבדל בין הסיפור הראשון לשני? שניהם מבטאים אותה נקודה: כשהתנאים ראו את הדברים, הם ראו בהם חורבן, דבר שלילי שעורר אותם לבכי. כך הדבר מובן על פי השכל, וכך ראו אותו התנאים. הם אמרו ״הללו כושיים שמשתחוים לעצבים״, והסבירו שזה מעורר בכי. שני הסיפורים עוסקים פחות או יותר באותו דבר: ענייני גלות וחורבן שעוררו אצלם בכי. וגם התשובה דומה: רבי עקיבא, כשהוא עומד ורואה את הדבר השלילי, רואה בו דבר חיובי. הביאור בזה הוא שזו שיטתו של רבי עקיבא בכלל, כפי שרואים בסיפור הידוע על רבי עקיבא, שהלך ואמר ״כל דעביד רחמנא לטב עביד״.
04:54 האבן זיי נישט מקבל געווען, אדער על כל פנים האבן זיי נישט געזען בזה די נחמה, ווייל זיי האבן נישט געזאגט „עקיבא ניחמתנו“. און ערשט ביים צווייטן סיפור, בשעה זיי האבן געזען דעם שועל יוצא, און רבי עקיבא האט זיי געגעבן צו פארשטיין, האבן זיי געזאגט: „עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו“, דעם כפל הלשון „ניחמתנו“. וואס די אנדערע מפרשים זאגן, אז דער כפל „ניחמתנו“ איז אויך אויף דעם ערשטן סיפור. די שאלה איז: פארוואס האבן זיי ערשט ביים צווייטן סיפור געזאגט צוויי מאל „ניחמתנו“, אויך אויף דעם ערשטן סיפור? און בכלל דארף מען פארשטיין: וואס איז דער חילוק צווישן דעם ערשטן סיפור און דעם צווייטן סיפור? ביידע ברענגען ארויס די זעלבע נקודה, אז ווען די תנאים האבן געזען די זאך, האבן זיי געזען די זאך ווי א חורבן, זיי האבן געזען א זאך פון שלילה, וואס האט ארויסגערופן בכי. ווי ס׳פארשטייט זיך על פי שכל, אזוי לייגט זיך די זאך ארויס ווי די תנאים האבן געזען. זיי האבן געזאגט: „הללו כושיים שמשתחוים לעצבים“, און זיי האבן געגעבן צו פארשטיין, אז דאס רופט ארויס בכי. ביידע סיפורים זענען מער־ווייניגער די זעלבע זאך: ענינים פון גלות, ענינים פון חורבן, וואס האבן ארויסגערופן ביי זיי בכי. און דער ענטפער איז אויך בדומה: רבי עקיבא, שטייענדיק און קוקנדיק אויף די שלילה, זעט אין דעם א חיוב. דער ביאור אין דעם איז, אז דאס איז שיטתו פון רבי עקיבא בכלל, על דרך וואס מ׳זעט אין דעם סיפור פון רבי עקיבא, ווי רבי עקיבא איז געגאנגען און געזאגט „כל דעביד רחמנא לטב עביד“, ווי אלע ווייסן.
06:14 המעשה של רבי עקיבא: הוא הלך בדרך והיו לו תרנגול, חמור ונר. והגמרא מספרת באריכות כיצד כבה הנר, אחר כך נלקח ממנו החמור, ואחר כך התרנגול, והוא אמר: כל מה שהקב"ה עושה הוא לטובה. ואכן, בסופו של דבר התברר שבזכות זאת ניצלו חייו. כולם מכירים את הסיפור שהגמרא מספרת במסכת ברכות. גם כאן, על דרך זה, רבי עקיבא ראה את ה״לטובה״, ראה את התוצאות, את מה שיצא לטובה מן הדברים, וזה נתן לו מנוחת נפש: הוא לא שקע במרירות, במרה שחורה ובייאוש, כי הוא הביט אל הישועה. ועל דרך זה גם הסיפורים על רבי עקיבא. אבל השאלה שרוצים להבין היום, מתוך ריבוי העניינים שנכנסים כאן, היא: מהו כפל הלשון? מדוע ״נחמו נחמו״ היא נחמה בכפליים? הרי יש נחמה אחת ויחידה בכל מיני אופנים, אבל זו נחמה אחת; היכן הכפליים? ועל דרך זה גם בשני הסיפורים: זו נחמה אחת; מדוע הם אמרו ״עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו״? ומדוע רק אחרי הסיפור השני אמרו ״ניחמתנו״ גם על הראשון? רוצים לחזור על נקודה שהרבי דיבר עליה פעם בהתוועדות, ב־
06:14 די מעשה פון רבי עקיבא: ער איז געגאנגען אין וועג, און האט געהאט א תרנגול, האט געהאט א חמור, האט געהאט א נר, א ליכטעלע. און די גאנצע אריכות פון סיפור, ווי ס׳האט זיך אויסגעלאשן דאס ליכטעלע, דערנאך האט מען אים צוגענומען דעם חמור, דערנאך דעם תרנגול, און ער האט געזאגט: אלץ וואס דער רבונו של עולם מאכט איז פאר גוט. און אזוי איז דאך דערנאך געווארן, אז דורך דעם האט ער געראטעוועט זיין לעבן. יעדער ווייסט דעם סיפור וואס די גמרא דערציילט אין ברכות. דאס איז אויך על דרך זה, אז רבי עקיבא האט געזען דעם „לטובה“, האט געזען די תוצאות, דאס ארויסקומען פון די גוטע זאכן, און דאס האט ביי אים געמאכט די רואיקייט, אז ער איז נישט אריינגעפאלן אין מרירות, אין מרה שחורה, אין יאוש, ווייל ער האט געקוקט אויף די נשיאה. און על דרך זה זענען די סיפורים אויך מיט רבי עקיבא. די שאלה איז אבער, וואס מ׳וויל פארשטיין היינט, דער ריבוי ענינים וואס קומען דא אריין: וואס איז דא דער כפל הלשון? פארוואס איז „נחמו נחמו“ א נחמה בכפליים? ס׳איז דאך דא איינע און איינציקע נחמה אין כל מיני אופנים, אבער ס׳איז איין נחמה; וואו איז דא די כפליים? על דרך זה איז אויך דא אין די צוויי סיפורים: ס׳איז איין נחמה; פארוואס האבן זיי געזאגט „עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו“? און ערשט נאך דעם צווייטן סיפור האבן זיי געזאגט „ניחמתנו“ אויך אויף דעם ערשטן? וואס מ׳וויל חזר׳ן איז א נקודה וואס דער רבי האט גערעדט אמאל אין א פארברענגען, אין
07:30 שנת תש״י, בי׳ שבט, יום ההילולא וההסתלקות של אדמו"ר הריי"צ, יום התחלת הנשיאות של הרבי. הרבי ערך אז הדרן, סיום על מסכת מכות, ודיבר באריכות גדולה ונפלאה — לא הספקתי; אכן, איזה דבר נפלא. ובפרטי פרטיות, בסיום הזה מופיעים שני הסיפורים שבסוף מסכת מכות. אין הכוונה לחזור על כל העניין, אבל לכל הפחות לקחת נקודה אחת, להביא לידי ביטוי נקודה שאפשר להפיק ממנה הוראה בשבילנו; להביא לידי ביטוי נקודה של נחמה בימים האלה של מנחם אב, בימים שבהם אנחנו נמצאים כעת, כשכל אחד רוצה ומחפש עניינים של נחמה. ולקחת את דרכו של רבי עקיבא: כיצד יכולים להיות בחורבן, בהעלם והסתר, בחושך, עניינים שיובילו לשמחה, ל״רבי עקיבא מצחק״. כידוע הפירוש שמביאים — מביאים אותו בשם המונקאטשער, בעל ה״מנחת אלעזר״ — על דברי הגמרא ״משנכנס אב ממעטין בשמחה״: הוא מפרש ש״משנכנס אב ממעטין״ — ממעטים את העניינים הבלתי רצויים, עניינים של שלילה, של חורבן ושל גלות — וזאת עושים ״בשמחה״. כמובן, זה הפוך מן הפירוש הפשוט, כן, אבל הדבר קשור לדרכו של רבי עקיבא, ש״רבי עקיבא מצחק״. כלומר, גם על פי ההלכה — וכמובן, כל אחד צריך לנהוג כפי שכתוב בהלכה, בשולחן ערוך — אלה זמנים הקשורים ל־
07:30 דעם יאר תש״י, יו״ד שבט, דעם יום ההילולא, יום הסתלקות פון דעם רבי׳ן הריי״צ, יום התחלת הנשיאות פון רבי׳ן, וואס דער רבי האט דעמאלט געמאכט א הדרן, א סיום אויף מסכת מכות, און האט גערעדט באריכות גדולה ונפלאה, לא הספקתי — טאקע, וואו איז א נפלא. ובפרטי פרטיות, אז אין דעם סיום זענען דא די צוויי סיפורים מסוף מסכת מכות. מ׳וויל נישט חזר׳ן דעם גאנצן ענין, אבער לכל הפחות נעמען איין נקודה, ארויסברענגען א נקודה, וואס מ׳קען פון דעם ארויסנעמען להוראה בשבילנו; ארויסברענגען א נקודה פון נחמה אין די טעג פון מנחם אב, אין די טעג וואס מ׳געפינט זיך איצט, וואס יעדער איינער וויל און זוכט ענינים פון נחמה. און נעמען די שיטה פון רבי עקיבא: ווי אזוי קען זיין אין דעם חורבן, אין דעם העלם והסתר, אינעם חושך, ענינים וואס זאלן פירן צו שמחה, צו „רבי עקיבא מצחק“. ווי ס׳איז דאך ידוע דער פשט וואס מ׳ברענגט — ס׳קומט פון, מ׳ברענגט אז דאס איז פון דעם, פון דעם מונקאטשער, פון דעם מנחת אלעזר — ער ברענגט דעם ווארט, אז דאס וואס די גמרא זאגט „משנכנס אב ממעטין בשמחה“, טייטשט ער, אז משנכנס אב ממעטין — מ׳ממעט די ענינים בלתי רצויים, ענינים פון שלילה, ענינים פון חורבן, ענינים פון גלות — איז דאס דורך שמחה. פארקערט, כמובן, ס׳איז פארקערט ווי דער פירוש הפשוט, יא, אבער דאס איז פארבונדן מיט די שיטה פון רבי עקיבא, וואס „רבי עקיבא מצחק“. דאס הייסט אז אויך על פי הלכה, און כמובן אז יעדער דארף זיך פירן ווי ס׳שטייט אין הלכה, שולחן ערוך, זענען דאס זמנים, זמנים פארבונדן מיט
