לעבן חסידות · פרק 85 · 2023-08-02 · 29:47
ווי באקומט מען יראת שמים? | פרשת עקב
תיאור הפרק
ועתה ישראל מה ה׳ אלוקיך שואל מעמך *בעל שם טוב עה״ת פרשת עקב, *תורה להרב המגיד על הפסוק, *תניא פרק מ״ב, *קדושת לוי
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 ״ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה את ה׳ אלקיך, לאהבה אותו ולעבוד אותו, ולשמוע בקול מצוותיו״. פרשת עקב. משה רבינו מדבר אליהם. הוא עומד ביום האחרון לחייו, והתורה מספרת לנו, במשנה תורה, כיצד משה רבינו מדבר אליהם ואומר דברי תורה, דברי מוסר. והפסוק הזה, בפרשה, הוא פסוק חשוב. הפרשה היא יסוד בהדרכות ובהוראות של משה רבינו. והשאלה היא: מהי הנקודה, מהו טעם העניינים? מה המסר? מה פירוש הדברים? מה רוצה משה רבינו לומר בדברים האלה? ״ועתה ישראל״ — עכשיו, יהודים; כלומר, הוא מדבר אל הדור שנכנס לארץ ישראל. ״ואתם הדבקים בה׳ אלקיכם חיים כולכם היום״. הדור שנשאר בחיים, ״חיים כולכם היום״, נכנס לארץ ישראל, והוא אומר להם דבר נוסף. ״ועתה ישראל״, עם ישראל, ״מה ה׳ אלקיך שואל מעמך״ — מה מבקש ממך הקב״ה? ״כי אם ליראה את ה׳ אלקיך״. הקב״ה אינו מבקש ממך יותר מאשר ״ליראה את ה׳ אלקיך״, לירא מהקב״ה. והוא ממשיך בעוד כמה וכמה עניינים. וכאן שואלת הגמרא את השאלה, בברכות וכו׳. השאלה ידועה: מה שומעת הגמרא מן הפסוק? כאילו אין הוא מבקש דבר גדול. ״מה ה׳ אלקיך שואל מעמך?״ מה הוא כבר מבקש ממך? הוא אינו מבקש יותר מאשר ״ליראה את ה׳ אלקיך״. שואלת הגמרא: ״אטו יראה מילתא זוטרתא היא?״ יראה, יראת שמים, האם היא דבר קטן כל כך? יראה, יראת שמים, היא עבודה קשה. צריך להתייגע כדי להגיע ליראה, כפי שנאמר בגמרא במקום אחר. יראה דורשת יגיעה; יראה היא דבר שמגיעים אליו רק ביגיעה, וביגיעה גדולה. [לא ברור]
00:00 „ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה את ה׳ אלקיך, לאהבה אותו ולעבוד אותו, ולשמוע בקול מצוותיו.“ פרשת עקב. משה רבינו רעדט מיט זיי. ער שטייט אין דעם לעצטן טאג פון זיין לעבן, און די תורה דערציילט אונז, אין משנה תורה, ווי משה רבינו רעדט מיט זיי און זאגט דברי תורה, דברי מוסר. און דער פסוק, אין דער פרשה, איז א וויכטיקער פסוק. די פרשה איז א יסוד אין די הדרכות און הוראות פון משה רבינו. און די שאלה איז: וואס איז די נקודה, דער טעם הענינים? וואס איז דער מסר? וואס איז דאס ווארט? וואס וויל משה רבינו זאגן מיט דעם ווארט? „ועתה ישראל“ — יעצט, אידן, דאס הייסט, ער רעדט צו דעם דור וואס גייט אריין אין ארץ ישראל. „ואתם הדבקים בה׳ אלקיכם חיים כולכם היום.“ דער דור, וואס איז געבליבן לעבן, „חיים כולכם היום“, גייט אריין אין ארץ ישראל, און ער זאגט זיי נאך א זאך. „ועתה ישראל“, דאס אידישע פאלק, „מה ה׳ אלקיך שואל מעמך“ — וואס בעט דער אויבערשטער פון דיר? „כי אם ליראה את ה׳ אלקיך.“ דער אויבערשטער בעט פון דיר נישט מער ווי „ליראה את ה׳ אלקיך“, מורא האבן פארן אויבערשטן. און ער גייט ווייטער נאך כמה וכמה ענינים. און דא פרעגט די גמרא די שאלה, אין ברכות וכו׳. די שאלה איז באקאנט: וואס הערט די גמרא ארויס פונעם פסוק? כאילו ער בעט נישט קיין גרויסע זאך. „מה ה׳ אלקיך שואל מעמך?“ וואס בעט ער שוין פון דיר? ער בעט נישט מער ווי „ליראה את ה׳ אלקיך“. פרעגט די גמרא: „אטו יראה מילתא זוטרתא היא?“ יראה, יראת שמים, איז דאס אזא קליינע זאך? יראה, יראת שמים, איז א שווערע עבודה. מען דארף האבן יגיעה אויף יראה, ווי עס שטייט אין דער גמרא אויף אן אנדער ארט. יראה דארף האבן יגיעה; יראה איז א זאך וואס מען קומט אן דערצו נאר מיט יגיעה, און גרויס יגיעה. [לא ברור]
02:17 כלומר, כשמדברים על יראה, מדברים על יגיעה. וכאן בא משה רבינו ואומר ״כי אם ליראה״ — הוא אינו מבקש יותר מיראת שמים. זו השאלה שהגמרא שואלת. והגמרא משיבה: כן, ״לגבי משה מילתא זוטרתא היא״. בשביל משה רבינו זה דבר קטן. הרי מדובר במשה; משה רבינו הוא שאומר את הדברים. ממילא, ״לגבי משה מילתא זוטרתא היא״ — בשבילו זה היה דבר קטן. וכאן כולם שואלים את השאלה; כל המפרשים עומדים על כך, המהרש״א ועוד כמה וכמה מפרשים, ושואלים את השאלה הידועה: הרי הוא מדבר אליהם! הוא אינו מדבר רק אל עצמו. משה רבינו אומר ״ועתה ישראל״ — הוא אומר זאת לעם, הוא מדבר אל עם ישראל. הרי הם יודעים שיראה אינה מילתא זוטרתא. איך אפשר לומר דבר כזה לעם ישראל? מהו התירוץ של הגמרא? זו שאלה ידועה, שכבר השיבו עליה כמה וכמה פעמים. נביא כמה ביאורים בתורת החסידות על הפסוק הזה, מהבעל שם טוב, מהמגיד ממעזריטש, מאדמו״ר הזקן בתניא, ועוד כמה וכמה ביאורים מתלמידי הבעל שם טוב שמביאים על הפסוק הזה. נזכיר רק כמה ביאורים. כל אלה הם ביאורים חשובים, יסודיים ועיקריים, שמהם לומדים יסוד בעבודת השם. הפסוק הזה הוא פסוק יסודי ועיקרי בעבודת השם, בעניין יראת שמים. ממנו לומדים יסוד ופינה, וממנו לומדים את הדרכת תורת החסידות, תורת הבעל שם טוב. לומדים כיצד להיות עבד השם. עוד ניגע בסיפור שסיפרנו בנוגע לבעל שם טוב. [לא ברור] תלמידי הבעל שם טוב. [לא ברור]
02:17 דאס הייסט, ביי יראה רעדט מען פון יגיעה. און דא קומט משה רבינו און זאגט „כי אם ליראה“ — ער בעט נישט מער ווי יראת שמים. דאס איז די שאלה וואס די גמרא פרעגט. און די גמרא ענטפערט: יא, „לגבי משה מילתא זוטרתא היא“. פאר משה רבינו איז דאס א קליינע זאך. ער רעדט דאך וועגן משה; משה רבינו רעדט דאס. ממילא, „לגבי משה מילתא זוטרתא היא“ — פאר אים איז דאס געווען א קליינע זאך. און דא פרעגן אלע די שאלה; אלע מפרשים שטעלן זיך דערויף, דער מהרש״א און נאך כמה וכמה מפרשים, וואס פרעגן די באקאנטע שאלה: ער רעדט דאך צו זיי! ער רעדט נישט נאר צו זיך אליין. משה רבינו זאגט „ועתה ישראל“ — ער זאגט עס צום פאלק, ער רעדט צו עם ישראל. זיי ווייסן דאך אז יראה איז נישט קיין מילתא זוטרתא. ווי קען מען זאגן צו עם ישראל אזא זאך? וואס איז דער תירוץ פון דער גמרא? דאס איז א באקאנטע שאלה, וואס מען האט עליה געענטפערט כמה וכמה מאל. מיר וועלן זאגן עטלעכע ביאורים אין תורת החסידות אויף דעם פסוק, פון דעם בעל שם טוב, פון דעם מעזריטשער מגיד, פון דעם אלטן רבי׳ן אין תניא, און נאך כמה וכמה ביאורים פון תלמידי הבעל שם טוב וואס מען ברענגט אויף דעם פסוק. מיר וועלן נאר דערמאנען עטלעכע ביאורים. דאס זענען אלעס וויכטיקע, יסודות׳דיגע און עיקר׳דיגע ביאורים, פון וועלכע מען נעמט א יסוד אין עבודת השם. דער פסוק איז א יסודות׳דיגער און עיקר׳דיגער פסוק אין עבודת השם, וועגן יראת שמים. פון אים נעמט מען א יסוד און א פינה, און פון אים נעמט מען די הדרכה פון תורת החסידות, תורת הבעל שם טוב. מען לערנט ווי אזוי צו זיין אן עבד השם. מיר וועלן נאך אנרירן א סיפור וואס מיר האבן דערציילט בנוגע צום בעל שם טוב. [לא ברור] תלמידי הבעל שם טוב. [לא ברור]
