לעבן חסידות · פרק 83 · 2023-07-18 · 25:33
פרשת דברים שבת חזון - די ריכטיגע ווי צו רעדן דברי תוכחה
תיאור הפרק
*קדושת לוי פרשת בראשית והוספות, *אגרות קודש אדמו״ר מהריי״צ חלק ד׳ דף צ״ו, *לקוטי שיחות חלק י״ד שיחה א׳
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 פרשת דברים חלה תמיד בשבוע של תשעה באב. ומה שמעניין הוא שפרשת דברים היא הרי פרשה של תוכחה. משה רבינו מוכיח את העם, ורש״י אומר שהתוכחה נאמרה ברמז, מפני כבודן של ישראל. לכאורה זה פלא: כשנמצאים בתקופת שלושת השבועות ותשעת הימים, זמן חורבן בית המקדש, הרי צריך לחזק את ישראל ולדבר בשבחם, להבליט את מעלותיהם של יהודים. והגמרא הרי אומרת ששנאת חינם גרמה לחורבן בית המקדש. אם כן, כדי לבנות את בית המקדש צריכה להיות אהבת חינם, וכדי שתהיה אהבת חינם צריך לדבר במעלתם של ישראל. ובכל זאת, דווקא בפרשה הזאת אנו מוצאים ענייני תוכחה, ענייני מוסר. אבל המדרש, מדרש רבה בפרשת דברים, אומר: ״יוכיחן משה שאוהבן״. זה מדרש נפלא: כשהקב״ה רצה להוכיח את ישראל, הוא שלח דווקא את משה רבינו. ואכן רואים שכאשר משה רבינו מתחיל ורוצה לומר תוכחה לישראל, ראשית כול, כל מה שהוא אומר נאמר ברמזים. את התוכחה עצמה הוא אומר ברמז. ומיד כשהוא מסיים לומר את כל הרמזים האלה, הוא מתחיל לומר: ״ה׳ אלקיכם הרבה אתכם והנכם היום ככוכבי השמים לרוב. ה׳ אלקי אבותיכם יוסף עליכם ככם אלף פעמים ויברך אתכם כאשר דבר לכם״. הוא בא לומר תוכחה.
00:00 פרשת דברים פאלט שטענדיק אויס אין דער וואך פון תשעה באב. וואס איז אינטערעסאנט, אז פרשת דברים איז דאך א פרשה פון תוכחה. משה רבינו איז מוכיח דעם עם, און רש״י זאגט אז די תוכחה איז געזאגט געווארן ברמז, מפני כבודן של ישראל. דאס איז לכאורה א פלא: בשעת מען שטייט אין דעם זמן פון די דריי וואכן און די ניין טעג, א זמן פון חורבן בית המקדש, וואס דעמאלט דארף מען דאך מחזק זיין און רעדן בשבחן של ישראל, ארויסברענגען די מעלות פון אידן. און די גמרא זאגט דאך אז שנאת חנם האט גורם געווען דעם חורבן בית המקדש. איז כדי צו בויען דעם בית המקדש דארף זיין אהבת חנם, און כדי ס׳זאל זיין אהבת חנם דארף מען רעדן במעלתם של ישראל. און פונדעסטוועגן געפינען מיר אז דווקא אין דער סדרה איז פאראן ענינים פון תוכחה, ענינים פון מוסר. זאגט אבער דער מדרש, דער מדרש אין פרשת דברים, מדרש רבה, אז „יוכיחן משה שאוהבן“. דאס איז א געשמאקער מדרש: בשעת דער אויבערשטער האט געוואלט מוכיח זיין אידן, האט ער געשיקט משה רבינו דווקא. און מען זעט דאך אז ווען משה רבינו הייבט אן און ער וויל זאגן תוכחה צו אידן, איז ערשטנס, אלץ וואס ער זאגט איז דורך רמזים. באמת, די תוכחה זאגט ער ברמז. און ווי נאר ער ענדיקט זאגן די אלע רמזים, גלייך הייבט ער אן זאגן: „ה׳ אלקיכם הרבה אתכם והנכם היום ככוכבי השמים לרוב. ה׳ אלקי אבותיכם יוסף עליכם ככם אלף פעמים ויברך אתכם כאשר דבר לכם.“ ער איז געגאנגען זאגן תוכחה.
01:57 הוא עומד להוכיח את ישראל, ובמקום להוכיח אותם הוא מתחיל לברך אותם ולהבליט את מעלותיהם. ״יוכיחן משה שאוהבן״. דווקא משה הוא האדם האמיתי שיכול להוכיח את ישראל, משום שהאמת היא אהבת ישראל. כלומר, בתוכחתו של משה רבינו רואים מהי אהבת ישראל אמיתית, ומשה רבינו הוא הרועה הנאמן של ישראל במשך כל ימי חייו. יש סיפור הקשור גם לפרשה שלנו, סיפור על הבעל שם טוב הקדוש. אדמו״ר הריי״צ מספר במכתביו שפעם, בתקופת הבעל שם טוב — כידוע, בשנותיו הראשונות של הבעל שם טוב היו רבים מגדולי ישראל שהתנגדו לו. זה היה אחרי פרשת שבתאי צבי, ואנשים היו חשדניים: מי יודע מה הדבר הזה. באותה תקופה היה ועד ארבע ארצות. כידוע, ועד ארבע ארצות היה בפולין, ועד של רבנים חשובים שעסקו בכל ענייני הקהילות בפולין. משלחת מטעם ועד ארבע ארצות הגיעה אל הבעל שם טוב הקדוש ואמרה בשם הרבנים שעליו להפסיק מיד, תיכף ומיד, את הדברים שהוא עושה, ואם לא, רחמנא ליצלן, יהיו לכך השלכות חמורות. דבריהם היו חריפים מאוד. הבעל שם טוב נשאר עם חברי המשלחת, הסביר להם את דבריו ושוחח איתם במשך כמה ימים, והם התחילו