09:03 חורבן, זמנים הקשורים לגלות ולאבלות. אבל אף על פי כן, כשמסתכלים מצד פנימיות התורה, שמגלה את הפנימיות, את האור ואת העומק — ורבי עקיבא היה דוגמה לכך. רבי עקיבא, שהיה רבו של רבי שמעון בר יוחאי, שקשור באמת לגילוי פנימיות התורה: רואים כיצד, לפי רבי עקיבא, ״מצחק״ — הוא מגלה בתוך החושך, בתוך ההעלם וההסתר, כיצד אפשר לראות בהם את ענייני הגאולה. ועל כך יש סיפור; כרגיל, לכל דבר יש מעשה. מעשה ששמעתי מהחסיד ר׳ מענדל פוטרפס, שסיפר סיפור: בזמנו של אדמו"ר הזקן היה חסיד מפורסם, שמוזכר בכמה וכמה שיחות של אדמו"ר הריי"צ, ושמו ר׳ משה יצחק מיאס. כידוע, יאס הייתה עיר קרובה לאפטא, לעיירה שבה התגורר הרב מאפטא, והוא היה בסביבה, באזור ההוא, ושם נהג ללמוד חסידות עם יהודים. יש עליו כמה וכמה סיפורים. הוא זכה לאריכות ימים; אדמו"ר הזקן בירך אותו שיחיה אריכות ימים, ואדמו"ר הריי"צ אומר שהוא חי למעלה ממאה שנה. על כל פנים, מספרים כאן, כפי ששמעתי מאותו חסיד, שבשעה שהתרחש המעשה שבו לקחו את אדמו"ר הזקן למאסר — וזו הייתה
09:03 חורבן, זמנים פארבונדן מיט גלות און אבלות, אבער אף על פי כן, ווען מ׳קוקט פון פנימיות התורה, וואס פנימיות התורה מגלה דעם פנימיות, די ליכטיקייט, דעם עומק, יא, און דאס איז רבי עקיבא געווען א דוגמה דערפון. רבי עקיבא, וואס איז געווען דער רבי פון רבי שמעון בר יוחאי, וואס באמת איז צוזאמען מיט דעם גילוי פון פנימיות התורה, זעט מען דארטן די ענינים ווי אזוי ס׳איז לויט רבי עקיבא „מצחק“, וואס ער מגלה אין דעם חושך, אין דעם העלם והסתר, ער מגלה ווי אזוי מ׳דערזעט אין דעם די ענינים פון דער גאולה. און אין דעם איז דא א סיפור; כרגיל, צו אלעם א מעשה. א מעשה וואס איך האב געהערט פון דעם חסיד ר׳ מענדל פוטערפאס, וואס ער האט דערציילט א סיפור. ס׳איז געווען אין די צייטן פון דעם אלטן רבי׳ן א חסיד, א מפורסם, וואס ברענגט זיך אין כמה וכמה שיחות פון דעם רבי׳ן ריי״ץ, ער האט געהייסן ר׳ משה יצחק מיאס. ווי מ׳ווייסט, יאס איז געווען א שטאט וואס איז געווען נאנט צו אפטא, צו די שטעטל וואו ס׳האט געוואוינט דער אפטער רב, און ער איז געווען אין דער סביבה, אין דער געגנט, און דארטן פלעגט ער לערנען חסידות מיט אידן. ס׳איז דא כמה וכמה סיפורים מיט אים. ער האט זוכה געווען צו אריכות ימים, און דער אלטער רבי האט אים געגעבן א ברכה אז ער זאל לעבן אריכות ימים, און דער פריערדיקער רבי זאגט, ער האט געלעבט איבער הונדערט יאר. איז על כל פנים, דא דערציילט מען, ווי איך האב געהערט פון דעם חסיד, אז בשעת ס׳איז געווען דער מעשה, ווען מ׳האט גענומען דעם אלטן רבי׳ן אין תפיסה, און ס׳איז
10:34 כליאה של ממש, שהייתה כרוכה בפחד מוות באותם ימים, מפני שהדברים שטענו אז נגד אדמו"ר הזקן היו דברים של סכנת נפשות ממש. בקרב החסידים היה פחד גדול, והיו תעניות; חסידים נתנו צדקה ועשו כל מיני דברים, כפי שידוע מתולדות הימים ההם, כל מה שהחסידים עשו כדי להשתדל ולבקש שאדמו"ר הזקן ישתחרר מן המאסר. הוא סיפר שבאותו הזמן, כשכל החסידים צמו, התפללו ובכו, עמד החסיד ר׳ משה יצחק ואפה תפוחי אדמה — אני צריך לומר: תפוחי אדמה אפויים. שאלו אותו: ״כשכל החסידים אומרים תהילים וצמים, מה אתה עומד כאן ואופה תפוחי אדמה?״ ענה ר׳ משה יצחק: ״מה אתם חושבים? שהחושך מתחיל, שהגלות מתחילה? הרי עוד מעט הרבי יצא מן המאסר. יהיה יום טוב, תהיה שמחה, והחסידים יתוועדו וירקדו ויתוועדו. הרי יצטרכו כיבוד, יצטרכו משהו לאכול בהתוועדות. לכן אני מכין תפוחי אדמה אפויים, כדי שכשיגיע הזמן לכיבוד, אם הרבי יצא, לא אצטרך לחפש אז מה יש לאכול; יהיה מה לאכול, ואפשר יהיה להתוועד כמו שצריך.״ כלומר, אצל ר׳ משה יצחק היה העניין של רבי
10:34 געווען אן אמת׳ע תפיסה וואס איז געווען פארבונדן מיט פחד מוות וואס דעמאלט איז געווען, ווייל די זאכן וואס מ׳האט דעמאלט גערעדט אויף דעם אלטן רבי׳ן זענען געווען זאכן וואס זענען געווען א סכנת נפשות ממש. ביי חסידים איז געווען א גרויסער פחד, און ס׳זענען געווען תעניתים; חסידים האבן געגעבן צדקה, געווען כל מיני ענינים, יא, וואס איז ידוע אין דברי הימים ההם, די אלע זאכן וואס חסידים האבן געטאן כדי צו משתדל זיין און אויסבעטן אז דער אלטער רבי זאל ארויסקומען פון תפיסה. האט ער דערציילט אז דער חסיד ר׳ משה יצחק, אין דער זעלבער צייט וואס אלע חסידים האבן געפאסט און געדאווענט און געוויינט, איז ער געשטאנען און געבאקן קארטאפל, דארף איך זאגן געבאקענע בולבעס, געבאקענע קארטאפל. האט מען אים געפרעגט: „חסידים, וואס שטייסטו דא און באקסט קארטאפל? אלע זאגן תהילים, מ׳פאסט, און דו שטייסט און באקסט קארטאפל?“ האט ר׳ משה יצחק געענטפערט: „וואס מיינט איר? ס׳הייבט זיך אן חושך, ס׳הייבט זיך אן גלות? באלד וועט דאך דער רבי ארויסקומען פון תפיסה. וועט דאך ווערן יום טוב, ס׳וועט ווערן פריילעך, און חסידים וועלן דאך פארברענגען און טאנצן און פארברענגען. וועט מען דאך דארפן האבן פארבייסן, וועט מען דאך דארפן האבן וואס צו עסן ביים פארברענגען. איז במילא שטעל איך צו די געבאקענע בולבעס, די געבאקענע קארטאפל, אז ווען ס׳וועט זיין פארבייסן, אויב דער רבי וועט ארויסגיין, דארף איך דעמאלט נישט זוכן וואס האט מען וואס צו עסן; ס׳וועט זיין וואס צו עסן, קען מען זיכער פארברענגען.“ דאס הייסט אז ביי ר׳ משה יצחק איז געווען דער ענין פון רבי
12:02 רבי עקיבא מצחק, כי הוא ראה, כבר מלכתחילה, את הדברים כפי שהם בפנימיות. ונחזור לשני הסיפורים שהגמרא מספרת. מה ההבדל ביניהם? בסיפור הראשון נאמר שהם הלכו לרומי, ובסיפור השני נאמר שהם הלכו לירושלים. מה מלמד אותנו ההבדל הזה ברוחניות העניינים? בראשון הם הלכו לרומי, כלומר הלכו לגלות. רומי היא ראש הגלות. מדובר בגלות רומי; כל הגלות, עניין הגלות, היא גלות רומי. הם הולכים לרומי — זה מצב שבו יהודים הולכים בכיוון הזה, נכנסים לגלות, נכנסים לחושך הגלות. והרי כל הכוונה בגלות היא לברר את ניצוצות הקדושה שנמצאים ברומי, בקליפות. לשם כך יהודים הולכים לגלות. ועל כך אומרת הגמרא: ״צדקה עשה הקדוש ברוך הוא לישראל שפיזרן לבין האומות״ — כדי שיהודים ילכו לכל מקום ויבררו את ניצוצות הקדושה שבגלות. וכשהולכים לגלות ושומעים את קול המונה של רומי, כשרואים את הגויים, את הקליפות ואת כל העניינים האלה בהרחבה, ואילו היהודים מתייגעים, עמלים וסובלים מרות בגלות — רבי עקיבא שומע את כל זה. זו הייתה טענתם של חבריו: ״מפני מה אתה מצחק?״ הם רואים את הקליפות, את הסטרא אחרא, את אומות העולם, את הגויים, ואת...