04:31 [לא ברור] תורתו ודברי קודש — זה היה עניינו של הבעל שם טוב. מספרים סיפור, ש[לא ברור] מן התלמידים [לא ברור] הבעל שם טוב הקדוש [לא ברור] תורה, והעיקר היה שיגיעו ליראת שמים. זה היה עניין עיקרי בחייו של הבעל שם טוב. מכך אפשר ללמוד הרבה על יראת השמים של הבעל שם טוב. כידוע, אדמו״ר הזקן אמר שיראת השמים של הבעל שם טוב הייתה כה גדולה [לא ברור], על דרך היראה של מלך המשיח. הבעל שם טוב היה יכול להכניס יראת השם אפילו ב[לא ברור]. מספרים את הסיפורים הידועים, שכאשר הבעל שם טוב הוציא את התלמידים [לא ברור], הם הרגישו [לא ברור] עצומה מצד קדושתו של הבעל שם טוב. על דרך זה מספרים עוד סיפור בנוגע ליראתו של הבעל שם טוב: ש[לא ברור] התלמידים עמדו והייתה להם יראה ופחד גדולים כל כך מהקב״ה [לא ברור]. אבל הציצית [לא ברור]. יראת השמים של [לא ברור]
04:31 [לא ברור] תורתו און דברי קודש — דאס איז געווען דער ענין פונעם בעל שם טוב. מען דערציילט א סיפור, אז [לא ברור] פון די תלמידים [לא ברור] דער בעל שם טוב הקדוש [לא ברור] תורה, און דער עיקר איז געווען אז מען זאל דערגרייכן יראת שמים. דאס איז געווען אן עיקר׳דיגער ענין אין דעם לעבן פונעם בעל שם טוב. פון אים נעמט מען ארויס און פון אים קען מען אסאך לערנען וועגן דער יראת שמים פונעם בעל שם טוב. ווי ס׳איז ידוע, האט דער אלטער רבי געזאגט, אז די יראת שמים פונעם בעל שם טוב איז געווען אזא גרויסע [לא ברור], על דרך די יראה פון מלך המשיח. דער בעל שם טוב האט געקענט אריינברענגען יראת השם אפילו אין [לא ברור]. מען דערציילט די באקאנטע סיפורים, אז ווען דער בעל שם טוב האט ארויסגעפירט די תלמידים [לא ברור], האבן זיי געפילט א געוואלדיגע [לא ברור] מצד הקדושה פונעם בעל שם טוב. על דרך זה דערציילט מען נאך א סיפור בנוגע צו דער יראה פונעם בעל שם טוב: אז [לא ברור] די תלמידים האבן געשטאנען און געהאט אזא גרויסע יראה ופחד פונעם אויבערשטן [לא ברור]. אבער די ציצית [לא ברור]. די יראת שמים פון [לא ברור]
06:28 הבעל שם טוב חדרה אפילו ללבוש החיצוני, לציצית הגשמית. [לא ברור] על כל פנים, נחזור לענייננו, לביאור הפסוק. יש כמה פירושים, ועוד פירוש של הבעל שם טוב. הוא אומר כך: מה פירוש ״ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה״? והגמרא שואלת: ״אטו יראת שמים מילתא זוטרתא היא?״ והגמרא משיבה: ״אין, לגבי משה מילתא זוטרתא היא״. אומר הבעל שם טוב: הרי ידוע מה שהגמרא אומרת בנוגע לפסוק ״את ה׳ אלקיך תירא״, שהוא פסוק המופיע בפרשת עקב, במצוות היראה, יראת השם. בגמרא נאמר ששמעון העמסוני היה דורש את כל האתים שבתורה. כל ״את״ שכתוב בתורה היה דורש: מה משמעות ה״את״ הזה, מה הוא בא לרבות? וכשהגיע למילים ״את ה׳ אלקיך תירא״, פירש. הרי ״את״ בתורה יכולה לבוא לרבות משהו. אבל ״את ה׳ אלקיך תירא״ — מלבד הקב״ה, ממי עוד? הרי אי אפשר לירא ממשהו אחר, אלא מהקב״ה לבדו. כידוע, יש הסיפור על הבעל שם טוב: כשהיה ילד, אביו קרא לו לפני פטירתו ונפטר, ו
06:28 הבעל שם טוב האט דורכגענומען אפילו דעם לבוש חיצוני, די ציצית הגשמי. [לא ברור] על כל פנים, נחזור לעניננו בנוגע דעם ביאור אויפן פסוק. עס זענען פאראן כמה טייטשן, און נאך א טייטש פון דעם בעל שם טוב. זאגט ער אזוי: וואס איז דער פשט? „ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה“? און די גמרא פרעגט: „אטו יראת שמים מילתא זוטרתא היא?“ און די גמרא ענטפערט: „אין, לגבי משה מילתא זוטרתא היא.“ זאגט דער בעל שם טוב: עס איז דאך ידוע וואס די גמרא זאגט, בנוגע דעם פסוק „את ה׳ אלקיך תירא“, און דאס איז דאך א פסוק וואס איז אראפגעשטעלט אין פרשת עקב, מצות היראה, יראת השם. אין דער גמרא שטייט אז שמעון העמסוני פלעגט דרשנען אלע אתים שבתורה. יעדעס „את“ וואס שטייט אין תורה פלעגט ער דרשנען, וואס מיינט דאס „את“, וואס קומט עס מרבה זיין. און בשעת ער איז געקומען צו די ווערטער „את ה׳ אלקיך תירא“, פירש. „את“ קען דאך אין תורה קומען עפעס מרבה זיין. אבער „את ה׳ אלקיך תירא“ — פון דעם אייבערשטן, איז נאך פון דעם אייבערשטן אליין? מען קען דאך נישט מורא האבן פון עפעס אנדערש, נאר פון דעם אייבערשטן אליין. ווי ידוע איז דאך דער סיפור פון דעם בעל שם טוב: ווען ער איז געווען א קינד און דער טאטע האט אים צוגערופן פאר זיין פטירה און איז אוועק, און
08:15 הבעל שם טוב הקדוש היה אז צעיר מאוד. זה היה כשהבעל שם טוב היה ילד קטן, וכשאביו הסתלק, הרי ידוע הסיפור שאביו אמר לו: אל תפחד משום דבר, רק מהקדוש ברוך הוא לבדו. אבל יש כאן קושיה: מה באה המילה ״את״ לרבות? האם יש לכך פירוש? ״עד שבא רבי עקיבא״, ורבי עקיבא דרש: ״את — לרבות תלמידי חכמים״. כלומר, מהמילה ״את״ הוא ריבה תלמידי חכמים. בפשטות, הכוונה היא שצריך לירא מתלמיד חכם — שתהיה כלפיו יראה וכבוד. ״את לרבות תלמידי חכמים״. והבעל שם טוב נותן על כך ביאור. הוא שואל: מדוע שמעון העמסוני לא עמד על כך? כי יראה היא עניין אמיתי. מדוע דווקא רבי עקיבא הוא שעמד על הפירוש ״את לרבות תלמידי חכמים״? והוא השיב שיש כאן פירוש עמוק הרבה יותר. אצל רבי עקיבא אנו מוצאים ש... הגמרא אומרת שלפני שרבי עקיבא נעשה תלמיד חכם, כידוע, בארבעים שנותיו הראשונות הוא היה עם הארץ. והוא אפילו שנא