01:57 ער גייט מוכיח זיין אידן, און אנשטאט מוכיח זיין הייבט ער אן געבן ברכות און ארויסברענגען די מעלות פון אידן. „יוכיחן משה שאוהבן.“ דווקא משה איז דער אמת׳ער מענטש וואס קען מוכיח זיין אידן, ווייל דער אמת איז אהבת ישראל. דאס הייסט אז אין דער תוכחה פון משה רבינו זעט מען וואס איז די אמת׳ע אהבת ישראל, און משה רבינו איז דער רועה נאמן פון ישראל אויף אלע ימי חייו. פאראן א סיפור, דאך געבונדן מיט אונזער סדרה, א סיפור פון דעם הייליגן בעל שם טוב. דער רבי הריי״צ דערציילט אין זיינע מכתבים, אז אמאל אין די צייטן פון בעל שם טוב — עס איז דאך ידוע אז אין די ערשטע יארן פון בעל שם טוב זענען געווען אסאך פון די גדולי ישראל וואס האבן זיך אנטקעגנגעשטעלט. זיי זענען געווען אין דעם זמן נאך פרשת שבתאי צבי; מענטשן זענען געווען פארדעכטיג, ווער ווייסט וואס דאס איז. איז דעמאלט געווען דער ועד ארבע ארצות. כידוע, ועד ארבע ארצות, דאס איז געווען אין פוילן, אין מדינת פולין, א ועד פון חשוב׳ע רבנים וואס זענען אנגעגאנגען מיט אלע ענינים פון די קהילות אין פוילן. איז אנגעקומען א משלחת פון ועד ארבע ארצות צום הייליגן בעל שם טוב און געזאגט בשם די רבנים אז ער זאל אויפהערן גלייך, תיכף, מיט זיינע ענינים וואס ער טוט, און אויב נישט, רחמנא ליצלן, וועלן זיין ענינים חמורים, וואס זיי זענען געווען זייער שארף. דער בעל שם טוב איז געבליבן מיט דער משלחת, זיך מסביר געווען מיט זיי, גערעדט מיט זיי עטליכע טעג, און עס איז
03:37 להבין את שיטותיה של תורת החסידות. הבעל שם טוב הסביר אז מהי עבודה שבמוח, מהי עבודה שבלב, מהו לימוד התורה סתם ומהו לימוד התורה עם הלב, מתוך אהבה לקב״ה. ובמהלך שיחותיו איתם באותם ימים הביע הבעל שם טוב פליאה גדולה: איך ייתכן שפסקו בעניינו לפני שבכלל ידעו מהי שיטתו? הוא הביא אז את הפסוק המופיע בפרשה שלנו, בפרשת דברים: ״שמוע בין אחיכם ושפטתם צדק״. והגמרא בסנהדרין אומרת על כך שאין לדון כל עוד לא שמעו את שני בעלי הדין. אם כן, איך ייתכן שלא שמעו את הצד שלו וכבר פסקו נגדו ונגד הדברים שהוא עושה, כשבכלל אינם יודעים מהי שיטתו? הבעל שם טוב גם פירש את המילים ״שמוע בין אחיכם ושפטתם צדק״ בפירוש חסידי. אספר זאת כפי שאדמו״ר הריי״צ מספר בפרטיות: הבעל שם טוב אמר על הפסוק הזה שלושה פירושים. תחילה אמר: ״שמוע בין אחיכם״. ״שמוע״ — מי שיש לו חוש שמיעה רוחני ושומע עד כמה גדולה אהבת ה׳ ברוך הוא לכל יהודי, עד כמה כל יהודי יקר למעלה, הוא ״בין אחיכם״. הבעל שם טוב מפרש ״בין״ מלשון בינה.
03:37 געגאנגען צו פארשטיין די שיטות פון תורת החסידות. דער בעל שם טוב האט דעמאלט מסביר געווען וואס דאס איז עבודה שבמוח, וואס דאס איז עבודה שבלב, וואס איז דאס לימוד התורה סתם, און וואס איז לימוד התורה מיטן הארץ, מיט ליבשאפט צום אויבערשטן. און דעמאלט האט דער בעל שם טוב, רעדנדיק צו זיי במשך די טעג, זיך שטארק געוואונדערט אויף דעם: ווי קומט דאס אז מען האט געפסקנט אויף אים, אן פריער צו וויסן וואס איז זיין שיטה? און ער האט דעמאלט געברענגט דעם פסוק וואס שטייט אין אונזער סדרה, אין פרשת דברים: „שמוע בין אחיכם ושפטתם צדק.“ און די גמרא זאגט אויף דעם אין סנהדרין, אז מען טאר נישט דן זיין כל זמן מען האט נישט געהערט די ביידע בעלי דינים. איז ווי קומט דאס אז מען האט נישט געהערט זיין צד, און שוין גלייך געפסקנט קעגן אים און קעגן זיינע ענינים, בשעת מען ווייסט בכלל נישט וואס איז זיין שיטה? און יא, דער בעל שם טוב האט דאס אויסגעטייטשט, א חסידישן טייטש אויף די ווערטער „שמוע בין אחיכם ושפטתם צדק“. איך וועל דאס דערציילן ווי דער רבי הריי״צ דערציילט דאס בפרטיות, אז צו דעם האט דער בעל שם טוב געזאגט דריי טייטשן אויף דעם פסוק. די ערשטע זאך האט ער געזאגט: „שמוע בין אחיכם“. „שמוע“ — דער וואס האט א חוש השמיעה רוחני און הערט ווי גרויס איז די אהבת השם ברוך הוא צו יעדן אידן, ווי יעדער איד איז טייער למעלה, דער איז „בין אחיכם“. דער בעל שם טוב טייטשט „בין“ מלשון בינה.