12:02 עקיבא מצחק, אז ער האט געזען, גלייך פון אנהייב האט ער געזען די ענינים ווי זיי שטייען בפנימיות. און לאמיר צוריקגיין צו די צוויי סיפורים וואס די גמרא דערציילט. וואס איז דער חילוק צווישן די צוויי סיפורים? ביים ערשטן סיפור שטייט אז זיי זענען געגאנגען קיין רומי. ביים צווייטן סיפור שטייט אז זיי זענען געגאנגען קיין ירושלים. דאס איז דער חילוק צווישן די צוויי סיפורים. וואס זאגט אונז דאס אין רוחניות הענינים? דער ערשטער איז געגאנגען קיין רומי, דאס הייסט: ער איז געגאנגען אין גלות, קיין רומי, רומי איז דער ראש פון גלות. דאס איז ביי גלות רומי. די גאנצע גלות, דער ענין פון גלות, איז גלות רומי. זיי גייען קיין רומי; דאס איז א מצב ווען אידן גייען אין דער ריכטונג, מ׳גייט אריין אין גלות, מ׳גייט אין דעם חושך הגלות. און די גאנצע כוונה פון גלות איז דאך כדי צו מברר זיין די ניצוצות הקדושה וואס ליגן ברומי, אין די קליפות. אויף דעם גייען אידן אין גלות. און דאס זאגט די גמרא, „צדקה עשה הקדוש ברוך הוא לישראל שפיזרן לבין האומות“, אז אידן זאלן גיין איבעראל און מברר זיין די ניצוצות הקדושה אין גלות. און ווען מ׳גייט אין גלות, און ער הערט די קול המונה של רומי, בשעת מ׳זעט די גויים, די קליפות, און די אלע ענינים בהרחבה, און אידן מוטשען זיך און מאטערן זיך און ביטערן שווער אין גלות, און דערהערט פון דעם רבי עקיבא — דאס איז געווען די טענה פון די חברים פון רבי עקיבא, „מפני מה אתה מצחק?“ זיי זעען די קליפות, סטרא אחרא, אומות העולם, גויים, און די...
13:45 ואפשר להבין זאת גם כך. נתבונן בזה בהרחבה: נחמתו של רבי עקיבא הייתה קשורה לכוונה הפנימית שבגלות — ״אם לעוברי רצונו כך, לעושי רצונו על אחת כמה וכמה״. כלומר, יהודים הולכים לגלות, נמצאים בין גויים ובתוך הגויות, ומבררים שם את ניצוצות הקדושה. זו תכלית הכוונה שלשמה הלכו יהודים לגלות מלכתחילה: ״לא גלו ישראל לבין האומות אלא כדי שיתוספו עליהם גרים״. ואדמו"ר הזקן שואל את השאלה הידועה: מה פירוש ״גרים״? היכן רואים שיהודים גיירו גרים? אדרבה, בהלכה נאמר שאסור לשכנע גר להתגייר. מה פירוש ״לא גלו ישראל אלא כדי שיתוספו עליהם גרים״? אם הכוונה לגרים ממש — מה היה במשך אלפיים השנים האלה? הרי מדובר בגלות שנמשכת כבר אלפי שנים. מבאר אדמו"ר הזקן: הגרים הם ניצוצות הקדושה. כשניצוץ קדושה נמצא במקום הקליפות, זהו עניינו של גר: הוא נמצא במקום זר, שאינו מקומו. ויהודים הולכים לגלות ״כדי שיתוספו עליהם גרים״ — להוציא את ניצוצות הקדושה ממקום הקליפות. ועל ידי כך נעשית תוספת. וזה פירוש הדברים: ״אם לעוברי רצונו כך, לעושי רצונו על אחת כמה וכמה״. רבי עקיבא קיבל בשמחה את העבודה שבה יהודים נמצאים בין גויים ומבררים את ניצוצות הקדושה: הם לומדים תורה ומקיימים מצוות, משתמשים בברכה בכל הדברים שיש להם בגלות, ומביאים לשם קדושה על ידי תורה ומצוות. ואם כך, ״לעושי רצונו על אחת כמה וכמה״ — הגילויים הגדולים שיהיו לעתיד לבוא.
13:45 און דאס קען מען אויך אזוי פארשטיין. לאמיר זיך הרחבה'דיגער מתבונן זיין. אויף דעם איז געווען רבי עקיבא'ס נחמה, אז דורך די כוונה פנימית אין דעם גלות: אם לעוברי רצונו כך, לעושי רצונו על אחת כמה וכמה. דאס הייסט, אז דורך דעם וואס אידן גייען אין גלות און זיי געפינען זיך צווישן גויים און צווישן גוי'שקייט, און דארטן מברר זיין די ניצוצות הקדושה, דאס איז די תכלית הכוונה, פארוואס אידן זענען בכלל געגאנגען אין גלות. ״לא גלו ישראל לבין האומות אלא כדי שיתוספו עליהם גרים״. און דער אלטער רבי פרעגט די שאלה הידועה: וואס הייסט גרים? וואו זעט מען אז די אידן האבן געמאכט גרים? פארקערט, עס שטייט אין הלכה אז מ'טאר נישט איבעררעדן א גר צו ווערן א גר. וואס איז דער פשט ״לא גלו ישראל אלא כדי שיתוספו עליהם גרים״? אז ס'זאלן באמת זיין גרים — וואס איז געווען במשך די צוויי טויזנט יאר? מ'רעדט דאך פון דעם גלות וואס איז שוין אפילע יארן. טייטשט דער אלטער רבי: גרים, דאס זענען ניצוצות הקדושה. און דאס וואס מ'געפינט א ניצוץ הקדושה במקום הקליפות, דאס איז דער ענין פון גר, אז ער געפינט זיך אויף א פרעמדן פלאץ, נישט זיין פלאץ. און אידן גייען כדי שיתוספו עליהם גרים: ארויסנעמען די ניצוצות הקדושה פון מקום הקליפות. און דורך דעם קומט צו תוספת. און דאס איז דער פשט: אם לעוברי רצונו כך, לעושי רצונו על אחת כמה וכמה. אז רבי עקיבא האט אויפגענומען די עבודה, וואס אידן געפינען זיך צווישן גויים און מברר זיין די ניצוצות הקדושה, דורך דעם וואס זיי לערנען תורה און מקיים מצוות, און זיי נוצן מיט א ברכה די אלע ענינים וואס מ'האט אין גלות, און דארטן ברענגען זיי קדושה דורך תורה ומצוות. איז לעושי רצונו על אחת כמה וכמה די גרויסע גילויים וואס וועלן זיין לעתיד לבוא.
15:30 וכשמתבוננים בגילויים הגדולים שיהיו לעתיד לבוא על ידי בירור הניצוצות הזה, מתעוררת שמחה גדולה בישראל. זה מה שאמר רבי עקיבא. לכך נוגע הסיפור הראשון: הוא נותן כוח לעניין השמחה. אבל אלה שני עניינים נפרדים: יש הצער שבגלות — ״אם לעוברי רצונו כך״; ויש השמחה על הגילויים שיהיו לעתיד לבוא בעקבותיה, כשמגיעים לאחר מכן ל״לעושי רצונו על אחת כמה וכמה״. כלומר, צער הגלות ושמחת הגאולה הם שני עניינים. ובכל זאת, גם זו נחמה: מביטים על חושך הגלות ויודעים שעל ידו תבוא לאחר מכן מציאות טובה בהרבה, ויהיו גילויים נעלים ושמחה גדולה. אבל זו עדיין אינה עיקר הנחמה; חברים, זה עדיין לא ״ניחמתנו״. זה אכן שחוק, אבל עדיין אין בזה התחושה שזו ממש נחמתנו. בסיפור השני, שבו הם עולים לירושלים — ״עולים לירושלים״ — המצב כבר הפוך: הולכים בדרך לגאולה. אלה שתי עבודות נפרדות. יש העבודה כשהולכים לגלות, כשצריך לברר את הניצוצות ולעשות מחושך — [לא ברור]. וזה השלב השני: כשכבר סיימו את עבודת הבירורים, כשכבר סיימו את כל העבודה בזמן הגלות, ונמצאים כבר בזמן של עקבתא דמשיחא ומתכוננים לגאולה השלמה.