08:15 ער איז געווען זייער יונג, דער הייליגער בעל שם טוב. דאס איז געווען ווען דער בעל שם טוב איז געווען א קליין קינד. און בשעת דער טאטע איז אוועק, ווייסט מען דאך דעם סיפור הידוע, אז דער טאטע האט אים געזאגט: האב נישט מורא פון קיין שום זאך, נאר פון דעם אייבערשטן אליין. איז אבער דא א קשיא: וואס איז, וואס איז דא דער „את“? וואס קומט דאס מרבה זיין? איז דא קיין פירוש? „עד שבא רבי עקיבא“, און רבי עקיבא האט דאס מרבה געווען: „את לרבות תלמידי חכמים“. אה, אז פון דעם „את“ האט ער מרבה געווען תלמידי חכמים. דאס הייסט בפשטות אז פון א תלמיד חכם דארף מען — דאס הייסט, אז א תלמיד חכם דארף זיין אן ענין פון יראה, פון כבוד, א יראה פון דעם תלמיד חכם. „את לרבות תלמידי חכמים“. און דער בעל שם טוב גיט אויף דעם א ביאור. ער פרעגט: פארוואס איז שמעון העמסוני נישט געכאפט אויף דעם? כי יראה, דאס איז אן ענין אמיתי. פארוואס דווקא רבי עקיבא באמת איז געווען דער וואס האט געראטן דעם „את לרבות תלמידי חכמים“? האט ער געענטפערט אז דער פשט איז גאר א טיפער טייטש. ביי רבי עקיבא געפינען מיר אז בשעת — די גמרא זאגט אז רבי עקיבא, פאר דעם וואס ער איז געווארן א תלמיד חכם, איז דאך ידוע אז רבי עקיבא איז געווען די ערשטע פערציג יאר אן עם הארץ. אה, ער איז געווען אן עם הארץ. און אז ער האט גאר פיינט
09:38 את תלמידי החכמים. הגמרא מביאה את לשונו של רבי עקיבא, שאמר שלפני שהתחיל ללמוד תורה היה אומר: ״מי יתן לי תלמיד חכם ואנשכנו כחמור״. כלומר, באמת היה אצלו זלזול בכבוד תלמידי חכמים. כך היה כשהוא עדיין היה עם הארץ. כשהוא ראה את המים מטפטפים על האבן, ״אבנים שחקו מים״, והבין שגם הוא יכול ללמוד תורה, אז הוא פנה לתלמידי חכמים, הלך לחדר והתחיל ללמוד. כך התפתחו אצלו כבוד ויראה כלפי תלמידי חכמים. ועל ידי זה הוא הגיע למדרגות הגבוהות ביותר באהבת ה׳, ביראת ה׳ ובלימוד התורה. רבי עקיבא נעשה לגדול התנאים. אם כן, רבי עקיבא אומר מתוך חייו שלו: ״את לרבות תלמידי חכמים״ — הוא מפרש שעל ידי שליהודים יש יראה וכבוד כלפי תלמיד חכם, מן היראה כלפי תלמיד החכם מגיעים ליראת שמים. זה פירוש ״את לרבות תלמידי חכמים״: על ידי היראה מתלמיד החכם מגיעים ליראת שמים. מניין הוא יודע זאת? הוא ראה זאת בעצמו. כל זמן שזלזל בתלמידי חכמים, הוא היה עם הארץ, והיה כפי שהיה קודם, כשלא היו לו אהבת ה׳ ויראת ה׳. ועל ידי
09:38 געהאט די תלמידי חכמים. די גמרא האט א לשון אז רבי עקיבא האט געזאגט אז פאר דעם וואס ער האט אנגעהויבן לערנען תורה, פלעגט ער זאגן: „מי יתן לי תלמיד חכם ואנשכנו כחמור“. דאס הייסט, עס איז באמת געווען דער ענין פון א זלזול אין כבוד תלמידי חכמים. און דאס איז געווען ווען ער איז נאך געווען אן עם הארץ. בשעת ער האט געזען דאס וואסער ווי עס פאלט אויף דעם שטיין, „אבנים שחקו מים“, און ער האט פארשטאנען אז ער קען אויך לערנען תורה, איז דעמאלט איז ער צוגעגאנגען צו תלמידי חכמים, געגאנגען אין חדר, געגאנגען לערנען. איז ביי אים געווארן א כבוד צו תלמידי חכמים, א יראה צו תלמידי חכמים. און דורך דעם איז ער צוגעקומען צו די העכסטע מדרגות פון אהבת השם און יראת השם און לימוד התורה. רבי עקיבא איז געווארן דער גרעסטער תנא. איז ממילא רבי עקיבא זאגט פון זיין אייגענעם לעבן: „את לרבות תלמידי חכמים“ טייטשט ער אז דורך דעם וואס אידן האבן יראה, כבוד, יראה פון א תלמיד חכם, איז פון דער יראה צום תלמיד חכם קומט מען צו יראת שמים. דאס איז דער טייטש „את לרבות תלמידי חכמים“: אז דורך דעם וואס מען האט יראה פון דעם תלמיד חכם, דערגרייכט מען יראת שמים. וואו ווייסט ער פון דעם? ביי זיך אליין האט ער געזען. כל זמן ער האט מזלזל געווען אין תלמידי חכמים, איז ער געווען אן עם הארץ, און ער איז געווען ווי ער איז געווען פאר דעם וואס ער האט נישט געהאט די אהבת השם און יראת השם. און דורך
11:02 כך שהתחיל לחוש יראה כלפי תלמידי חכמים, הוא הגיע למדרגות הגבוהות ביותר בתורה, בעבודת ה׳, באהבת ה׳ וביראת ה׳. לכן אומר רבי עקיבא: ״את — לרבות תלמידי חכמים״, כי באמצעות תלמידי החכמים מגיעים ליראת ה׳. ואותו דבר, הוא אומר, אומר משה רבנו לבני ישראל: ״ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה את ה׳ אלקיך״. כלומר, משה רבנו אומר לבני ישראל כך: מאחר שהייתה להם יראה מפני משה רבנו — והפסוק עצמו אומר ״וייראו מגשת אליו״. הדבר מפורש בפרשת כי תשא, שלבני ישראל הייתה יראה מפני משה רבנו. בפרשת כי תשא נאמר ״וייראו מגשת אליו״ — יראה מפני תלמיד חכם, משה רבנו. לכן אומר משה רבנו: מאחר שיש לכם יראה מפני תלמיד חכם, תגיעו ליראת שמים. וזה מה שהגמרא אומרת: ״לגבי משה מילתא זוטרתא היא״. מאחר שיש לכם יראה מפני משה רבנו, לכן ״לגבי משה מילתא זוטרתא היא״; יהיה לכם דבר קטן להגיע ליראת שמים. כך לומדים זאת מרבי עקיבא. וזה פירושו של הבעל שם טוב. כי כשרואים יראה מפני תלמיד החכם, יראה מפני הצדיק, יראה מפני משה רבנו — היראה הזאת מפני הצדיק היא יראת שמים אמיתית. והעובדה שיראים
11:02 דעם וואס האט אנגעהויבן צו קומען צו יראה פון תלמידי חכמים, איז ער צוגעקומען צו די העכסטע דרגות אין תורה, עבודת השם, אין אהבת השם און יראת השם. איז במילא זאגט רבי עקיבא: „את — לרבות תלמידי חכמים“, ווייל דורך די תלמידי חכמים דערגרייכט מען יראת השם. און במילא זאגט ער, די זעלבע זאך זאגט משה רבנו צו אידן: „ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה את ה׳ אלקיך“. אה, דאס הייסט, משה רבנו זאגט צו אידן אזוי: ווי באלד עס איז געווען ביי אידן יראה פון משה רבנו — און דער פסוק אליין זאגט „וייראו מגשת אליו“. דער פסוק איז מפורש אין פרשת כי תשא, אז ביי אידן איז געווען א יראה פון משה רבנו. אין פרשת כי תשא איז געווען דא „וייראו מגשת אליו“, א יראת תלמידי חכמים, משה רבנו. במילא זאגט משה רבנו: ווי באלד ביי אייך איז פאראן א יראה פון דעם תלמיד חכם, במילא וועט איר צוקומען צו יראת שמים. איז במילא דאס וואס די גמרא זאגט: „לגבי משה מילתא זוטרתא היא“. ווי באלד ביי אייך איז פאראן די יראה פון משה רבנו, לגבי משה, במילא מילתא זוטרתא היא; וועט ביי אייך זיין א מילתא זוטרתא צוקומען צו יראת שמים. ווי מיט דעם לערנט מען פון רבי עקיבא. און דאס איז דער טייטש פון דעם בעל שם טוב. ווייל ווען מ׳זעט דאך יראה פון דעם תלמיד חכם, יראה פון דעם צדיק, יראה פון משה רבנו — וואס יראה פון דעם צדיק איז, דאס איז די אמת׳ע יראת שמים. און דאס, וואס מ׳האט מורא