05:22 ״בין״ מלשון אהבה. אדם כזה מבין את גדולתו של יהודי. זה הפירוש הראשון. הפירוש השני ל״שמוע בין אחיכם״: ״שמוע״ — מי שיש לו חוש שמיעה רוחני, הוא ״בין אחיכם״. הוא קשור ליהודים ומרגיש עניין רוחני בכל יהודי ויהודי, ובמה שבא ממנו. ועוד אמר הבעל שם טוב את הפירוש השלישי ל״שמוע בין אחיכם״: ״שמוע״ — כדי שאדם יקבל חוש שמיעה רוחני, שיוכל לשמוע ולהרגיש את גדולתו של יהודי, עליו להיות ״בין אחיכם״. רק מי שקשור ליהודים, ושכל היהודים, אפילו היהודים הפשוטים ביותר, הם בעיניו כאחים. זו הייתה תורתו של הבעל שם טוב, שבאמצעותה הוא כבש את לבם של חברי המשלחת ופעל שירפו ממנו ולא יבלבלו אותו בענייניו. התענוג שבאהבת ישראל, התענוג שביהודי, לשמוע את הגדולה הנפלאה, לשמוע את העושר שיש ביהודי. כשמגיעים לתוכחה, כשמשה רבינו רוצה להוכיח את ישראל — ״יוכיחן משה״ — רואים בתוכחתו של משה עצמה איך הוא שמע את יקרתו של יהודי. יש תורה של הרבי הקדוש מברדיצ׳ב, וכאן אפשר לדבר על מעלתם של ישראל. כל עניינו של הרבי הקדוש מברדיצ׳ב היה לדבר במעלתם של ישראל, לדבר בשבחם של ישראל, להיות סנגורן של ישראל. ויש תורה של הרבי מברדיצ׳ב על מדרש בפרשת בראשית. המדרש אומר שכאשר הקב״ה ברא את האור ואת החושך, את האור ואת האפלה, נאמר שם בהמשך,
05:22 בין מלשון אהבה. דער פארשטייט די גרויסקייט פון א אידן. דאס איז דער ערשטער טייטש. דער צווייטער טייטש, ״שמוע בין אחיכם״. שמוע, דער וואס האט א חוש השמיעה רוחני, דער איז בין אחיכם. ער איז פארבונדן מיט אידן, און פילט אן ענין רוחני אין און פון יעדן אידן באזונדער. און נאך האט דער בעל שם טוב געזאגט דעם דריטן טייטש, ״שמוע בין אחיכם״. שמוע, בכדי אז דער מענטש זאל באקומען דעם חוש השמיעה רוחני אויף צו הערן און צו פילן די גרויסקייט פון א אידן, איז דאס בין אחיכם. נאר איינער וואס איז פארבונדן מיט אידן, און אלע אידן, אפילו די גאר פשוטע אידן, זיינען ביי אים ווי ברידער. און דאס איז געווען די תורה פונעם בעל שם טוב וואס מיט דעם האט ער אים איינגענומען, געפועל׳ט, אז ער זאל זיך אויפלאזן און נישט מבולבל זיין אין זיינע ענינים. דער געשמאק אין אהבת ישראל, דער געשמאק אין א אידן, צו הערן די גדלות הנפלאה, צו הערן די רייכקייט פון א אידן. בשעת ס׳קומט צו תוכחה, משה רבינו וויל מוכיח זיין אידן, ״הוכיחן משה״, זעט מען אין דער תוכחה פון משה גופא ווי אזוי ער האט פארהערט די טייערקייט פון א אידן. ס׳איז דא א תורה פונעם הייליגן בארדיטשעווער, דא קענען מיר רעדן וועגן מעלותם של ישראל. דער הייליגער בארדיטשעווער, דאס איז געווען זיין גאנצע רינגען, צו רעדן במעלותם של ישראל, רעדן בשבחם של ישראל, סניגורן של ישראל. איז דא א תורה פונעם בארדיטשעווער אויף א מדרש אין פרשת בראשית. דער מדרש זאגט אז ווען דער אויבערשטער האט באשאפן דעם אור און דעם חושך, די ליכטיקייט און די טונקלקייט, שטייט דארטן ווייטער,
07:22 ״וירא אלקים את האור כי טוב״. אומר המדרש שהקב״ה ברא אור, והקב״ה ברא חושך. ״חושך אלו מעשיהם של רשעים. אור אלו מעשיהם של צדיקים. איני יודע באיזה מהם חפץ״. אומר המדרש: איננו יודעים מה הקב״ה רוצה, ״באיזה מהם חפץ״. כיוון שנאמר ״וירא אלקים את האור כי טוב״, הרי חפץ במעשיהם של צדיקים. על דברי המדרש האלה שואל הרבי מברדיצ׳ב: מה הכוונה? מה ההוה אמינא כאן? איך אפשר בכלל לחשוב שהקב״ה יחפוץ במעשיהם של רשעים? אלא כך הפירוש: בעבודת השם יש שני אופנים. יש אופן של עבודת השם שבו מדגישים את מעלתם של יהודים, מדגישים את מעלת הטוב, רואים את הטוב ומבליטים את מה שמשבחים ומה שמהללים, ועל ידי כך מקרבים יהודים ליהדות. ויש אופן שני בעבודת השם שבו מדגישים את השלילה ואת הרע, ואת האופן שבו ״רע ומר עזבך את ה׳״, ועל ידי כך פועלים אצל יהודים שיעשו תשובה. כלומר, אצל מנהיגים, משפיעים ויהודים שפועלים על יהודים אחרים, כשרוצים לפעול על יהודים ללכת בדרכי התשובה ולהתקרב לקב״ה, הדבר נעשה בשני אופנים. אפשר לעשות זאת בדרך של ״מעשיהם של רשעים״, ואפשר לעשות זאת בדרך של ״מעשיהם של צדיקים״. לא, חס ושלום, שהפירוש במדרש הוא שיש
07:22 ״וירא אלקים את האור כי טוב״. זאגט דער מדרש, אז דער אויבערשטער האט באשאפן אור, און דער אויבערשטער האט באשאפן חושך. ״חושך אלו מעשיהם של רשעים. אור אלו מעשיהם של צדיקים. איני יודע באיזה מהם חפץ״. זאגט דער מדרש, מיר ווייסן נישט וואס דער אויבערשטער וויל, באיזה מהם חפץ. כיון שנאמר, ״וירא אלקים את האור כי טוב״, הרי חפץ במעשיהם של צדיקים. אז אזוי שטייט דער מדרש, פרעגט דער רבי בארדיטשעווער, וואס מיינט דאס? וואס איז דא די הוה אמינא? ווי קען מען בכלל טראכטן אז דער אויבערשטער זאל חפץ זיין במעשיהם של רשעים? דאס איז פשט. טייטשט, אז אין עבודת השם זענען דא צוויי אופנים. ס׳איז דא אן אופן פון עבודת השם וואס מ׳איז מדגיש די מעלה פון אידן, מ׳איז מדגיש די מעלה פון דעם טוב, מ׳זעט די גוטקייט, מ׳זעט דעם טוב און מ׳איז מדגיש דאס וואס מ׳רימט און דאס וואס מ׳פייערט, און דורך דעם איז מען מקרב אידן צו אידישקייט. און ס׳איז דא א צווייטער אופן עבודת השם וואס מ׳איז מדגיש די שלילה און די שלעכטס, און ווי אזוי ״רע ומר עזבך את ה׳״, און דורך דעם איז מען פועל ביי אידן אז זיי זאלן תשובה טאן. דאס הייסט אז אין מנהיגים, אין משפיעים, אין אידן וואס זענען פועל אויף אנדערע אידן, אמאל וויל מען פועל זיין אויף אידן, אמאל פועל זיין אין דרכי התשובה און מקרב זיין צום אויבערשטן, קומט דאס דורך צוויי אופנים. מ׳קען דאס טאן אין אן אופן פון מעשיהם של רשעים, און מ׳קען דאס טאן אויפן מעשיהם של צדיקים. נישט חס ושלום דער פשט אין דעם מדרש איז אז ס׳איז דא א