15:30 און בשעת מ'טראכט זיך אריין אין די גרויסע גילויים וואס וועלן זיין לעתיד לבוא דורך אט די בירור פון ניצוצות, אויף דעם רופט מען אויס א גרויסע שמחה בישראל. דאס האט רבי עקיבא געזאגט. אויף דעם איז דער ערשטער סיפור: דאס איז נתינת כח צו דעם ענין פון שמחה. אבער דאס זענען צוויי באזונדערע ענינים: ס'איז דא דער צער פון דעם גלות — אם לעוברי רצונו כך; און ס'איז דא די שמחה פון די גילויים וואס וועלן זיין לעתיד לבוא דורך דעם, אז מ'קומט שפעטער צו ״לעושי רצונו על אחת כמה וכמה״. דאס הייסט, דער צער פון דעם גלות און די שמחה פון דער גאולה, דאס זענען צוויי ענינים. אבער דאס אליין איז א נחמה, וואס קוקט אויף דעם חושך הגלות, אז דורך דעם קומט שפעטער צו א פיל בעסערע מציאות, און ס'וועלן זיין גילויים נעלים און א גרויסע שמחה. אבער דאס איז נאך נישט די ראשי נחמה; חברים, דאס איז נאך נישט קיין ״נחמתנו״. דאס איז טאקע שחוק, אבער דאס האט נאך נישט דעם טעם אז דאס איז ממש נחמתנו. אין דעם צווייטן סיפור, דעם סיפור וואס זיי זענען עולים לירושלים, עולים לירושלים — דאס איז שוין פארקערט. מ'גייט אויפן וועג צו דער גאולה. דאס זענען צוויי באזונדערע עבודות. ס'איז דא די עבודה ווען מ'גייט אין גלות, ווען מ'גייט אין גלות און מ'דארף מאכן בירור הניצוצות, און מאכן פון חושך — [לא ברור]. דאס איז דער צווייטער שלב: בשעת מ'האט שוין געענדיגט די עבודה פון בירורים, בשעת מ'האט שוין געענדיגט די גאנצע עבודה בזמן הגלות, און מ'געפינט זיך שוין אין דער צייט פון עקבתא דמשיחא, און מ'גרייט זיך שוין צו דער גאולה שלמה.
17:04 ועולים לירושלים. זהו זמן שמציין ומביא עמו, כפי שהצדיקים הודיעו, שהזמן הזה הוא זמן הגאולה. וידוע מהשיחות של הרבי, שבהן דיבר על כך שאנו נמצאים כעת בזמן של ששון ושמחה, שמחת הגאולה, ושעל כולנו לקבל פני משיח צדקנו. בפרט כפי שהרבי דיבר בתקופה האחרונה, שכבר הגיע הזמן שמשיח יבוא בכל רגע. זהו עניין ״עולים לירושלים״. וכשעולים לירושלים רואים: לכאורה, מה קורה כאן? הרי כבר זמן רב אנו בזמן הגאולה, וכבר נמצאים בעיר הגאולה, בעיר המשיח, בעיר של מלך המשיח, שאנו מקווים לראות כיצד היא תיראה. וכאן הם ראו את ההפך הגמור. לא זו בלבד שלא ראו בעולם מציאות של גאולה, אלא שראו ״שועל יצא מבית קדשי הקדשים״. בית קדשי הקדשים הוא הקדושה הגדולה ביותר שיכולה להיות בעולם. ומה נמצא בבית קדשי הקדשים? מבית קדשי הקדשים יצא שועל. שועל הוא, כפי שאומרת הגמרא, ״פקח שבחיות״. ״פקח שבחיות״ הוא סוג של פיקחות, אבל הפיקחות הזאת שייכת לעניינים שהם היפך הקדושה, היפך היושר והצדק. ויש סיפורים שהגמרא מספרת על השועל. זהו שועל שיש לו חכמה, אבל חכמה של עולם הזה, חכמה של קליפה. וזה קורה דווקא בתקופה האחרונה, בדורות האחרונים.
17:04 און מ'איז עולים לירושלים. דאס איז א זמן וואס צייכנט, וואס ברענגט שוין, ווי די צדיקים האבן מודיע געווען, אז דער זמן איז זמן הגאולה. און ס'איז ידוע אין די שיחות פון רבי'ן וואס ער האט גערעדט, אז מ'געפינט זיך איצטער אין א זמן פון ששון ושמחה, שמחת הגאולה, און מיר דארפן כולנו לקבל פני משיח צדקנו. בפרט, ווי דער רבי האט גערעדט אין די לעצטע זמנים, אז ס'שטייט שוין די צייט פון אט־אט קומט משיח. איז דאס וואס איז מיט ״עולים לירושלים״. און בשעת מ'איז עולים לירושלים, זעט מען אז לכאורה וואס טוט זיך דא? ס'איז דאך שוין א גאנצע צייט די גאולה, און מיר זענען שוין אין דער עיר הגאולה, דער עיר המשיח, און דער עיר פון מלך המשיח, וואס מיר האפן צו זען — ווי ס'וועט אויסזען. און דא האבן זיי געזען גאר פארקערט. נישט נאר האבן זיי נישט געזען די מציאות פון גאולה אין דער וועלט, נאר זיי האבן געזען א שועל יצא מבית קדשי הקדשים. וואס בית קדשי הקדשים איז די גרעסטע קדושה וואס קען נאר זיין אין דער וועלט. וואס געפינט זיך אין בית קדשי הקדשים? עס יצא מבית קדשי הקדשים א שועל. וואס א שועל איז, ווי די גמרא זאגט, דער פקח שבחיות. א פקח שבחיות, דאס איז א מין קלוגשאפט. אבער די קלוגשאפט איז ענינים פון היפך הקדושה, היפך היושר והצדק. און ס'זענען דא סיפורים וואס די גמרא דערציילט וועגן דעם שועל. דאס איז א שועל מיט חכמה, אבער א חכמה פון עולם הזה, א חכמה פון קליפה. וואס דאס איז דווקא אין די לעצטע תקופה, אין די לעצטע דורות.
18:43 כשהעולם כבר מתקרב לגאולה השלמה. וכמו שכתוב בזוהר, שלפני ביאת המשיח, בדורות האחרונים, יהיה גילוי החכמה באופן הגדול ביותר — החכמה של פנימיות התורה. סודות התורה, פנימיות התורה, יתגלו באופן הגדול ביותר. בשנת שש מאות לאלף השישי, כמו שכתוב בזוהר, תהיה הפתיחה, יתחיל להתגלות גילוי החכמה — חכמת התורה, פנימיות התורה, סודות התורה. וראו זאת במוחש בתורת הבעל שם טוב ותלמידי הבעל שם טוב: גילוי התורה התפשט בעולם באותן שנים של שנת שש מאות לאלף השישי, כמו שכתוב בזוהר. אבל כמו שכתוב בזוהר, באותו זמן יש גם פתיחה של החכמות החיצוניות, כפי שרואים דווקא בדורות האחרונים: ההתפתחות של הטכנולוגיה, המדע וכל העניינים הללו, שהתפתחו באופן נפלא ביותר. כמו שכתוב בזוהר, שני הדברים באים יחד. וכאן יכול לקרות [לא ברור] מה שרואים דווקא בתקופה הזאת: שועל יצא מבית קודשי הקודשים. מנצלים את הזמן שבו יש גילוי הקדושה, שבו העולם מתכונן למשיח, ורואים איך פנימיות התורה מתפשטת ומאירה וכן הלאה — ודווקא בזמן הזה יוצא שועל. יש כאלה שסוברים להפך: שצריך ללמוד דווקא חכמות חיצוניות.