12:30 מפני הצדיק אינה בגלל בשר ודם שבו. כי לצדיק יש יראת שמים אמיתית. הצדיק עומד בביטול וביראה כלפי הקדוש ברוך הוא, וזה מעורר יראה אצל העומדים סביבו. כך היראה שלהם מפני תלמיד החכם היא בעצם יראת ה׳; דרך היראה מפני תלמיד החכם מגיעים ליראת ה׳. וזה מה שהוא אומר: ״את — לרבות תלמידי חכמים״. באמצעות היראה מפני תלמידי חכמים מגיעים ליראת שמים. וזה פירושו של הבעל שם טוב. ויש עוד פירוש של המגיד ממעזריטש, שמפרש פירוש נפלא בפסוק ״ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה״. המגיד ממעזריטש מפרש כך את הפסוק, על כל פנים באחד מפירושיו. הוא אומר: ביראה יש שני סוגים. הוא מביא לכך דוגמה. יש, כפי שמדברים על כך בדרך כלל, יראת העונש, ויש יראת ה׳, או יראת חטא. כלומר, יש אדם שיראתו היא מן העונש, מן העולם. והיראה האמיתית שאצל יהודים היא יראת חטא, יראת ה׳ — היראה מעצם המרידה במלכות, מעצם הניתוק מהקדוש ברוך הוא. ולא היראה מן העונש, כפי שהוא מביא [לא ברור]. שאדם צריך שתהיה לו יראת ה׳, יראה לא מפני עצמו, מפני
12:30 פון דעם צדיק, איז דאס נישט פון זיין בשר ודם. ווייל דער צדיק, דער צדיק האט אמת׳ע יראת שמים. דער צדיק שטייט מיט א ביטול, א יראה צום אויבערשטן. און דאס איז מעורר יראה ביי די וואס שטייען ארום דעם צדיק. אזוי האבן זיי יראה פון דעם תלמיד חכם, דאס איז גאר יראת השם; דורך די יראה פון דעם תלמיד חכם דערגרייכט מען יראת השם. און דאס איז וואס ער זאגט: „את — לרבות תלמידי חכמים“. דורך די יראה פון תלמידי חכמים דערגרייכט מען טאקע יראת שמים. און דאס איז דער בעל שם טוב׳ס טייטש. דאן נאך פון דעם מעזריטשער מגיד, וואס ער טייטשט א געשמאקן טייטש אויף דעם ענין פון דעם פסוק: „ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה“. טייטשט דער מעזריטשער מגיד דעם פסוק אזוי, איינע פון די טייטשן על כל פנים. זאגט ער אזוי: עס זענען דא אין יראה צוויי סוגי יראה. ברענגט ער דערויף א דוגמא. ס׳איז דא, פשוט ווי מ׳רעדט, ס׳איז דא יראת העונש און ס׳איז דא יראת ה׳, אדער יראת חטא. דאס הייסט, ס׳איז דא איינער וואס זיין יראה איז פון דעם עונש, פון דער וועלט. און די אמת׳ע יראה וואס ביי אידן איז, די יראת חטא, יראת השם, די יראה פון דעם עצם מרידה במלכות, דער עצם אפרייסן זיך פון דעם אויבערשטן. און נישט די יראה פון דעם עונש, ווי ער ברענגט זיך [לא ברור]. אז א מענטש דארף האבן יראת השם, מורא נישט פון זיך אליין, פון
13:57 מהעונשים, מגן עדן ומגיהנם, אלא שהיראה צריכה להיות מהקדוש ברוך הוא עצמו. הוא מביא על כך משל; בספרים מובאים שני משלים. משל אחד הוא משל פשוט ויפה: אבא אומר לילד שלו בחורף ללבוש בגדים חמים ולנעול נעליים טובות וחמות, כדי שחס ושלום לא יצטנן ולא יחלה. הילד לא רוצה לנעול את הנעליים האלה. בתור ילד הוא רוצה שיהיה לו קל ונוח; הוא רוצה לנעול נעליים קלות, ללבוש דברים שנוחים לו, ולא בגדים כבדים, מעיל גדול, פרווה חמה וכל הדברים שהוא צריך. אבל מה? הילד מפחד מאביו. אביו יכעס עליו, אביו יעניש אותו. לכן הילד לובש את מה שאביו אומר לו. יש כאן שתי יראות: הילד מפחד מאביו; הוא לא מפחד להצטנן. ואילו האב מפחד שהילד יצטנן. אלו שתי יראות נפרדות. ועל כך מובא משל שני: ילד הלך לשחק, וחתיכת עץ, קוץ, שבב עץ חד, נתקעה לו ברגל, והמקום מתחיל
13:57 דעם עונשים, פון דעם גן עדן און פון דעם גיהנם, נאר די יראה דארף זיין פון דעם אויבערשטן אליין. ברענגט ער אויף דעם א משל, ברענגט זיך צוויי משלים אין די ספרים. איין משל ברענגט זיך, א פשוט׳ער משל, א געשמאקער משל: אז דער טאטע זאגט דעם קינד אין ווינטער, זאגט ער אים, ער זאל אנטאן בגדים וואס מאכן ווארעם. און ער זאל אנטאן גוטע שיך, ווארעמע, כדי ער זאל, חס ושלום, נישט ווערן פארקילט און נישט ווערן קראנק. דאס קינד וויל נישט אנטאן די שיך. דאס קינד, אלס א קינד, וויל זיך מאכן גרינג. וויל ער זיך אנטאן גרינגע שיך. ער וויל זיך אנטאן זאכן וואס זענען פאר אים גרינג, און נישט שווערע קליידער, שווערע בגדים, א גרויסן מאנטל, א גרויסן ווארעמען פוטער און אלע זאכן וואס ער דארף האבן. אבער וואס? דאס קינד האט מורא פון דעם טאטן. דער טאטע וועט ווערן אין ברוגז אויף אים. דער טאטע וועט אים מעניש זיין. איז במילא דאס קינד טוט זיך אן וואס דער טאטע הייסט. איז דא צוויי יראות. די יראה פון דעם קינד איז: ער האט מורא פון דעם טאטן; ער האט נישט מורא פון ווערן פארקילט. אבער די יראה פון דעם טאטן איז אז ער האט מורא אז דאס קינד וועט ווערן פארקילט. ס׳זענען צוויי באזונדערע יראות. אויף דעם ברענגט זיך א צווייטער משל. א צווייטער משל איז ביי דעם: אז א קינד איז געגאנגען שפילן, און ס׳איז אים אריינגעגאנגען א שטיקל האלץ, א שטיקל קוץ, א שטעכער, א שטעכערדיק שטיקל האלץ איז אריינגעגאנגען אין פוס, און ס׳ווערט
15:23 להתנפח, וזה עלול להתפתח, רחמנא ליצלן, לעניין חמור; הדם עלול להזדהם, וכל מה שכרוך בכך. האב נתמלא פחד. ממה? חס ושלום, המקום שבו נתקעה חתיכת העץ עלול להזדהם, ומזה עלול להתפתח זיהום של ממש. מה עושה האב? הוא לוקח סכין וחותך מסביב כדי שיוכל להוציא את העץ, כי הוא חדר עמוק מאוד. והילד צועק. למה הוא צועק? כי כואב לו. כואב לו מה שהאב עושה. אבל אלו שני פחדים נפרדים. האב מפחד שחס ושלום יתפתח זיהום, ותהיה, רחמנא ליצלן, סכנה לילד. ומה מפחיד את הילד? עצם הכאב. כואב לו, ולכן הוא צועק. וזה מה שהפסוק אומר: ״ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה״. המגיד ממעזריטש מפרש: הקדוש ברוך הוא אומר ליהודי, ״ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך״ — מה הקדוש ברוך הוא בעצם מבקש ממך? ״כי אם ליראה ה׳ אלקיך״ — שהיראה שלך תהיה היראה של הקדוש ברוך הוא, ולא היראה האישית שלך. כלומר, כאילו האב אומר לילד: אל תפחד מזה שאבא יצעק עליך, ואל תפחד מזה שחותכים את