09:17 ספק אם הקב״ה רוצה במעשיהם של צדיקים או במעשיהם של רשעים. אלא כוונת המדרש היא שכשרוצים להשפיע על יהודי שיסור מרע ויעשה טוב, ולהרחיק אותו מהנהגה בלתי רצויה; כשרוצים להביא אותו תחת כנפי השכינה ולקרב אותו לאלוקות, לתורה ומצוות — יש שני סוגי בני אדם. יש מי שדרכם היא להרחיק ולדבר על כמה שהעניינים הבלתי רצויים והעבירות שעושים הם רעים ומרים, וכך מוציאים אותו משם מצד ״מעשיהם של רשעים״: מדגישים את גודל הפחיתות של מעשיהם של רשעים. ויש האופן השני, שמדגיש את גודל העילוי של מעשיהם של צדיקים. ועל כך הוא אומר: מכיוון ששני האופנים פועלים על יהודים שיעשו תשובה, ״איני יודע באיזה מהם חפץ״. יש מעלה בדרך הזאת ויש מעלה בדרך הזאת. כשנאמר ״וירא אלקים את האור״ — חפץ במעשיהם של צדיקים. כלומר, הקב״ה חפץ במעשיהם של צדיקים: שהאופן של התוכחה יהיה באמצעות הבלטת מעלותיהם, ועל ידי כך מקרבים את היהודי ומביאים אותו ללכת בדרכי התשובה. זו הייתה דרכו של הרבי הקדוש מברדיצ׳ב, שתמיד דיבר במעלותיהם של ישראל, ועל ידי כך עורר אלפים ורבבות יהודים לעבודת התשובה וקירב את לבם של ישראל לאביהם שבשמים. ויש קשר: בפרשת דברים, בשבת חזון, קוראים גם את ההפטרה של חזון ישעיהו. ההפטרה של חזון
09:17 ספק אז דער אויבערשטער וויל מעשיהם של צדיקים, מעשיהם של רשעים. נאר דער מדרש מיינט, בשעת אז מ׳וויל משפיע זיין אויף אידן, אז ער זאל סור מרע ועשה טוב, און מרחק זיין פון דער הנהגה בלתי רצויה. ווען מ׳וויל אים ברענגען תחת כנפי השכינה, מקרב זיין צום געטליכקייט, צו תורה ומצוות, זענען דא צוויי סוגי בני אדם. ס׳איז דא די וואס דער דרך איז דורך מרחיק זיין און רעדן ווי אזוי ס׳איז שלעכט און ביטער, די ענינים בלתי רצויים, די עבירות וואס מ׳טוט, און אזוי רייסט מען אים ארויס מצד מעשיהם של רשעים, מ׳איז מדגיש דעם גודל הפחיתות פון מעשיהם של רשעים, און ס׳איז דא דער צווייטער אופן וואס איז מדגיש דעם גודל העילוי פון מעשיהם של צדיקים. איז אויף דעם זאגט ער, וויבאלד אז ביידע אופנים פועל׳ן אויף אידן אז זיי זאלן תשובה טאן, ״איני יודע באיזה מהם חפץ״. ס׳פאראן א מעלה אין דעם וועג, א מעלה אין דעם וועג. כשנאמר ״וירא אלקים את האור״, חפץ במעשיהם של צדיקים. אז דער אויבערשטער איז חפץ, דער אויבערשטער וויל אין מעשיהם של צדיקים, אז דער אופן פון דער תוכחה איז דורך דעם וואס מ׳ברענגט ארויס מעלותם, און דורך דעם איז מען מקרב און מ׳ברענגט אים צו אין דרכי התשובה. וואס אין דעם וועג, דאס איז געווען דער דרך פונעם הייליגן בארדיטשעווער, וואס האט שטענדיג גערעדט אין מעלותם של ישראל, און דורך דעם האט ער מעורר געווען אלפים ורבבות פון אידן לעבודת התשובה, מקרב זיין לבם של ישראל לאביהם שבשמים. און ס׳פאראן א קשר: פרשת דברים, פרשת שבת חזון, ליינט מען דאך אויך די הפטרה פון חזון ישעיהו. די הפטרה פון חזון
10:45 ישעיהו היא הרי הפטרה חריפה. זו הפטרה שבה הוא מדבר בחומרה רבה. קודם כול, יש פלא בכך שדווקא את ההפטרה הזאת קוראים בפרשה: הרי ישעיהו הנביא היה נביא הישועה, וכל פסוקיו בדרך כלל — הרי ידוע ההבדל בין ירמיהו לישעיהו. ירמיהו דיבר בזמן של העלם והסתר, והדגיש את המרירות של הגלות והחורבן. זו הייתה שפתו. ולכן אומר המדרש שזה היה שמו, ירמיהו, מלשון מרירות. ו[לא ברור] בחז״ל, שמביאים לידי ביטוי את אופן דיבורו של ירמיהו בנוגע לחורבן. לעומת זאת, אצל ישעיהו הנביא מוצאים שהיה נביא הישועה, שתמיד דיבר בדרך של חסד. וגם כשמסתכלים בפרק הראשון בישעיהו — ודווקא את ההפטרה הזאת קוראים בשבת פרשת דברים, בשבת חזון, את הפרק הראשון של ישעיהו — כשמעיינים בפשוטו של מקרא, הרי הדברים שהוא אומר בפרק הזה חריפים מאוד. יש על כך דבר תורה יפה מאוד דווקא מהרבי הקדוש מברדיצ׳ב, שבו הוא הופך את הפירוש. והרבי דיבר פעם דווקא על כך, שרואים איך הרבי הקדוש מברדיצ׳ב מפרש את ההפטרה בדיוק להפך ממה שמשתמע מהפירוש הפשוט, כי הוא מוצא בה את זכותם של ישראל. הרי כך נאמר בהפטרה: ״הוי גוי חוטא, עם כבד עון, זרע מרעים,