18:43 בשעת די וועלט שטעלט זיך שוין צו דער גאולה שלמה. און ווי ס'שטייט אין זוהר, אז פאר ביאת משיח, אין די לעצטע דורות, וועט זיין דער גילוי אין גרעסטן אופן פון חכמה, פון חכמה פון פנימיות התורה. ס'וועט זיין דער גילוי פון סודות התורה, פנימיות התורה, אויפן גרעסטן אופן. בשנת שש מאות שנה לאלף הששי, ווי ס'שטייט אין זוהר, אז ס'וועט זיין די פתיחה, וועט זיך אנטפלעקן דער גילוי פון חכמה, חכמת התורה, פנימיות התורה, סודות התורה. און מ'האט געזען במוחש, תורת הבעל שם טוב ותלמידי הבעל שם טוב, וואס דער גילוי פון תורה האט זיך אויסגעשפרייט אין דער וועלט אין יענע יארן פון שנת שש מאות פון אלף הששי, ווי ס'שטייט אין זוהר. אבער ווי ס'שטייט אין זוהר, אין דער זעלבער צייט איז אויך פאראן דער גילוי פון דער פתיחה פון חכמות חיצוניות, וואס מ'זעט דווקא אין די לעצטע דורות: די פתיחה פון טעכנאלאגיע, פון מדע, פון סייענס, פון די אלע ענינים וואס זענען געווען די פתיחה דערפון נפלא ביותר. ווי ס'שטייט אין זוהר, אז ביידע זאכן קומען צוזאמען. און דא קען פאסירן [לא ברור], וואס מ'זעט דווקא אין דער תקופה: א שועל יצא מבית קדשי הקדשים. אז מ'נוצט אויס די צייט וואס ס'איז דא דער גילוי הקדושה, וואס די וועלט גרייט זיך צו משיח'ן, און מ'זעט ווי עס שפרייט זיך אויס און ווי עס לייכט אין ענינים פון פנימיות התורה און אזוי ווייטער, דווקא אין דער צייט איז דא א שועל יצא. אז ס'זענען דא אזעלכע וואס האלטן אז פארקערט, חכמות חיצוניות, און דווקא לערנען חכמות חיצוניות.
20:08 ולהשתמש דווקא בכל הדברים האלה כדי לדעת מה קורה בעולם ולהבין את חכמות אומות העולם. ולחנך כך ילדים, רחמנא ליצלן — רוצים להכניס את חכמות אומות העולם לראשיהם של ילדים יהודים. זו הקליפה של החכמות החיצוניות, זהו השועל היוצא מבית קודשי הקודשים. ועל כך הייתה שוב בכייה חדשה: איך ייתכן שכבר עומדים בערב הגאולה, ממש רגע לפני ביאת המשיח, ודווקא במצב הזה בא חושך כזה, העלם והסתר כזה, קושי כזה בעולם? רואים בעולם את כל ההתפשטות של הטכנולוגיה והחכמה דווקא רגע לפני שמשיח בא, וזה יוצר חושך חדש וגדול יותר. ועל כולם, אומרת הגמרא, רבי עקיבא מצחק. על מה צחק רבי עקיבא? הנקודה בקיצור היא ״ציון שדה תחרש״. לכאורה, הוא מצטט פסוקים, פסוקי גאולה. מה היה ה[לא ברור] שהוא ראה? יש פסוק כזה ויש פסוק כזה, ומכך הוא הבין. אבל מה ראה כאן רבי עקיבא? הנקודה היא שרבי עקיבא אמר: אדרבה, דווקא בחושך הקשה והמר ביותר נמצא העניין של ״ציון שדה תחרש״. ״ציון שדה תחרש״ — חרישה פירושה שחורשים את השדה. חורשים, ומפוררים את האדמה
20:08 און דווקא נוצן די אלע זאכן צו וויסן וואס טוט זיך אויף דער וועלט און פארשטיין חכמות אומות העולם. און מ'זאל מחנך זיין קינדער, רחמנא ליצלן, מ'וויל אריינברענגען חכמות אומות העולם אין אידישע קינדערס קעפ. וואס דאס איז די קליפה פון חכמות חיצוניות, וואס איז דער שועל יוצא מבית קדשי הקדשים. און אויף דעם איז געווען נאך אמאל א נייע בכיה: ווי קען זיין אז שוין, לעת ערב גאולה, מ'שטייט שוין אט אט צום קומען משיח, ווי קומט עס אז דווקא אין דעם מצב איז געקומען אזא חושך, אזא מין העלם והסתר, אזא מין שוועריקייט אויף דער וועלט, וואס מ'זעט אין וועלט, אין די גאנצע התפשטות פון טעכנאלאגיע און חכמה, דווקא אט איידער משיח קומט, און דאס מאכט א גרעסערן, נייעם חושך. אויף כולן, זאגט רבי עקיבא, רבי עקיבא מצחק. וואס איז דא געווען דער צחוק פון רבי עקיבא? די נקודה בקיצור איז דער „ציון שדה תחרש“. לכאורה, ער זאגט פסוקים. וואס האט ער געזען דא? פסוקי הגאולה, ער זאגט פסוקי הגאולה. וואס איז געווען די [לא ברור] וואס ער האט געזען? אז עס איז דא דער פסוק, איז דא דער פסוק, און פון דעם האט ער פארשטאנען. וואס האט ער געזען דא רבי עקיבא? איז דער נקודה, ס'איז אזוי, אז רבי עקיבא האט געזאגט אז אדרבה, דווקא אין דעם שווערסטן, ביטערסטן חושך, איז דאס דער ענין פון „ציון שדה תחרש“. „ציון שדה תחרש“, א חרישה, איז דער טייטש אז מ'אקערט אויף דעם פעלד. מ'מאכט א חרישה, מ'אקערט און מ'צוברעכט די ערד אין
21:38 לגמרי. ככל שהחרישה עמוקה ויסודית יותר, כך הצמיחה שונה לגמרי. אם החרישה חלשה, גם הצמיחה חלשה. כפי שמובן, [לא ברור], ״זורע וחורש״ — יש חרישה אחר חרישה, ויש כמה וכמה דרגות בחרישה. יש חרישה רגילה ויש חרישה חזקה. ככל שהחרישה יסודית יותר, [לא ברור], וכשחורשים חרישה טובה ויסודית, הצמיחה, מה שגדל ממנה, שונה לגמרי. אדם שמסתכל בעיניים גשמיות רואה חרישה: שדה ריק, שדה מפורר, כולו גושי אדמה חרושים. אם אינו מבין מה מתרחש כאן, מה הוא רואה? מקום שומם וריק, אין שם כלום. שדה ריק, חרוש ומפורר. אבל מה רואה כאן אדם שמבין? אדם שעיניו מאירות יותר והוא יודע מה עניינה של חרישה — רואה בדיוק להפך. הרי החרישה הזאת היא התחלת הצמיחה. הוא רואה שכאן, דווקא מן החרישה, צומח הדבר היפה והגדול ביותר [לא ברור]. בתוך ההעלם וההסתר, בתוך חושך הגלות, אומר רבי עקיבא: דווקא על ידי ״ציון שדה תחרש״. כלומר, אילו יצויר שחושך הגלות היה חושך חלש, ולא חושך עמוק כל כך, [לא ברור], חושך כבד כל כך, אלא חושך חלש — ייתכן שהגאולה לא הייתה גאולה
21:38 גאנצן. וואס מער די חרישה איז דורך און דורך, איז די צמיחה גאר אן אנדערע צמיחה. אויב ס'איז א שוואכע חרישה, איז א שוואכע צמיחה. ווי ס'פארשטייט זיך, [לא ברור], אז זורע וחורש, אז ס'איז דא חרישה אחר חרישה, איז דא כמה וכמה דרגות אין חרישה. איז דא א חרישה סתם, איז דא א שטארקע חרישה. וואס מער די חרישה איז מער דורך און דורך, [לא ברור], און מ'מאכט א געזונטע חרישה, איז די צמיחה, איז וואס לעבעדיג וואקסט פון דעם, גאר אנדערש. איז א מענטש קוקט מיט פליישיגע אויגן, ער זעט א חרישה, איז דא א פעלד, א ליידיג פעלד, א צובראכענער פעלד, אלץ צעאקערטע שטיקלעך. אויב ער איז נישט מבין וואס גייט דא פאר, וואס זעט ער? ס'איז פוסט און וויסט, ס'ליגט נישט דא גארנישט. ליידיג, א צעאקערט, צובראכענער פעלד. וואס איז אבער דער מענטש וואס פארשטייט, וואס זעט ער דא? א מענטש וואס האט מער ליכטיגע אויגן און ער ווייסט וואס איז דער ענין פון א חרישה — פארקערט. אט די חרישה, דאס איז דאך דער התחלת הצמיחה. דא זעט ער: פון דא וואקסט ארויס, דווקא אין דער חרישה וואקסט ארויס די שענסטע, גרעסטע [לא ברור]. אין דעם העלם והסתר, אין דעם חושך הגלות, זאגט רבי עקיבא, דווקא דורך דעם „ציון שדה תחרש“. דאס הייסט, אין אנדערע ווערטער, אילו יצויר, דער חושך הגלות וואלט געווען א שוואכער חושך, וואלט נישט געווען אזא מין טיפער, [לא ברור], דיקער חושך, געווען א שוואכער חושך, איז וואלט אפשר די גאולה נישט געווען די גאולה