15:23 אנגעשוואלן, און ס'קען ווערן פון דעם א גאנצע, רחמנא ליצלן, א גאנצע זאך ווערן, די בלוט קען ווערן, און אלע זאכן. ביי דעם טאטן איז געווען א מורא, א פחד. דען וואס איז געשען? חס ושלום, אז פון דעם וואס ס'איז אריינגעגאנגען א שטיקל האלץ, קען עס ווערן שמוציג, און פון דעם קען ווערן א גאנצע אינפעקציע. וואס טוט דער טאטע? דער טאטע נעמט א מעסער און ער שניידט ארום, כדי ער זאל קענען ארויסנעמען דאס האלץ, ווייל ס'איז אריינגעגאנגען זייער טיף. און דאס קינד שרייט. ער שרייט פארוואס? ווייל ס'טוט אים וויי. ס'טוט אים וויי דאס וואס דער טאטע טוט. אבער דאס זענען צוויי באזונדערע פחדים. דער פחד פון טאטן איז אז חס ושלום וועט ווערן אן אינפעקציע, און ס'וועט ווערן, רחמנא ליצלן, א סכנה פארן קינד. ביים קינד, וואס איז זיין פחד? פון דעם עצם וויי. ס'טוט אים וויי, שרייט ער. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: „ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך כי אם ליראה“. טייטשט דער מעזריטשער מגיד: אז דער אויבערשטער זאגט צו א אידן, „ועתה ישראל מה ה׳ אלקיך שואל מעמך“ — וואס איז דאס וואס דער אויבערשטער בעצם בעט פון דיר? „כי אם ליראה ה׳ אלקיך“ — אז דיין יראה זאל זיין דעם אויבערשטנס יראה, נישט דיין אייגענע יראה. דאס הייסט, כאילו ווען דער טאטע זאגט צום קינד: זאלסט נישט מורא האבן פון דעם וואס דער טאטע וועט שרייען אויף דיר, אדער זאלסט נישט מורא האבן פון דעם וואס מען שניידט דעם,
16:49 המקום כדי להוציא את העץ. זהו פחד חיצוני. הפחד שלך צריך להיות פחד פנימי, מן הדבר שמפחיד את אביך. האב רואה שמזה עלולים, רחמנא ליצלן וחס ושלום, לחלות. וזה מה שצריך להפחיד גם אותך. מה פירוש המשל בנוגע ליראת השם? משה רבינו אומר לבני ישראל ״ועתה ישראל״. אחרי ארבעים שנה שבהן לימד אותם והחדיר בהם יראת השם, הגיע הזמן שהיראה שלהם לא תהיה יראה חיצונית, יראת העונש, פחד ממה שעלול לקרות לאדם בגלל שאינו עושה את רצון הקדוש ברוך הוא. אלא שהיראה תהיה ״ליראה ה׳ אלקיך״ — יראת שמים, פחד מהקדוש ברוך הוא עצמו. וכאן מתעוררת השאלה שהגמרא שואלת: ״אטו יראה מילתא זוטרתא היא?״ הרי מדובר ביראה כזאת — לא יראת העונש, אלא דורשים מבני ישראל שתהיה להם יראת חטא: עצם החטא, עצם ההתנתקות מהקדוש ברוך הוא, הם שיכאיבו להם. או יראת המלך, יראת הרוממות: ה׳ הוא הקדוש ברוך הוא, ״כי ה׳ אלקיכם הוא אלקי האלקים ואדוני האדונים, הא־ל הגדול״ — גדלות השם. מזה צריכים לירא. אבל אם מדובר ביראה כזאת, נשאלת השאלה: ״מילתא זוטרתא היא?״ איך אפשר לדרוש זאת מבני ישראל? ועונים: ״אין, לגבי משה מילתא זוטרתא היא״. מהי התשובה כאן, לפי הביאור,
16:49 דעם פלאץ כדי מען זאל קענען ארויסנעמען דאס האלץ. דער פחד, דער פחד איז א פחד חיצוני. דיין פחד דארף זיין א פנימיות׳דיגער פחד, פון דעם עצם פחד וואס דער טאטע האט. דער טאטע זעט אז רחמנא ליצלן, חס ושלום, קען מען נאר ווערן נישט געזונט פון דעם. און דער פחד דארף זיין ביי דיר. וואס מיינט עס אין דעם משל בנוגע יראת השם? אז משה רבינו זאגט צו אידן „ועתה ישראל“. נאך פערציג יאר וואס ער האט געלערנט מיט זיי און אריינגעגעבן אין זיי יראת השם, איז געקומען די צייט אז ביי זיי די יראה זאל נישט זיין קיין יראה חיצונית, יראת עונש, נאר יראה פון דעם וואס קען נאר באקומען א מענטש פון דעם, פון דעם וואס מען טוט נישט וואס דער אויבערשטער וויל. נאר די יראה זאל זיין „ליראה ה׳ אלקיך“. ס'זאל זיין יראת שמים, מורא האבן טאקע פון דעם אויבערשטן. וואס עד כאן פרעגט זיך די שאלה וואס די גמרא פרעגט: „אטו יראה מילתא זוטרתא היא?“ מיר רעדן דאך וועגן אזא יראה, דאס הייסט נישט קיין יראת עונש, נאר מען מאנט ביי אידן ביי זיי זאל זיין יראת חטא, דער עצם חטא, דער עצם אפרייסן זיך פון דעם אויבערשטן — דאס זאל זיך באטן, דאס זאל זיך ווייטיקן. אדער יראת המלך, יראת הרוממות. ה׳, דאס איז דער אויבערשטער, „כי ה׳ אלקיכם הוא אלקי האלקים ואדוני האדונים, הא־ל הגדול“ — גדלות השם. דא זאל מען האבן יראה. אבער מיר רעדן דאך וועגן אזא יראה, פרעגט זיך די שאלה: „מילתא זוטרתא היא?“ ווי קען מען מאנען ביי אידן? ענטפערט מען: „אין, לגבי משה מילתא זוטרתא היא“. וואס איז דא דער תירוץ, לפי דעם ביאור,
18:16 ומה פירוש ״לגבי משה מילתא זוטרתא היא״? כאן צריך להגיע לביאור של אדמו״ר הזקן בספר התניא. בפרק מ״ב מביא אדמו״ר הזקן את כל הגמרא. אדמו״ר הזקן, בפרק מ״א — ופרק מ״א הוא כידוע פרק יסודי — פותח: ״ראשית העבודה ועיקרה ושרשה״ הוא שאדם צריך שתהיה לו יראת שמים. אדמו״ר הזקן מבאר שם שלכל יהודי, יהיה מי שיהיה, יש בטבעו יראה: יהודי אינו רוצה להיות מורד במלכות. אלא מה? צריך לגלות ולעורר את היראה הזאת באמצעות ״ולזה ישים אל לבו״. אדמו״ר הזקן מבאר שהקדוש ברוך הוא הוא מלך מלכי המלכים הקדוש ברוך הוא, והוא ״ממלא כל עלמין, סובב כל עלמין, למעלה מכל העולמים״, ומייחד מלכותו על עמו ישראל בכלל ועליו בפרט — שהקדוש ברוך הוא הוא מלך על כל יהודי. והקדוש ברוך הוא מחפש כל יהודי, ומניח למענו את כל מלכותו. העולם כולו נברא בשביל יהודי אחד ויחיד, כדי שיעבוד את הקדוש ברוך הוא. ועל ידי ההתבוננות בזה הוא מקבל עליו עול מלכות שמים. וכשהוא מתבונן בכך ש״והנה ה׳ נצב עליו״, שהקדוש ברוך הוא נמצא בכל מקום ומקום, לאן שהולכים והיכן שעומדים, והוא רואה ושומע — הדבר מעורר אצל יהודי יראת שמים בכל תנועה, בכל
18:16 וואס איז דא דער פשט „לגבי משה מילתא זוטרתא היא“? איז דא דארף מען אנקומען צו דעם ביאור פון דעם אלטן רבי׳ן אין ספר התניא. אין פרק מ״ב ברענגט דער אלטער רבי די גאנצע גמרא. דער אלטער רבי אין פרק מ״א, און אויך אין פרק מ״א, איז א פרק יסודי כידוע, דער אלטער רבי הויבט אן: „ראשית העבודה ועיקרה ושרשה“, אז א מענטש דארף האבן יראת שמים. דער אלטער רבי איז מבאר דא, אז יעדער איד, ווער ס׳זאל נאר נישט זיין, האט אין זיך בטבע א יראה, אז א איד וויל נישט זיין א מורד במלכות. נאר וואס? מען דארף די יראה מגלה זיין, מעורר זיין, דורך דעם וואס „ולזה ישים אל לבו“. דער אלטער רבי איז מבאר אז דער אויבערשטער איז דער מלך מלכי המלכים הקדוש ברוך הוא, און ער איז „ממלא כל עלמין, סובב כל עלמין, למעלה מכל העולמים“, און מייחד מלכותו על עמו ישראל בכלל ועליו בפרט, ווי דער אויבערשטער איז א מלך אויף יעדן אידן. און דער אויבערשטער זוכט יעדן אידן, און דער אויבערשטער לייגט אוועק זיין גאנצע מלוכה בשבילו. די גאנצע וועלט איז באשאפן געווארן פאר איין און איינציגן אידן, אז ער זאל דינען דעם אויבערשטן. איז דורך דעם התבוננות אין דעם איז ער מקבל אויף זיך עול מלכות שמים. און בשעת ער טראכט זיך אריין אז „והנה ה׳ נצב עליו“, אז דער אויבערשטער שטייט אין כל מקום ומקום, וואו מען גייט און וואו מען שטייט, איז דער אויבערשטער געפינט זיך דא, און רואה און שומע. און דאס רופט ארויס ביי אידן א יראת שמים אין יעדע תנועה, אין