10:45 ישעיהו איז דאך א שארפע הפטרה. ס'איז א הפטרה וואו ער רעדט זייער שטרענג. פאר אלעם, די הפטרה וואס מ'ליינט אין דער פרשה, דאס איז א פלא: וואס דווקא ישעיהו הנביא, וואס ער איז געווען נביא הישועה, און אלע זיינע פסוקים בדרך כלל — דאס איז דאך ידוע, דער חילוק צווישן ירמיהו און ישעיהו. ירמיהו האט גערעדט אין א זמן פון העלם והסתר, און האט מדגיש געווען די מרירות פון גלות און חורבן. דאס איז געווען זיין שפראך. און דערפאר זאגט דער מדרש אז דאס איז געווען זיין נאמען ירמיהו, מלשון מרירות. און [לא ברור] אין חז"ל, וואס ברענגען ארויס וואס ביי ירמיהו איז געווען זיין אופן פון רעדן בנוגע חורבן. משא"כ ביי ישעיהו הנביא געפינט מען אז ער איז געווען נביא הישועה, וואס ער רעדט שטענדיג בדרך פון חסד. און אפילו ווען מ'קוקט אין דעם ערשטן פרק אין ישעיהו, און דווקא די הפטרה ליינט מען שבת פרשת דברים, ליינט מען שבת חזון די הפטרה פון ישעיהו, דעם ערשטן פרק. און ווען מ'קוקט זיך אריין אין פשוטו של מקרא, איז דאך דער פרק גאר שארף, דאס וואס ער רעדט. איז פאראן זייער א געשמאקער תורה פון דעם הייליגן בארדיטשובער דווקא, ווי ער איז מהפך, און דער רבי האט אמאל גערעדט פון דעם דווקא, אז מ'זעט ווי דער הייליגער בארדיטשובער לערנט פשט אין דער הפטרה פונקט פארקערט ווי עס איז משמע פירוש הפשוט. ווייל ער געפינט דארטן זכותן של ישראל. וואס דא שטייט אין דער הפטרה: „הוי גוי חוטא, עם כבד עון, זרע מרעים,
12:16 בנים משחיתים. עזבו את ה׳, נאצו את קדוש ישראל, נזורו אחור״. אלה הפסוקים שבהפטרה. אומר הרבי הקדוש מברדיצ׳ב: אם לומדים את הפסוקים כפשוטם, זה פלא נפלא! איך ייתכן שישעיהו הנביא ידבר על יהודים באופן כזה? לומר על יהודים דברים כאלה [לא ברור], רחמנא ליצלן, שיהודים הם ״בנים משחיתים, זרע מרעים״? איך אפשר לומר דברים כאלה על יהודים? זו שאלתו של הרבי מברדיצ׳ב. אומר הרבי הקדוש מברדיצ׳ב: לא, לא מבינים כאן כלל, כלל לא. כשהוא מתבונן במה שמתרחש בגלות, ורואה איך יהודים נמצאים בגלות המרה, הקשה והרעה, ורואה את מצבם של היהודים — שיש אצלם חולשה בקיום המצוות, ורואים שהם מתמודדים עם יצר הרע — הוא הרי יודע שזה לא דבר שנובע ממהותם של היהודים. יהודים רוצים לעבוד את הקב״ה. כל יהודי הוא ״אהבה ושמו״, כל יהודי רוצה לעבוד את הקב״ה, כל יהודי ״רוצה לעשות רצון קונו״. אלא מה? מוקפים בגויים, מוקפים בגויִשקייט, וסובלים מרירות ומצוקה בגלל קשיי הגלות. אז ממילא, מה יש [לא ברור]? ומכאן [לא ברור] שאדם צריך לשפוך את לבו על צרותיהם של ישראל, על כך שיהודים נמצאים בגלות. על כך עליו לבוא וללמד עליהם זכות. וזה מה שאומר ישעיהו הנביא ב
12:16 בנים משחיתים. עזבו את ה', נאצו את קדוש ישראל, נזורו אחור.“ דאס זענען די פסוקים אין דער הפטרה. זאגט דער הייליגער בארדיטשובער: אויב מ'לערנט די פסוקים כפשוטו, וואס א פלא נפלא! ווי קומט אז ישעיהו הנביא זאל רעדן אויף אידן אויף אזא מין אופן? זאגן אויף אידן אזעלכע [לא ברור], רחמנא ליצלן, אז אידן זיינען „בנים משחיתים, זרע מרעים“? ווי קען מען זאגן אזעלכע ווערטער אויף אידן? דאס איז די שאלה פון בארדיטשובער. זאגט דער הייליגער בארדיטשובער: ניין, מ'פארשטייט גאר נישט, ניין, לגמרי. אז בשעה וואס ער קוקט זיך צו וואס גייט פאר אין דעם גלות, און ער זעט ווי אידן געפינען זיך אין דעם ביטערן, שווערען, שלעכטן גלות, און ער זעט דעם מצב פון אידן, אז דאס וואס ביי אידן איז דא א מצב וואס מ'איז שוואך אין קיום המצוות, און מ'זעט ביי אידן ווי זיי געפינען זיך מיט יצר הרע, ווייסט ער דאך אז דאס איז נישט בעצם א זאך וואס נעמט זיך מצד אידן. אידן ווילן דינען דעם אייבערשטן. יעדער איד איז „אהבה ושמו“, יעדער איד וויל דינען דעם אייבערשטן, יעדער איד איז „רוצה לעשות רצון קונו“. אבער וואס? מ'איז ארומגערינגלט מיט גויים, מ'איז ארומגערינגלט מיט גוי'ישקייט, מ'איז פארביטערט און פארשלעכט אין די שוועריקייטן פון גלות, איז במילא וואס האט מען צו [לא ברור]? און פון דעם איז [לא ברור] וואס א מענטש דארף זיך אויסגיסן דאס הארץ בצרותן של ישראל, ווי אידן געפינען זיך אין גלות. אויף דעם דארף קומען זיין א מלמד זכות אויף זיי. און דאס זאגט ישעיה הנביא אין
13:53 את הפסוקים האלה מפרש רבי לוי יצחק מברדיטשוב כך: ״הוי גוי חוטא״ — הוא מדבר על הגוי, לא על היהודים. ישעיהו הנביא אומר: ״הוי גוי חוטא״. יש גוי, והגוי הזה הוא חוטא. זו מציאותו: הוא חוטא בעצם, והוא רוצה לחטוא. זה טבעו. ״עם כבד עון״ — לעם ישראל קשה לחטוא. היהודי אינו רוצה לחטוא; זה דבר שקשה לו. אם כך, מדוע רואים יהודים שחוטאים? הסיבה היא ״זרע מרעים, בנים משחיתים״ — אומות העולם, שהן ״זרע מרעים״, הן ה״בנים משחיתים״: הן משחיתות את ילדינו, את ילדי ישראל, ומפתות אותם ללכת בדרכיהן השפלות והרעות. והדבר מביא לכך שרחמנא ליצלן נוצר אצל יהודים מצב של [לא ברור]. אבל מהיכן נובע כל זה? ״נזרו אחור״. ״אחור״ מתייחס לאומות העולם, שחיותן היא מבחינת אחוריים; אומות העולם נמשכות מבחינת אחור. ״נזרו אחור״ — כל ה[לא ברור]. כל מה שהגויים צוברים לעצמם [לא ברור], מתעשרים וגדלים, הם לוקחים מן היהודים: הם גונבים מיהודים דמים, שופכים דמים — דמים תרתי משמע, דם וכסף. ומכך בא ״נזרו אחור״. וזו הטענה שיש לישעיהו הנביא כלפי היהודים: הרי עם ישראל הוא ״עם כבד עון״; קשה לו לחטוא, והוא כלל אינו רוצה לחטוא.