23:04 בתכלית השלמות. דווקא מפני שחושך הגלות חדר עד ל״שועלים הלכו בו״, עד למקום העמוק ביותר, והחושך עבר עד לשם — ״ציון שדה תחרש״ — מחרישה כזאת צמחה הצמיחה הגדולה ביותר שיכולה להיות. והחידוש בזה, החידוש של הסיפור השני לעומת הסיפור הראשון, הוא עניין ההפיכה. אין הכוונה רק שכעת יש מצב של הללו, שהם שרים ורוקדים ויש להם כל ה[לא ברור] שירים שלהם, ושיש [לא ברור], ואחר כך יצאו מזה דברים טובים. כן, [לא ברור], לעתיד [לא ברור], כאילו שני עניינים שאחד מביא את השני. יתרה מזו, זה דבר אחד: תבוא הגאולה ויהיה טוב. החידוש של הסיפור השני לעומת הסיפור הראשון הוא העניין של [לא ברור] — הפך חשכה לאורה. החושך עצמו, החרישה, החושך, העובדה שהחורבן היה בתוקף כזה — זה מפני שבתוכו צומחת, בתוכו נמצאת צמיחת הגאולה, הצמח, צמיחת הגאולה באופן העמוק ביותר. רבי עקיבא ראה בחושך עצמו את התחלת הגאולה; כלומר, החושך עצמו [לא ברור]. על דרך מה שהגמרא אומרת, שכשראו את חורבן בית המקדש — ״מזמור לאסף״. המדרש אומר: ״מזמור לאסף״, ולא ״קינה לאסף״; מדרש תהלים על פרק ע״ט. [לא ברור] שכשראו את
23:04 בתכלית השלימות. דורך דעם וואס דער חושך הגלות האט דורכגענומען ביז אין „שועלים הלכו בו“, אין דעם טיפסטן, טיפסטן ארט, דער חושך איז דורכגעגאנגען — „ציון שדה תחרש“ — איז אט אזא סארט חרישה, פון דעם האט ארויסגעקומען די גרעסטע צמיחה וואס קען וואקסן. און דער חידוש אין דעם איז, דאס איז דער חידוש פון דער צווייטער סיפור אנטקעגן דעם ערשטן סיפור, איז דאס דער ענין: דער מהפך זיין. דאס הייסט נישט נאר איצט איז א מצב פון הללו, וואס זיי זינגען און טאנצן און זיי האבן אלע [לא ברור] שירים וואס זיי האבן, און אז עס איז [לא ברור] און עס וועלן ארויסקומען שפעטער גוטע זאכן. יא, [לא ברור], לעתיד [לא ברור], ווי צוויי ענינים ברענגט די אנדערע. נאך מער, דאס איז איין זאך: ס'וועט קומען די גאולה, וועט זיין גוט. דער חידוש פון דער צווייטער סיפור און דער ערשטן סיפור איז דער ענין, [לא ברור], איז הפך חשכה לאורה. אז דער חושך אליין, דער חרישה, דער חושך, דאס וואס דער חורבן איז געווען אזא מין תוקף, דאס איז ווייל אין דעם וואקסט, אין דעם געפינט זיך די צמיחת הגאולה, דער צמח, דער צמיחת הגאולה אין מערסטן טיפסטן אופן. רבי עקיבא האט געזען אין דעם חושך גופא די התחלת הגאולה, דאס הייסט חושך אליין, [לא ברור]. על דרך ווי די גמרא זאגט, אז בשעת מ'האט געזען חורבן בית המקדש, אז „מזמור לאסף“ — מדרש זאגט: „מזמור לאסף“, נישט „קינה לאסף“, „מזמור לאסף“. מדרש תהלים, אויף קאפיטל ע״ט. [לא ברור] אז בשעת מ'האט געזען דעם
24:40 על חורבן בית המקדש הוא אמר ״מזמור״. איזה מזמור? הרי זו הייתה צריכה להיות קינה! אלא המזמור הוא על ״ששפך חמתו על עצים ואבנים״. כשהקב״ה שפך את חמתו, את כעסו, על עצים ואבנים, והיהודים נשארו חיים וקיימים לנצח, הוא ראה בזה שמחה גדולה. כלומר, החֵמה, כפי שאומר המדרש, נשפכה על עצים ואבנים. אילו יצויר שהחורבן לא היה על [לא ברור], אז איך היה בבית ראשון? כתוב במדרש: בחורבן בית ראשון בית המקדש לא נחרב עד היסוד; דווקא בחורבן הזה היה ״עד היסוד בה״, ״ערו ערו עד היסוד בה״. מכיוון שהחורבן היה גדול כל כך, פירוש הדבר ש״ששפך חמתו״ היה בתכלית, וממילא רואים שמכאן יכולה לבוא צמיחה עמוקה עוד יותר. וזה הפסוק השני שהם מביאים: ״עוד ישבו זקנים וזקנות ברחובות ירושלים״. כלומר, הגאולה לעתיד לבוא באה דווקא מכך שהחורבן היה עמוק כל כך והחושך גדול כל כך. ומה רואים בחושך עצמו? רואים איך הדבר מתבטא בגאולה הגדולה: ״עוד ישבו זקנים וזקנות ברחובות ירושלים, ואיש משענתו בידו״. כן, הם ילכו ויהיו בסדרי הזמנים, יהיה טוב. אבל יש יהודי שעדיין יש לו טבע. זקנים וזקנות הם מטבעם כבר חלשים, ובכל זאת הם מסתובבים, מטיילים ברחובות ירושלים, ומשענתו בידו. אנחנו רואים כאן שזה [לא ברור], שלא יצטרכו להשתמש ב[לא ברור], שלא יצטרכו — כלומר, תכלית הבריאה, תכלית השלמות של עניין הגילויים לעתיד לבוא, נובעת מכך שעברו את הגלות בעומק הגדול ביותר. ורבי עקיבא,
24:40 חורבן בית המקדש, האט ער געזאגט „מזמור“. וואס איז געווען דער מזמור? עס וואלט געדארפט זיין א קינה! נאר דער מזמור איז: „ששפך חמתו על עצים ואבנים“. אז דער אויבערשטער האט אויסגעגאסן חמתו, זיין כעס, אויף עצים ואבנים, און אידן זענען געבליבן חי וקיים לנצח, האט ער אין דעם געזען א שמחה גדולה. כאילו, די חמה, ווי עס זאגט דער מדרש, איז אויסגעגאסן געווארן אויף עצים ואבנים. אילו יצויר, דער חורבן וואלט נישט געווען אויפן [לא ברור], איז ווי וואלט געווען בית ראשון? עס שטייט אין מדרש: ביי בית ראשון איז דער בית המקדש נישט חרוב געווארן עד היסוד בו; דווקא ביי דעם חורבן איז געווען „עד היסוד בה“, „ערו ערו עד היסוד בה“. ווייל דער חורבן איז געווען אזוי גרויס, הייסט עס אז די „ששפך חמתו“ איז געווען בתכלית, און במילא זעט מען אז פון דא קען קומען א צמיחה נאך טיפער. און דאס איז דער צווייטער פסוק וואס זיי ברענגען: „עוד ישבו זקנים וזקנות ברחובות ירושלים“. דאס הייסט, די גאולה לעתיד לבוא, דווקא דורך דעם וואס דער חורבן איז געווען אזוי טיפער, דער חושך אזוי גרויס, איז די גאולה לעתיד לבוא — וואס זעט מען אין דעם חושך גופא? זעט מען ווי דאס ברענגט זיך ארויס אין דער גרויסער גאולה: „עוד ישבו זקנים וזקנות ברחובות ירושלים, ואיש משענתו בידו“. יא, זיי וועלן גיין און וועלן זיין בסדרי צייטים, זיין גוט. אבער עס איז איין איד וואס האט נאך טבע. זקנים וזקנות, זיי זענען בטבע שוין שוואך, און דאך גייען זיי ארום, שפאצירן ברחובות ירושלים, משענתו בידו. מיר זעען דא אז דאס איז אן [לא ברור], נישט דארפן ניצן השתקן, נישט דארפן — דאס הייסט, די תכלית הבריאה, תכלית השלימות פון דעם ענין פון די גילויים לעתיד לבוא, דאס נעמט זיך פון דעם וואס מען איז דורך דעם גלות אויפן גרעסטן טיפן. און רבי עקיבא,
26:21 בסיפור השני, זה החידוש שלו לעומת הסיפור הראשון: שהוא הפך, ולא רק ביטל, את הגלות. הוא הפך את חושך הגלות עצמו וראה בו את קרן אור הגאולה. ולכן דווקא בסיפור השני נאמר ״עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו״ — נחמה בכפליים. הנחמה בכפליים היא שרואים שיש שני שלבים. ישנו עניין ביטול הגלות, ואת זה ראו בסיפור הראשון. אבל בכך בלבד עדיין אין נחמה. צריך להגיע לכפליים: לא רק ביטול הגלות, אלא שהחושך עצמו נהפך לאור. וזה חידוש חדש, ודווקא הוא הביא לידי ביטוי את הראשון בתור נחמה. והדבר רמוז גם בפירוש המילה ״נחמה״, ״מנחם״. רש״י אומר בסוף פרשת בראשית, על ״וינחם ה׳ אשר עשה את האדם״: ״כל לשון ניחום — לשון מהפך״. פירוש הלשון ״וינחם״, ״מנחם״, הוא להפוך. ב״וינחם ה׳״ הקב״ה הפך ממידת הרחמים למידת הדין, וזה הביא למבול. על דרך זה ישנו עניין של ״מנחם״, נחמה, כשהופכים בכיוון ההפוך, ממידת הדין למידת הרחמים. זהו עניין ההפיכה. ומדוע דווקא רבי עקיבא? הרי היו עמו רבי יהושע בן חנניה, רבי אלעזר בן עזריה ורבן גמליאל. אצלם העניין הזה לא התעורר; דווקא אצל רבי עקיבא הוא התעורר. מה ההסבר? רבי אלעזר בן עזריה הרי היה כהן. הגמרא אומרת שרבי אלעזר בן עזריה היה מבני בניו של עזרא הסופר, ולכן היה כהן. עזרא הסופר היה מן הכהנים, ורבי אלעזר בן עזריה היה