19:41 כל מחשבה, דיבור ומעשה. בפרק מ"א בתניא בא אדמו"ר הזקן, ובפרק מ"ב אומר אדמו"ר הזקן בהמשך, שרק אחרי כל אריכות הביאור שבפרק מ"א אפשר להבין את הגמרא. הוא שואל את אותה שאלה: לכאורה, משה רבינו אומר — ומה אומרת הגמרא? „לגבי משה מילתא זוטרתא היא“. מהו הביאור ב„לגבי משה מילתא זוטרתא היא“? למה מתכוון אדמו"ר הזקן? שבכל נפש מבית ישראל, בכל לב יהודי, בכל נשמה יהודית, יש בפנימיות הנפש ניצוץ ממשה רבינו. משה רבינו נקרא „רעיא מהימנא“. בזוהר יש קטע שלם שנקרא „רעיא מהימנא“. כשמשה רבינו נקרא „רעיא מהימנא“, הכוונה היא שהוא הרועה הנאמן של ישראל. ואדמו"ר הזקן מפרש את עניינו של רועה נאמן: כשם שרועה נותן מזון לצאנו, כך הוא רעיא מהימנא. משה רבינו הוא רועה שנותן מזון ליהודים, והמזון הזה הוא עניין הדעת. נשמתו של משה רבינו היא בחינת הדעת. זו מדרגתו של משה רבינו על פי קבלה, על פי פנימיות העניינים: משה רבינו הוא דעת. לא סתם דעת, אלא דעת עליון. בנשמתו של משה רבינו האירה בחינת דעת עליון. המדרגה הגבוהה ביותר של דעת באלוקות הייתה אצל משה רבינו. ולכל יהודי יש בתוכו חלק, ניצוץ, חלק ממשה רבינו בפנימיות הנפש, וזוהי בחינת הדעת ש־
19:41 יעדע מחשבה, דיבור ומעשה. אין פרק מ"א פון תניא קומט דער אלטער רבי, און אין פרק מ"ב זאגט דער אלטער רבי ווייטער, אז נאר נאך דעם גאנצן אריכות הביאור וואס ער רעדט אין פרק מ"א, וועט מען פארשטיין די גמרא. וואס ער פרעגט די זעלבע שאלה: לכאורה, משה רבינו זאגט — וואס זאגט די גמרא? „לגבי משה מילתא זוטרתא היא.“ וואס איז דא דער ביאור פון „לגבי משה מילתא זוטרתא היא“? וואס מיינט דער אלטער רבי? אז בכל נפש מבית ישראל, ביי יעדן אידישן הארץ, ביי יעדע אידישע נשמה, איז פאראן בנפש פנימה א ניצוץ ממשה רבינו. משה רבינו ווערט אנגערופן „רעיא מהימנא“. אין זוהר איז פאראן א גאנצע שטיקל וואס רופט אים „רעיא מהימנא“. וואס משה רבינו ווערט אנגערופן „רעיא מהימנא“, דאס הייסט דער רועה נאמן של ישראל. וואס דער אלטער רבי טייטשט דעם ענין פון רועה נאמן: אזוי ווי א פאסטוך וואס גיט צו עסן זיינע שאף, איז ער א רעיא מהימנא. משה רבינו איז א פאסטוך וואס גיט מזון, מזון פאר אידן, וואס דאס איז דער ענין הדעת. משה רבינו, זיין נשמה איז די בחינה פון דעת. דאס איז די מדריגה של משה רבינו על פי קבלה, על פי פנימיות הענינים: משה רבינו איז דעת. נישט סתם דעת, נאר דעת עליון. משה רבינו האט געלויכטן, געשיינט זיין נשמה די בחינה פון דעת עליון. די העכסטע מדריגה פון דעת אין אלקות איז געווען ביי משה רבינו. און יעדער איד האט אין זיך א חלק, א ניצוץ, א חלק פון משה רבינו בנפש פנימה, וואס דאס איז די בחינה של דעת וואס
21:22 קיימת אצל כל יהודי. וזה מה שהגמרא אומרת: „לגבי משה מילתא זוטרתא היא“. עניין היראה שאנחנו מדברים עליו כאן, היראה שהיא ראשית העבודה ועיקרה ושורשה, היראה של קבלת עול מלכות שמים, היא יראה שהיא מילתא זוטרתא. זה דבר שכל יהודי יכול להגיע למדרגתו בכוח הדעת של משה רבינו. מדוע אצל משה רבינו זו מילתא זוטרתא? מה ההסבר לכך ש„לגבי משה“ זו מילתא זוטרתא? מבואר בהמשך הפרק שביראה יש כמה וכמה דרגות. בכללות היא מתחלקת לשתיים: יש דרגה שנקראת יראה תתאה, ויש דרגה שנקראת יראה עילאה. לא מדברים על יראת העונש. יראת העונש אינה שייכת לכאן. כאן מדברים על יראת שמים, יראת אלוקות, מורא מפני הקדוש ברוך הוא. אבל גם במורא מפני הקדוש ברוך הוא עצמו יש שתי מדרגות, והן רחוקות זו מזו מן הקצה אל הקצה. המדרגה הראשונה, הנמוכה ביותר, שהיא היסוד, כפי שאדמו"ר הזקן קורא לה „ראשית העבודה ועיקרה ושורשה“, היא מה שדיברנו עליו קודם: היראה מצד זה שהקדוש ברוך הוא הוא מלך. אני עומד במלכותו של הקדוש ברוך הוא. הקדוש ברוך הוא הוא מלך מלכי המלכים, ואני עבד של הקדוש ברוך הוא. והקדוש ברוך הוא בחר בי, כמו שנאמר בפסוק „אנכי ה' אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים“, וכמו שרש"י אומר: „כדאי היא ההוצאה שתהיו משועבדים לי“.
21:22 איז פאראן ביי יעדן אידן. און דאס איז וואס די גמרא זאגט: „לגבי משה מילתא זוטרתא היא.“ דער ענין פון יראה וואס מיר רעדן דא, די יראה וואס דאס איז ראשית העבודה ועיקרה ושרשה, די יראה פון קבלת עול מלכות שמים, דאס איז א יראה וואס איז מילתא זוטרתא. דאס איז א זאך וואס יעדער איד, בכח פון דעת פון משה רבינו, קען צו דער מדריגה קומען. פארוואס איז ביי משה רבינו דאס א מילתא זוטרתא? וואס איז דער הסבר, „לגבי משה“ דאס א מילתא זוטרתא? איז מבואר אין המשך הפרק, אז אין מדריגות פון יראה זענען פאראן כמה וכמה דרגות. בכללות טיילט זיך דאס אין צוויי: עס איז דא א דרגה וואס רופט זיך אן יראה תתאה, און פאראן א דרגה וואס רופט זיך אן יראה עילאה. מ'רעדט נישט וועגן יראת העונש. יראת העונש האט נישט קיין שייכות דא. דא רעדט מען וועגן יראת שמים, יראת אלקות, מורא פון אויבערשטן. אבער מורא פון אויבערשטן אליין איז דא צוויי מדריגות, וואס דאס איז מן הקצה אל הקצה. די ערשטע, נידעריגסטע מדריגה, וואס דאס איז דער יסוד, ווי דער אלטער רבי רופט דאס „ראשית העבודה ועיקרה ושרשה“, איז וואס מיר האבן גערעדט פריער: די יראה מצד דעם וואס דער אויבערשטער איז א מלך. איך שטיי אין דער מלכות פון אויבערשטן. דער אויבערשטער איז מלך מלכי המלכים, און איך בין אן עבד פון אויבערשטן. און דער אויבערשטער האט מיר אויסגעקליבן צו, ווי דער פסוק זאגט, „אנכי ה' אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים“, און ווי רש"י זאגט, „כדאי היא ההוצאה שתהיו משועבדים לי“.