13:53 אט די פסוקים. טייטשט דער בארדיטשובער: „הוי גוי חוטא“ — ער רעדט וועגן דעם גוי, נישט וועגן די אידן. ישעיה הנביא זאגט: „הוי גוי חוטא“. ס'איז פאראן א גוי, און דער גוי איז א חוטא. דאס איז זיין מציאות. ער איז א חוטא בעצם, וואס ער וואלט ליב זינדיגן. דאס איז זיין מציאות, דאס איז זיין טבע. „עם כבד עון“ — דער אידישער פאלק, זיי איז שווער צו זינדיגן. ער וויל נישט זינדיגן; דאס איז פאר אים א שווערע זאך. איי, פארוואס קען זיין מ'זעט אידן וואס זינדיגן? די סיבה פון דעם איז „זרע מרעים, בנים משחיתים“ — די גוי'ישע פעלקער, וואס זיי זיינען זרע מרעים, שלעכטע פעלקער, שלעכטע זרע מרעים, זיי זיינען די „בנים משחיתים“. זיי מאכן אונזערע קינדער, די אידישע קינדער, זיי משחית. זיי פארפירן זיי אין זייערע נידריגע, שלעכטע וועגן. און דאס פירט אז רחמנא ליצלן ביי אידן זאל זיין א מצב פון [לא ברור]. אבער פון וואנען נעמט זיך דאס אויס? „נזורו אחור“. „אחור“ גייט אויף אומות העולם, וואס זייער חיות איז פון בחינת אחוריים, אומות העולם ווערן פון בחינת אחור. „נזורו אחור“ — דער גאנצער [לא ברור]. דאס וואס גויים רויבן זיך אן [לא ברור], זיי ווערן רייך און זיי ווערן גרעסער, אלץ נעמען זיי פון אידן, וואס זיי גנבענען ביי אידן דמים, שופכים דמים, דמים תרתי משמע, בלוט און געלט. און פון דעם איז „נזורו אחור“. און דאס איז די טענה פון ישעיה הנביא וואס ער האט מיט אידן. דער אידישער פאלק איז דאך „עם כבד עון“; ס'איז אים שווער צו זינדיגן, ער וויל גאר נישט זינדיגן.
15:41 להפך, היהודי רוצה לעבוד את הקב״ה. אבל הגויים שסביבו הם ״זרע מרעים״, והם ״בנים משחיתים״; הם פוגעים ביהודי. וכשהופכים את נקודת המבט וקוראים ליהודים להתפלל ולבקש, ישועותיהם ומעלותיהם של ישראל מתגלות ויוצאות לאור. הדבר נותן ליהודי כוח להתגבר, אפילו בהיותו בגלות, על כל הניסיונות ועל כל הגויים שסביבו, ולעבוד את הקב״ה בשמחה ובטוב לבב. זו הנקודה שלומדים מכאן: זו הדרך שהבעל שם טוב הקדוש לימד אותנו — ״שמוע בין אחיכם ושפטתם צדק״. עלינו להבין את היהודי, ומתוך כך, ״ושפטתם צדק״ — אפשר להסתכל על יהודי בצורה נכונה. ובזה מבינים את כל הפרשה. כך קוראים נכון את הפרשה: ״בין אחיכם״. אצל הרבי, בשנת תשכ״ה, היה שבת אחד — זו הייתה השנה שבה הסתלקה אמו של הרבי, הרבנית חנה. ובאותה שנה הרבי התוועד בכל שבת; עד אז לא היה זה דבר רגיל. בדרך כלל הרבי נהג להתוועד רק בשבת מברכים, אבל בשנת תשכ״ה, בעקבות הסתלקותה של הרבנית חנה, הרבי התוועד בכל שבת, ונהג לדבר יותר על פירוש רש״י. הוא נהג לקחת פירוש רש״י על סדר הפרשה ולבאר אותו על פי פשוטו של
15:41 פארקערט, דער איד וויל דינען דעם אייבערשטן. אבער די גויים ארום אים, דאס איז דער „זרע מרעים“, וואס זיי זיינען „בנים משחיתים“; זיי מאכן א חַיִל אין דעם איד. און משעה אז מ'דרייט איבער די נקודה, אז מ'רופט ארויס ביי אידן אז זיי זאלן מתפלל זיין און בעטן, איז אזוי מתגלה ווערן די ישועותם של ישראל, מעלותם של ישראל, ארויסקומען בגלוי און געבן דעם אידן כח, אז ער, אפילו זייענדיק אין זיין גלות, זאל זיך קענען מתגבר זיין אויף די אלע נסיונות און די אלע גויים ארום אים, און קענען דינען דעם אייבערשטן מיט א שמחה וטוב לבב. איז א מגיד אין דעם די נקודה, ווי דאס איז דער דרך וואס דער הייליגער בעל שם טוב האט אונז אויסגעלערנט: „שמוע בין אחיכם ושפטתם צדק“. אז מיר זאלן האבן א הבנה, א פארשטאנד אין א איד, און דורך דעם „ושפטתם צדק“ קען מען קוקן אויף א איד אויף א ריכטיגן אופן. און מיט דעם פארשטייט מען די גאנצע פרשה. ליינט זיך די פרשה גוט: „בין אחיכם“. ס'איז געווען ביים רבי'ן, ס'איז געווען אין א שבת אין די יאר תשכ״ה, דאס איז געווען דעמאלט די יאר וואס ס'איז נסתלק געווארן דעם רבי'נס מאמע, די רביצין חנה. און יעדן שבת האט דער רבי פארברענגט — דאס איז נישט געווען קיין דבר הרגיל ביז דעמאלט. דער רבי פלעגט פארברענגען בדרך כלל נאר שבת מברכים, אבער אין די יאר תשכ״ה, וויבאלד ס'איז נסתלק געווארן די רביצין חנה, האט דער רבי יעדן שבת פארברענגט, און ס'פלעגט רעדן מער רש״י. ער פלעגט נעמען מער רש״י אויף דעם סדר, אויסטייטשן דעם רש״י על פי פשוטו של