26:21 אין דעם צווייטן סיפור, דאס איז דער אויפטו פון דעם ערשטן סיפור: אז ער האט מהפך געווען, נישט נאר מבטל געווען דעם גלות. ער האט מהפך געווען דעם חושך הגלות גופא, און געזען אין דעם דעם קרן אור הגאולה. און דערפאר דווקא אין דעם צווייטן סיפור איז „עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו“ — נחמה בכפליים. די נחמה בכפליים איז, אז מען זעט אז עס זענען דא צוויי שלבים. עס איז דא דער ענין פון ביטול הגלות, און דאס האט מען געזען אין ערשטן סיפור. אבער מיט דעם אליין איז נאך נישט נחמה. מען דארף צוקומען צו כפליים: אז נישט נאר דער ביטול הגלות, נאר אז דער חושך גופא איז נהפך לאור. און דאס איז א נייע אויפטו, און דאס גופא האט ארויסגעברענגט דאס ערשטע אין נחמה. און דאס איז מרומז אין דעם טייטש פון דעם ווארט „נחמה“, „מנחם“. רש״י זאגט סוף פרשת בראשית, „וינחם ה׳ אשר עשה את האדם“, זאגט רש״י: „כל לשון ניחום — לשון מהפך“. דער לשון „וינחם“, „מנחם“, איז דער טייטש מהפך זיין. אז ביי „וינחם ה׳“ האט דער אויבערשטער מהפך געווען, ממידת הרחמים למידת הדין, און דאס האט געברענגט צו דעם מבול. על דרך זה איז דא דער ענין פון מנחם, נחמה, ווען מען איז מהפך פארקערט, ממידת הדין למידת הרחמים. דאס איז דער ענין פון מהפך זיין. און דער ענין — פארוואס דווקא רבי עקיבא? ער איז דאך געווען מיט רב יהושע בן חנניה, רב אלעזר בן עזריה, רבן גמליאל. ביי זיי איז דער ענין נישט אויפגעלייגט; דווקא ביי רבי עקיבא איז עס אויפגעלייגט. וואס איז דער ווארט? רב אלעזר בן עזריה איז דאך געווען א כהן. די גמרא זאגט דאך אז רב אלעזר בן עזריה איז געווען מבני בניו פון עזרא הסופר, איז דאס געווען א כהן. עזרא הסופר איז געווען פון די כהנים, און רב אלעזר בן עזריה איז געווען
28:01 כהן. רבי יהושע בן חנניה, אומרת הגמרא, היה לוי. והגמרא מספרת את הסיפור במסכת בבא מציעא, [לא ברור] של מעשרות, שרבי יהושע בן חנניה היה לוי. רבן גמליאל היה מבית הנשיא, מבני הלל; הוא היה ישראל. כהנים, לויים וישראלים — שלוש ה[לא ברור] של כהנים, לויים וישראלים — הביטו וראו גלות, ולכן בכו. כלומר, כשמסתכלים על הדברים בפשטות, רואים חורבן, רואים חושך, ומתחשק לבכות. בא דווקא רבי עקיבא, שהיה מבני גרים. רבי עקיבא בא ממקום החושך, [לא ברור]. רבי עקיבא, שבא ממקום החושך, נהפך והיה לגר צדק. הוא לקח את ניצוץ הקדושה, כפי שמבואר בחסידות, שגר הוא ניצוץ קדושה שנמצא בתוך — בתוך שומר שנפל לקליפות, וגרם לכך שהוא יתהפך ויהיה לגר צדק. הוא עצמו בא מבני גרים, בא ממקום החושך. דווקא רבי עקיבא קולט את עומק העניין, איך בתוך החושך עצמו נמצא האור; בתוך החושך עצמו הוא רואה את אור הגאולה. וזה מעורר בו את השמחה הגדולה ביותר: רבי עקיבא מצחק. וזהו ״עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו״. וזה מה שאומרים ״נחמו נחמו עמי״, נחמה בכפליים, לא רק נחמה. כתוב
28:01 א כהן. רב יהושע בן חנניה, זאגט די גמרא, איז געווען א לוי. און די גמרא דערציילט די סיפור, די גמרא אין מסכת בבא מציעא, [לא ברור] פון מעשרות, איז רב יהושע בן חנניה א לוי. רבן גמליאל איז געווען פון בית הנשיא, פון בני הלל; דאס איז געווען א ישראל. כהנים, לוים, ישראלים — די דריי [לא ברור] פון כהנים, לוים, ישראלים — זיי האבן געקוקט און געזען גלות, האבן זיי געוויינט. דאס הייסט, אז מען קוקט פשוט די ענינים, מען זעט אז עס איז חורבן, מען זעט חושך, וויל זיך וויינען. קומט צו גיין רבי עקיבא דווקא מבני גרים. רבי עקיבא קומט פון מקום החושך, [לא ברור]. רבי עקיבא, וואס ער קומט ממקום החושך, און ער איז נתהפך געווארן, געווארן א גר צדק. ער האט גענומען דעם ניצוץ קדושה, ווי עס שטייט אין חסידות, אז א גר, דאס איז א ניצוץ קדושה וואס געפינט זיך אין א — אין א שומר וואס איז אריינגעפאלן אין די קליפות, און ער האט געמאכט אז דאס איז נתהפך געווארן, געווארן א גר צדק. ער אליין קומט מבני גרים, קומט פון מקום החושך. דווקא רבי עקיבא, ער דערהערט דעם עמוק ענין פון ווי דער חושך גופא, אין דעם געפינט זיך, אין דעם גופא זעט ער דעם אור, זעט ער דעם אור הגאולה. און דאס רופט ביי אים ארויס די גרעסטע שמחה: דער רבי עקיבא מצחק. און דאס איז דער „עקיבא ניחמתנו, עקיבא ניחמתנו“. און דאס איז וואס מען זאגט „נחמו נחמו עמי“, נחמה בכפליים, נישט נאר נחמה. עס שטייט
29:34 כאן נחמה בכפליים. לא רק שחושך הגלות יסתיים ומשיח יבוא במהרה בימינו, אמן, אלא שהוא יתהפך: חשיכה לנהורא. וזו השמחה הגדולה ביותר, שהחושך עצמו — כלשון הידוע, כפי שאומר ישעיהו הנביא: ״אודך ה׳ כי אנפת בי״. כשמשיח יבוא, נוכל לומר על כל העניינים שנראו כחושך הגלות: ״אודך ה׳״. לא רק שהם מסתיימים; זהו עניינה האמיתי של נחמה, כי החושך עצמו יתהפך לאור. וזו הנחמה: הפיכת החשיכה עצמה לנהורא ולשמחה. ואת הנקודה הזאת מוצאים גם בפרשת השבוע, פרשת ואתחנן. ולא רק זאת: זהו הקטע מפרשת ואתחנן שקוראים בתשעה באב: ״כי תוליד בנים ובני בנים ונושנתם בארץ״. אומר רש״י: מהו ״ונושנתם בארץ״? מניין ״ונושנתם״ הוא תתנ״ב, תשע מאות חמישים ושתיים שנים מאז שנכנסו לארץ ישראל. אומר רש״י שכאשר היהודים היו בארץ ישראל, ובגלל העבירות והחטאים — ״והשחתם ועשיתם פסל״, עבודה זרה וכל הדברים האלה, הפסוקים הקשים שכתובים שם ושקוראים בתשעה באב — הייתה כאן צדקה וטובה. מה היו הצדקה והטובה? הקב״ה הקדים והביא את הגלות שנתיים קודם.
29:34 כאן נחמה בכפליים. נישט נאר אז עס וועט זיך ענדיגן דער חושך הגלות, דער משיח וועט קומען במהרה בימינו, אמן, נאר ס׳וועט זיך איבערקערן: חשיכה לנהורא. און דאס איז די גרעסטע שמחה, אז דער חושך אליין, ווי דער לשון הידוע, ווי ישעיה הנביא זאגט אין נביא: „אודך ה׳ כי אנפת בי“. אז ווען משיח וועט קומען, וועט מען קענען זאגן אויף די אלע ענינים וואס האבן אויסגעזען ווי חושך הגלות: אודך ה׳. עס איז נישט פשוט אז עס ענדיגט זיך, נאר עס איז דער אמת׳ער ענין פון נחמה, ווייל דער חושך גופא וועט זיך איבערקערן לאור. און דאס איז די נחמה, די הפיכה פון דער חשיכה גופא לנהורא ולשמחה. און אט די נקודה געפינט מען אויך אין דער היינטיגער סדרה, פרשת ואתחנן. און נישט נאר דאס: דאס איז וואס מען ליינט אין תשעה באב. דער שטיקל פון פרשת ואתחנן וואס מען ליינט אין תשעה באב: „כי תוליד בנים ובני בנים ונושנתם בארץ“. זאגט רש״י: וואס איז דא „ונושנתם בארץ“? מנין „ונושנתם“ איז תתנ״ב, תשע מאות ושתים וחמישים יאר, פון דעם וואס זיי זענען אריין אין ארץ ישראל. זאגט רש״י, אז ווען אידן זיינען אין ארץ ישראל, און דורך די עבירות וחטאות, „והשחתם ועשיתם פסל“, עבודה זרה און די אלע זאכן, שווערע פסוקים וואס שטייען דארט, וואס מען ליינט אין תשעה באב. זאגט רש״י, אז דא איז געווען א צדקה וטובה. וואס איז די צדקה וטובה? דער אייבערשטער האט ממהר געווען און געברענגט דעם גלות צוויי יאר פריער.