22:52 את היהודים הוציא הקדוש ברוך הוא ממצרים כדי שיהיו משועבדים אליו. זהו עניין קבלת עול מלכות שמים. והתנועה הזאת של קבלת עול מלכות שמים היא ראשית העבודה ועיקרה ושורשה — יראה תתאה. אבל יש הכרה, יראה עמוקה יותר, שהיא יראת הרוממות, יראת בושת. אליה מגיעים כשמרגישים את ההפלאה, את הגדלות, את הרוממות. היא לא נובעת רק מעצם היותו מלך. כאן כבר צריך לדעת, להרגיש מדרגות גבוהות הרבה יותר בדעת עליון, להבין את מעלתה של הגדלות, של הגדלות. ועל ידי זה מגיעים ליראת בושת. יראת בושת אינה יראת המלך; זו יראה, על דרך דוגמה, [לא ברור] ביחס לצדיק. כשעומדים לפני צדיק גדול, רבי גדול, זו אינה יראת המלך. זו יראה של בושה, כשעומדים לפני אדם גדול ונפלא בישראל. [לא ברור]. זו יראה מסוג אחר. מדרגתו של משה רבינו הייתה יראה עילאה. לכן, לגבי משה, יראה תתאה, היראה של קבלת עול מלכות שמים, נקראת מילתא זוטרתא. ומכיוון שבנפשו של כל יהודי יש חלק ממשה רבינו, משה רבינו אומר ליהודים: „מילתא זוטרתא היא“. מצד עניין הדעת, מצד עניין היראה, הדעת, משה רבינו [לא ברור] ליהודים בכוח הדעת. ממילא לכל יהודי יש אפשרות, על ידי שהוא מתבונן ומרגיש את גדלות ה', שהוא...
22:52 אידן, דער אויבערשטער האט זיי ארויסגענומען פון מצרים כדי אידן זאלן זיין משועבדים צום אויבערשטן. דער ענין פון קבלת עול מלכות שמים. ומצד דער תנועה פון קבלת עול מלכות שמים, איז דאס די ראשית העבודה ועיקרה ושרשה, יראה תתאה. פאראן אבער א הכרה, א טיפערע יראה, וואס דאס איז יראת הרוממות, יראת בושת. וואס דאס איז שוין דורך דעם וואס מ'דערהערט די הפלאה, די גדלות, די רוממות. ס'איז נישט נאר פון דעם עצם וואס ער איז א מלך. דא דארף מען שוין וויסן, דערהערן פיל העכערע מדריגות אין דעת עליון, פארשטיין די העכערקייט פון גדלות, פון גדלות. און דורך דעם דערגרייכט מען צו א יראת בושת. יראת בושת דאס איז נישט יראת המלך; דאס איז א יראה, על דרך דוגמא, [לא ברור] לגבי א צדיק. מ'שטייט אין פראנט פון א גרויסן צדיק, א גרויסן רבי'ן, איז דאס נישט קיין יראת המלך. דאס איז א יראה פון די בושה וואס מ'שטייט לגבי א אדם גדול ונפלא בישראל. [לא ברור]. דאס איז די יראה, דאס איז אן אנדער סוג יראה. איז משה רבינו, זיין מדריגה איז געווען יראה עילאה. איז דערפאר, לגבי משה, איז יראה תתאה, די יראה פון קבלת עול מלכות שמים, רופט זיך אן מילתא זוטרתא. און וויבאלד ביי יעדער איד איז דא בנפש א חלק פון משה רבינו, איז במילא זאגט משה רבינו צו אידן: „מילתא זוטרתא היא.“ מצד דעם ענין הדעת, מצד דעם ענין פון יראה, דעת, איז משה רבינו [לא ברור] אידן בכח הדעת. במילא האט יעדער איד די מעגליכקייט, דורך דעם וואס ער איז זיך מתבונן און דערהערט זיך אין גדלות השם, אז ער...
24:29 מתבונן בגדלות. הרי על ידי ההתבוננות, „ותרד רוחו בהם“, לכל הפחות, מתעוררת היראה הזאת, יראת ה', היראה הזאת של עמידה באמת לפני המלך. ואת זה מוצאים בשולחן ערוך אדמו"ר הזקן ובתניא, כפי שנאמר בהלכות הראשונות של שולחן ערוך: „שויתי ה' לנגדי תמיד“. כשיהודי קם בבוקר, הוא צריך לחשוב מיד שמלך מלכי המלכים ניצב עליו. וזה מעורר אצלו את היראה הזאת ואת קבלת עול מלכות שמים, ובכך היהודי מתחיל את עבודתו במשך כל היום, כל היום כולו. וזוהי היראה, וזהו פירוש הפסוק, מאמר חז"ל, לפי ביאורו של המגיד ממעזריטש ולפי הסברו של אדמו"ר הזקן בתניא. וכאן מתווספת עוד נקודה, עוד ביאור, שמביא רבי לוי יצחק מברדיצ'ב. הוא מביא מאמר חז"ל שמופיע במדרש: „ועתה ישראל“ — „אין ועתה אלא לשון תשובה“. „ועתה“ הוא דווקא לשון תשובה. המדרש מביא את הפסוק: מהו המקור לכך ש„ועתה“ הוא תשובה? כן, כתוב [לא ברור], „אין ועתה אלא לשון תשובה“. בחסידות, במאמרי חסידות חב"ד, מביאים את המדרש הזה עם כמה וכמה ביאורים. אבל כאן אומר רבי לוי יצחק מברדיצ'ב פירוש נאה: מהו פירוש „ועתה ישראל מה ה' אלקיך שואל מעמך“? מה פירוש „אין ועתה אלא לשון תשובה“? הוא אומר שתשובה היא „ועתה“. מהו הדבר האמיתי שבתשובה? ש־
24:29 מתבונן בגדלות. איז אין התבוננות, ותרד רוחו בהם, על כל פנים, אט די יראה, די יראת ה', אט די יראה פון אמת לפני המלך. און דא געפינט מען דא אין שולחן ערוך דעם אלטן רבי'ן און אין תניא, וואו עס שטייט אין די ערשטע הלכות שולחן ערוך: „שויתי ה' לנגדי תמיד“. אז א איד שטייט אויף אין דער פרי, דארף ער גלייך אריינטראַכטן אז מלך מלכי המלכים איז ניצב עליו. און דאס רופט ביי אים ארויס אט די יראה וקבלת עול מלכות שמים, און מיט דעם הייבט אן דער איד זיין עבודה דעם גאנצן טאג, כל היום כולו. און דאס איז די יראה, דאס איז דער פשט אין דעם פסוק, אין דעם מאמר חז"ל, לויט דעם ביאור פונעם מעזריטשער מגיד און לויט דעם הסבר פונעם אלטן רבי'ן אין תניא. און דא קומט צו נאך א נקודה, נאך א ביאור, וואס נאך א נקודה ברענגט דער הייליגער בארדיטשובער רבי. ער ברענגט דא א מאמר חז"ל, עס שטייט אין מדרש: „ועתה ישראל“ — „אין ועתה אלא לשון תשובה“. אז „ועתה“ איז גאר א לשון פון תשובה. ברענגט דער מדרש דעם פסוק, וואס איז דער מקור אז „ועתה“ איז תשובה. יא, עס שטייט [לא ברור], „אין ועתה אלא לשון תשובה“. עס ווערט אין חסידות, אין מאמרי חסידות חב"ד, דער מדרש געברענגט מיט כמה וכמה ביאורים. אבער דא זאגט דער בארדיטשובער א געשמאקן ווארט, וואס איז דער פשט „ועתה ישראל מה ה' אלקיך שואל מעמך“? וואס איז דאס „אין ועתה אלא לשון תשובה“? זאגט ער אז תשובה איז „ועתה“. וואס איז דאס די אמתע זאך פון תשובה? אז