17:07 מקרא. מאז נקבע הסדר הזה גם לשנים הבאות. הרבי אמר אז ביאורים נפלאים בפשוטו של מקרא, וגם ביינה של תורה שבפירוש רש״י: כיצד יש בפירוש רש״י עומק של פנימיות התורה ועומק בעבודת השם. מכך יש מאות רבות של שיחות נפלאות בביאור פירוש רש״י. באותה שנה, תשכ״ה, תשעה באב חל בשבת. מכיוון שהסדר היה שהרבי מתוועד בכל שבת, הוא התוועד גם בשבת שבה חל תשעה באב, לאחר מנחה. אז ביאר את פירוש רש״י הראשון. במשך כל אותה שנה היה הסדר שבכל שבת הרבי לקח את פירוש רש״י הראשון בפרשה וביאר אותו. הוא התעכב על פירוש רש״י הראשון, על ״אלה הדברים״, וביאר על פי פשוטו של מקרא כמה וכמה שאלות העולות מפירוש רש״י. לאחר מכן הרבי לקח [לא ברור] והראה שכאשר מעיינים בפסוק ולומדים אותו עם פירוש רש״י, רואים את כבודם של ישראל בתוך התוכחה של משה: באותו זמן שמשה רבינו מוכיח את היהודים, הוא גם מדבר בשבחם של ישראל. היכן לומדים את השבח הזה? מוצאים אותו בדרך שרש״י מפרש את הפסוקים. וזהו שבחן של ישראל. רש״י היה הרי רבן של ישראל, וכידוע, בכל מקום שהוא יכול, הוא מביא לידי ביטוי את חביבותם של ישראל.
17:07 מקרא. פון דעמאלט איז געווען דער סדר אלע יארן נאך אנאנד, וואס דער רבי האט דעמאלט געזאגט ביאורים נפלאים אין פשוטו של מקרא, און אויך אין יינה של תורה פון רש״י, ווי אזוי דער רש״י האט אין זיך א טיפקייט פון פנימיות התורה, אין עבודת השם. פון דעם איז דא א ריבוי הונדערטער שיחות נפלאות אין ווי אזוי אויסטייטשן דעם רש״י. יענע יאר תשכ״ה איז געווען תשעה באב חל בשבת. וויבאלד דער סדר איז געווען אז יעדן שבת פארברענגט דער רבי, האט ער פארברענגט אויך תשעה באב חל בשבת, שבת נאך מנחה האט ער פארברענגט. און האט דעמאלט אויסגעטייטשט דעם ערשטן רש״י. די גאנצע יאר איז דער סדר געווען, אז יעדן שבת האט דער רבי גענומען דעם ערשטן רש״י און עס אויסגעטייטשט. האט ער זיך געשטעלט אויף דעם ערשטן רש״י, „אלה הדברים“, דער ערשטער רש״י פון די פרשה, און אויסגעטייטשט פשוטו של מקרא, כמה וכמה שאלות וואס זענען דא אין פשוטו של מקרא פון רש״י. שפעטער האט דער רבי גענומען [לא ברור], אז דא געפינט מען, אז מ'קוקט אריין אין רש״י, אין דעם פסוק, און מ'לערנט דעם פסוק מיט רש״י, זעט מען דעם כבודם של ישראל, דעם ענין וואס איז דא ביי משה'ס תוכחה. אז אין דער זעלבער צייט וואס משה רבינו איז מוכיח אידן, איז אין דער זעלבער צייט משה רבינו מדבר בשבחן של ישראל. למה למד שבח הזה? דאס געפינט מען אין דעם רש״י, ווי אזוי רש״י טייטשט אויס די פסוקים. און דאס איז דער שבחן של ישראל. רש״י איז דאך געווען רבן של ישראל, ווי ס'איז ידוע אז רש״י, וואו ער קען, ברענגט ער
18:43 ובפרט, כידוע, בכל אחד מחמשת חומשי התורה יש בפסוק הראשון פירוש רש״י שמדבר בשבחם של ישראל. בפרשת בראשית, פירוש רש״י הראשון: ״אמר רבי יצחק, לא היה צריך להתחיל את התורה אלא מהחודש הזה לכם״. זה מצד שבחם של ישראל, שהרי ״כח מעשיו הגיד לעמו לתת להם נחלת גוים״. פירוש רש״י הראשון מביא את שבחם של ישראל. בפרשת שמות, פירוש רש״י הראשון: ״מתוך חיבתן חזר ומנאן בשמותם״, ״בכל שעה מונה אותם״ — פירוש רש״י הראשון. בפרשת ויקרא, רש״י מפרש מיד את ״ויקרא״ באל״ף: זו חביבותם של ישראל, שמצד החביבות נאמר ״ויקרא״, לשון חיבה. בפרשת במדבר, ״שאו את ראש בני ישראל״, אומר רש״י הראשון: ״מתוך חיבתן לפניו מונה אותם כל שעה״. זו פרשת במדבר. ואז מגיעים לפרשת דברים, ״אלה הדברים״: אף שמדובר כאן בדברי תוכחה, הרי הם נאמרו ״מפני כבודן של ישראל״. אפילו התוכחה היא כבודם של ישראל. והרבי ביאר אז שאפשר לראות את כבודם של ישראל בדברי רש״י. למשל, אחת הדוגמאות — לא אעבור על כל פרט, אביא רק אחת מהדוגמאות — היא מה שנאמר שם, ״ודי זהב״. אומר רש״י: ״הוכיחן על העגל שעשו בשביל רוב זהב שהיה להם״. זאת אומרת...