31:10 זה היה אמור להיות בשנת תתנ״ב, תשע מאות חמישים ושתיים שנה, ואילו החורבן היה בשנת תשע מאות וחמישים, שנתיים קודם לכן. ועל ידי כך לא התקיים המשך הפסוקים העוסקים בעבודה זרה. היכן רואים זאת? בכך שהקב״ה מיהר להביא את הגלות מוקדם יותר, כמו שנאמר בנביא: ״וישקוד ה׳ על הרעה ויביאה עלינו״. הקב״ה מיהר להביא את הגלות, ועל ידי כך לא התקיימו הדברים הכתובים בפסוקים, הדברים הקשים שנאמרו, חס ושלום, על עבודה זרה, ובני ישראל נשארו חיים וקיימים. מה רואים כאן? דבר נפלא. קרה כאן דבר שבשעת מעשה נראה כעניין בלתי רצוי. כשהגיעה אותה שנה, שנתיים לפני הזמן, והקב״ה הביא את החורבן, הדבר נראה לבני ישראל באותה שעה כעניין בלתי רצוי. שנתיים קודם לכן הקב״ה ממהר להביא את החורבן — הרי זה עניין בלתי רצוי, עניין שלילי. ומה התגלה אחר כך? שדווקא הדבר הזה הציל את כלל ישראל. וזוהי הנחמה בכפליים: מגיע זמן שבו מתגלה שדווקא אותו דבר שבשעת מעשה ראו בו חושך — הוא שהציל. וכפי שהרבי דיבר כמה פעמים על כמה מקרים שבהם,
31:10 ס׳וואלט געדארפט זיין תתנ״ב, תשע מאות ושתים וחמישים יאר, און דאס איז געווען תשע מאות וחמישים יאר. צוויי יאר פריער איז געווען דער חורבן. און דורך דעם איז נישט מקויים געווארן דער המשך הפסוקים, איבער עבודה זרה. ווי זעט מען דאס? וואס דער אייבערשטער האט ממהר געווען צו ברענגען דעם גלות פריער, ווי עס שטייט אין נביא: „וישקוד ה׳ על הרעה ויביאה עלינו“. דער אייבערשטער האט זיך געאיילט צו ברענגען דעם גלות, און דורך דעם איז נישט מקויים געווארן וואס עס שטייט אין די פסוקים, די שווערע ווערטער וואס שטייען אין פסוק, חס ושלום, וועגן דער עבודה זרה, און אידן זיינען געבליבן חי וקיים. וואס האט מען דא? האט מען דאך דא א דבר נפלא. דא פאסירט אן ענין וואס בשעת מעשה האט אויסגעזען ווי אן ענין בלתי רצוי. בשעת ס׳איז געקומען יענער יאר, צוויי יאר נאך פאר דער צייט, און דער אייבערשטער ברענגט דעם חורבן, איז ביי אידן אין יענער צייט דאס געווען פארקערט: אן ענין בלתי רצוי. נאך צוויי יאר, צוויי יאר פריער, דער אייבערשטער איילט זיך, ער איילט זיך צו ברענגען דעם חורבן. דאך אן ענין בלתי רצוי, אן ענין שלילי. און וואס איז נתגלה געווארן שפעטער? דווקא דורך דעם, דאס האט געראטעוועט כלל ישראל. אטא דער ענין איז די נחמה בכפליים, אז עס קומט א זמן וואס עס וועט נתגלה ווערן: אטא דער ענין וואס מען האט בשעת מעשה געקוקט אויף דעם ווי עס איז שוין חושך, אט דאס האט גאר געראטעוועט. און ווי דער רבי האט גערעדט כמה פעמים, וואס ס׳איז געווען כמה,
32:32 היו יהודים רבים שבתקופת מלחמת העולם נאלצו לברוח. באותה שעה ראו בכך צרה ודבר רע, ובסופו של דבר הדבר הציל את חייהם, כפי שעולה מסיפורים רבים על יהודים וכיוצא בזה. על כל פנים, זו נקודת העניין, וזה מה שצריך לקחת מהימים האלה של מנחם אב: מנחמים את האב, ומהפכים — כפי שאמרנו, ״מנחם״ הוא מלשון ״מהפך״, להפוך. הכוונה של כל חושך הגלות אינה רק שנבטל את הגלות, אלא שכוחם של בני ישראל הוא להפוך אותה. ולכן רבי עקיבא מצחק: יהודי שמביט בעין של פנימיות רואה כבר בתוך חושך הגלות, בתוך החושך המר, שדווקא ההעלם וההסתר מביאים את האור והגילוי הגדולים והעמוקים ביותר של הגאולה האמיתית והשלימה. הדבר מעורר שמחה פנימית, נחמה בכפליים. ובעבודת השם זו עבודה מתוך שמחה, שכבר מאיר אצל היהודי. גם בהיותו בגלות הוא יכול להעמיד את עצמו במעמד ומצב, באווירה של גאולה. כפי שהרבי דיבר בשנים האחרונות, ובפרט בשנת
32:32 עס זיינען דא אסאך אידן וואס זיינען געווען אין די צייטן פון דער וועלט־מלחמה, וואס אידן האבן געדארפט אנטלויפן. נאך אין יענער צייט, וואס בשעת מעשה האט מען געקוקט אויף דעם אז דאס איז א צרה און א שלעכטס, און ביים סוף האט דאס געראטעוועט זייער לעבן, פון כמה וכמה סיפורים און ענליכס פון אידן. וואס על כל פנים, די נקודה פון דעם ענין איז נו: און דאס איז וואס מען דארף ארויסנעמען בשעת מען געפינט זיך אין די טעג פון מנחם אב, וואס מען מנחם דעם אב, מען מהפך, ווי מען האט געזאגט, מנחם איז מלשון מהפך, איבערמאכן. אז די כוונה פון דעם גאנצן חושך הגלות איז נישט נאר אז מיר זאלן מבטל זיין דעם גלות, נאר דער כח פון די אידן איז מהפך צו זיין. און דערפאר איז רבי עקיבא מצחק: א איד וואס קוקט מיט אן עין פון פנימיות, דער זעט שוין אין דעם חושך הגלות, און אין דעם ביטערן חושך, זעט ער אין דעם ווי דווקא אטא דער העלם והסתר, דאס ברענגט ארויס דעם גרעסטן, טיפסטן אור און גילוי פון גאולה האמיתית והשלימה. און דאס רופט ארויס די שמחה פנימית, די נחמה בכפליים. און אין עבודת השם איז דאס די עבודה מיט א שמחה, אז דער איד לייכט שוין ביי אים. זייענדיג אין גלות קען ער זיך אוועקשטעלן אין א מעמד ומצב, אין אן אווירה פון גאולה. ווי דער רבי האט גערעדט אין די לעצטע יארן, ובפרט אין
33:49 תנש״א, שכבר עומדים כעת בזמן של ימות המשיח. ממילא יהודי יכול כבר כעת לעמוד בתנועה הזאת. בעולם כולו סביבו עדיין יש דברים שאינם מוארים, אבל כאשר מתבוננים בעניינים הללו, אפשר כבר כעת לעמוד באווירה הזאת. ובפרט כשלומדים את ענייני הגאולה והמשיח ומתבוננים בהם, אפשר כבר כעת לעמוד במצב של ששון ושמחה ושמחת הגאולה. והשמחה עצמה, כפי שהרבי אמר, היא עצמה ממהרת ומקרבת. ושנזכה אכן לכך: ״יהפכו ימים אלו לששון ולשמחה ולמועדים טובים״.
33:49 תנש״א, אז מ׳שטייט שוין איצטער אין דעם זמן פון ימות המשיח. במילא קען שוין א איד שטיין איצטער אין אטא דער תנועה. אז דער גאנצער עולם ארום זיך, דורך דער וועלט, איז דא דאך זאכן וואס זיינען נאך נישט ליכטיג. אבער בשעת מען איז זיך מתבונן אין אטא די ענינים, קומט מען שוין שטיין איצטער אין דער אווירה. און בפרט אז מען לערנט די ענינים פון גאולה און משיח, און מען איז זיך מתבונן אין אטא די ענינים, קומט מען שוין שטיין איצטער אין דעם מצב פון ששון ושמחה ושמחת הגאולה. און די שמחה אליין, ווי דער רבי האט געזאגט, אז דאס אליין איז ממהר ומקרב, און מ׳זאל זוכה זיין טאקע צו דעם: „יהפכו ימים אלו לששון ולשמחה ולמועדים טובים“.