26:06 האדם צריך לחיות עם הרגע הזה. זהו ״ועתה״. כשהוא ניגש להתחיל בעבודתו, שלא יסתכל על אתמול ושלשום. האדם מתחיל, ואז בא היצר הרע ואומר לו: מה היה איתך אתמול? ״מי אני ומה אני?״ והוא מתחיל למנות כל מיני דברים, כל מיני זיכרונות מחטאיו, מעוונותיו וכו׳. זה מביא את האדם ליפול לייאוש. אומר הברדיצ׳ובר: הפסוק אומר, משה רבינו אומר, ״ועתה ישראל״ — ״אין ועתה אלא לשון תשובה״. אתה יודע מהי תשובה? תשובה היא ״ועתה״. עכשיו! ברגע הזה! אל תסתכל אחורה, אל תסתכל קדימה, אל תעשה חשבונות, אל תעלה סברות ואל תתפלסף. ברגע הזה תתמסר לקב״ה, וזוהי התשובה האמיתית. הוא אומר שההפך מזה הוא מה שכתוב בפרשה הקודמת. בפרשה הקודמת, ואתחנן, בקטע שקוראים בתשעה באב. איך מתחילה הקריאה של תשעה באב בפרשת ואתחנן? ״כי תוליד בנים ובני בנים ונושנתם בארץ״. מהו החורבן הגדול ביותר? החורבן הגדול ביותר הוא ״כי תוליד בנים ובני בנים ונושנתם״. ״ונושנתם״ הוא בדיוק ההפך מ״ועתה״. ״ונושנתם״ — נעשה ישן, נעשה דבר ישן. זאת אומרת שהאדם [לא ברור] מה שהיה ואיך שהיה קודם, וכל מיני דברים שהוא סוחב איתו משם. אבל זהו ״ונושנתם״, ומזה נעשה חורבן. מהו ״ועתה״? הרעננות. היום, עכשיו, תתייצב
26:06 דער מענטש דארף לעבן מיטן איצט. דאס הייסט „ועתה“. אז ער שטעלט זיך אוועק, הייבט אן זיין עבודה, נישט קוקן נעכטן, אייערנעכטן. דער מענטש, הייבט אן, קומט דער יצר הרע, הייבט אן זאגן: וואס איז געגאנגען נעכטן מיט דיר, מי אני ומה אני? און הייבט אן ציילן כל מיני זאכן, כל מיני זכרונות פון זיינע חטאים, עוונות וכולי. איז דאס ברענגט דעם מענטש צו אראפפאלן אין יאוש. זאגט דער בארדיטשובער, דער פסוק זאגט, משה רבינו זאגט: „ועתה ישראל“ — „אין ועתה אלא לשון תשובה“. ווייסטו וואס איז תשובה? תשובה איז „ועתה“. איצט! די מינוט! קוק נישט פריער, קוק נישט שפעטער, מאך נישט קיין חשבונות, מאך נישט קיין סברות, מאך נישט קיין פילאסאפיעס. די מינוט גיב זיך איבער צום אייבערשטן, און דאס איז די ריכטיגע תשובה. ער זאגט אז דער היפך מזה איז וואס שטייט אין דער פריערדיגער סדרה. אין דער פריערדיגער סדרה, ואתחנן, אט דעם שטיקל סדרה וואס מען ליינט אין תשעה באב. ווי הייבט זיך אן די קריאה פון תשעה באב אין ואתחנן? „כי תוליד בנים ובני בנים ונושנתם בארץ“. וואס איז דער גרעסטער חורבן? דער גרעסטער חורבן איז „כי תוליד בנים ובני בנים ונושנתם“. „ונושנתם“ איז דער פונקט פארקערט פון „ועתה“. „ונושנתם“ — געווארן פאראלטעט, געווארן ישן, אן אלטע זאך. יא, דאס הייסט אז דער מענטש [לא ברור] וואס איז געווען און ווי ער איז פריער, און כל מיני זאכן וואס ער נעמט מיט זיך פון דעם. אבער דאס איז „ונושנתם“, און פון דעם ווערט א חורבן. וואס איז „ועתה“? די פרישקייט. היינט, איצט, שטעל זיך אוועק
27:44 עם כל החיות, ו״אין ועתה אלא לשון תשובה״, ואז יוצאים מהגלות הזאת. כפי שמביא הברדיצ׳ובר, זהו פירוש דברי הגמרא על ״היום״: רבי יהושע בן לוי שאל את המשיח: מתי תבוא? והוא ענה: ״היום״. מה פירוש ״היום״? זאת כל הנקודה. ״היום״ — אתה רוצה להביא את המשיח? חיה את ה״היום״. יהודי צריך לחיות את ה״היום״, את ה״כל יום כחדשים ממש״. היום הוא היום! ואז יוצאים מהגלות הפנימית ומתמסרים לקב״ה. ״ועתה ישראל, מה ה׳ אלקיך שואל מעמך, כי אם ליראה את ה׳ אלקיך״. וזוהי היראה, יראת השמים. ויראת השמים היא ״ראשית העבודה ועיקרה ושרשה״, שעל ידה יעבוד יהודי את הקב״ה כל היום כולו. וממילא, שהקב״ה יעזור לנו לקיים את ה״ועתה ישראל״ הזה. וה״ועתה״ מתייחס גם לזמן הזה, לעבודה שיהודי צריך לעבוד את הקב״ה; ועל ידי כך נגיע למה שנאמר על העתיד לבוא. מה שנאמר בפסוקי הפרשה, פסוקים שונים של נחמה, פסוקים של ברכה, שהם הפסוקים של פרשת השבוע, מה שהתורה אומרת. כל הברכות האלה, שבחה של ארץ ישראל, וכל הפסוקים שבהמשך הפרשה, ״והיה אם שמוע״, עד ״למען ירבו ימיכם וימי בניכם על האדמה אשר נשבע ה׳ לאבותיכם לתת להם״. ונזכה לגאולה
27:44 מיטן גאנצן חיות, און „אין ועתה אלא לשון תשובה“, און דעמאלט גייט מען ארויס פון דעם גלות. ווי אזוי ברענגט דער בארדיטשובער, אז דאס איז דער פשט וואס די גמרא זאגט „היום“. אז רבי יהושע בן לוי האט געפרעגט משיח: ווען קומסטו? און ער האט געענטפערט: „היום“. וואס „היום“ מיינט? דאס איז די גאנצע נקודה. „היום“ — ווילסט ברענגען משיח, לעב „היום“. אז א איד דארף לעבן דעם „היום“, דעם „כל יום כחדשים ממש“. היינט איז דער טאג! און דעמאלט גייט מען ארויס פון דעם גלות פנימי, און מען גיט זיך איבער צום אייבערשטן. „ועתה ישראל, מה ה' אלקיך שואל מעמך, כי אם ליראה את ה' אלקיך“. און דאס איז די יראה, די יראת שמים. און דער יראת שמים, דאס איז דער ראשית העבודה ועיקרה ושרשה, וואס דורך דעם וועט א איד דינען דעם אייבערשטן כל היום כולו. און במילא זאל דער אייבערשטער העלפן, אז דורך דעם וואס מיר וועלן מקיים זיין אט דעם „ועתה ישראל“, און דער „ועתה“ גייט אויך אויפן זמן הזה, וואס עס גייט אויף דער עבודה וואס א איד דארף דינען דעם אייבערשטן, איז דורך דעם וועט מען צוקומען צו דעם וואס שטייט לעתיד לבוא. וואס ער זאגט אין די פסוקים פון דער פרשה, כל מיני פסוקים פון נחמה, פסוקים פון ברכה, וואס דאס זענען די פסוקים פון דער היינטיגער סדרה, וואס די תורה זאגט. די אלע ברכות, שבחה של ארץ ישראל, און די אלע פסוקים וואס שטייען ווייטער אין דער פרשה, „והיה אם שמוע“, ביז דעם „למען ירבו ימיכם וימי בניכם על האדמה אשר נשבע ה' לאבותיכם לתת להם“. און מיר זאלן צוקומען צו גאולה
29:10 האמיתית והשלימה, ואז תהיה היראה האמיתית. מובא בחסידות שכאשר המשיח יבוא, אז תתגלה היראה האמיתית, היראה עילאה, אותה יראה גדולה שהמשיח יגלה. ולכן נאמר על העתיד לבוא: ״לבוא בנקרות הצורים ובסעיפי הסלעים מפני פחד ה׳״. כפי שמוסבר בחסידות, הדברים מתייחסים ליראה ולביטול האמיתיים שיהודים יחושו אז, לעתיד לבוא. תהיה התגלות של מלך מלכי המלכים הקדוש ברוך הוא בכבודו ובעצמו, ויתקיים ״ומלאה הארץ דעה את ה׳ כמים לים מכסים״.
29:10 אמיתית והשלימה, און דעמאלט וועט זיין די אמתע יראה. עס ברענגט זיך אין חסידות, אז ווען משיח וועט קומען, דעמאלט וועט נתגלה ווערן די אמתע יראה, די יראה עילאה, אט די יראה גדולה וואס משיח וועט מגלה זיין, וואס דערפאר שטייט לעתיד לבוא: „לבוא בנקרות הצורים ובסעיפי הסלעים מפני פחד ה'“, וואס שטייט אויך לעתיד לבוא. ווי חסידות ערקלערט, דאס גייט אויף די אמתע יראה און ביטול וואס אידן וועלן דערהערן דעמאלט לעתיד לבוא. עס וועט זיין די התגלות פון מלך מלכי המלכים הקדוש ברוך הוא בכבודו ובעצמו, און עס וועט זיין „ומלאה הארץ דעה את ה' כמים לים מכסים“.