18:43 ארויס חביבותם של ישראל. און בפרט, ווי עס איז ידוע, אז אין די חמישה חומשי תורה, אין יעדן ערשטן פסוק פון די חמישה חומשי תורה, איז דא דער רש״י וואס רעדט פון די שבחים של ישראל. פרשת בראשית, דער ערשטער רש״י: „אמר רבי יצחק, לא היה צריך להתחיל את התורה אלא מהחודש הזה לכם“. נו, דאס איז מצד שבחן של ישראל, אז „כח מעשיו הגיד לעמו לתת להם נחלת גוים“. דער ערשטער רש״י ברענגט דער שבחן של ישראל. פרשת שמות, דער ערשטער רש״י: „מתוך חיבתן חזר ומנאן בשמותם“. „בכל שעה מונה אותם“, דער ערשטער רש״י. פרשת ויקרא, דא טייטשט רש״י גלייך „ויקרא“ מיט אן אלף, אז דאס איז חביבותם של ישראל, וואס מצד דער חביבות, „ויקרא“ לשון חיבה. פרשת במדבר, „שאו את ראש בני ישראל“, זאגט דער ערשטער רש״י: „מתוך חיבתן לפניו מונה אותם כל שעה“. פרשת במדבר. און ס'קומט זיך אין צו פרשת דברים, „אלה הדברים“. אז הגם ס'רעדט זיך דאך פון דברי תוכחה, דאך איז עס „מפני כבודן של ישראל“. אפילו די תוכחה איז כבודם של ישראל. און דער רבי האט דעמאלט געטייטשט, אז מ'קען זען דעם כבודם של ישראל, ווי ס'געפינט זיך אין דברי רש״י. לדוגמא, איינע פון די דוגמאות — איך וועל נישט גיין יעדן פרט, איך וועל נאר ברענגען איינע פון די דוגמאות — איז דאס וואס עס שטייט דארטן „ודי זהב“. זאגט רש״י: „הוכיחן על העגל שעשו בשביל רוב זהב שהיה להם“. הייסט...
20:40 הוכיח אותם על חטא העגל, בגלל רוב הזהב שנתת להם. כאן הוא מביא את הפסוק, כן? שהקב"ה נתן לישראל זהב רב, כמו שנאמר: „וכסף הרביתי לה וזהב עשו לבעל“. כן? זה פשוט. רש"י מפרש את „ודי זהב“ — מה הקשר? שבני ישראל חטאו בחטא העגל. אבל לשם מה האריכות בלשונו של רש"י? כאן רש"י מלמד זכות על ישראל. רש"י אומר שהקב"ה נתן לבני ישראל ריבוי זהב — „מה יעשה הבן ולא יחטא“, כלשון הידוע. הקב"ה העמיד אותם עם ריבוי זהב, ומריבוי הזהב הזה נעשה „זהב עשו לבעל“. אבל בעצם, זו לא אשמתם. הוא העמיד אותם בניסיון גדול כל כך, וממילא אי אפשר לבוא אליהם בטענות על הניסיון הזה. ועל דרך זה גם „במדבר“, „בערבה“, „מול סוף“ — יש כאן אפילו לימוד זכות. לוקחים עם שלם, מוציאים אותו ממצרים, עם שהיה נתון מאות שנים בגלות מצרים, ומכניסים אותו למדבר: „נחש שרף ועקרב וצמאון אשר אין מים“. למדבר. „בערבה“ — לוקחים אותם למקום בערבה. איזה מקום זה? רש"י אומר שזה מקום גידול זימה, המקום שבו היו כל העניינים האלה. זה מקום של ניסיון. מעמידים אנשים, הן בגשמיות, במקום של מדבר, והן ברוחניות, במקום המוקף בכל הניסיונות. „מול סוף“ — מעמידים אותם לבדם מול ים סוף, כשלא רואים דרך לצאת: מצרים מצד אחד, ים סוף מצד שני. ויש טענות. אפשר לבוא בטענות לבני ישראל?
20:40 הוכיחם אויף דעם וואס מ'האט געהאט דעם חטא העגל, בשביל רוב זהב שנתת להם. דא ברענגט ער דעם פסוק, יא? אז דער אויבערשטער האט געגעבן אידן ריבוי זהב, ווי „וכסף הרביתי לה וזהב עשו לבעל“. יא? דאס איז פשוט. רש״י טייטשט „ודי זהב“ — וואס איז דער קשר? אז אידן האבן געזינדיגט אינעם חטא העגל. וואס איז אבער די אריכות אין לשון רש״י? נו, דא איז רש״י מלמד זכות אויף אידן. אז רש״י זאגט: אז דער אויבערשטער האט געגעבן אידן א ריבוי זהב — „מה יעשה הבן ולא יחטא“, איז דער לשון הידוע. דער אויבערשטער האט זיי אנגעשטעלט מיט א ריבוי זהב, און מיט דעם ריבוי זהב איז געווארן „זהב עשו לבעל“. דאס איז אבער, עצם, נישט זייער שולד. ער האט זיי אנגעשטעלט, ער האט זיי אוועקגעשטעלט מיט אזא גרויסן נסיון, איז במילא קען מען זיי נישט איינשטעלן אין דעם נסיון. און על דרך זה, „במדבר“, „בערבה“, „מול סוף“ — איז דאס א לימוד זכות אפילו. נעמט א גאנצן פאלק, מ'שלעפט זיי ארויס פון מצרים, א פאלק וואס הונדערטער יאר איז געווען פארהאפטן אין גלות מצרים, און מ'שטעלט זיי אריין אין מדבר: „נחש שרף ועקרב וצמאון אשר אין מים“. אין מדבר. „בערבה“ — נעמט זיי אין אן ארט פון ערבה, וואס איז דער ארט? רש״י זאגט וואס איז דער ארט, וואס דאס איז דער מקום, מקום גידול זימה, דער ארט וואו דאס איז געווען, מיט אלע ענינים. ס'איז א מקום, מקום של נסיון. מ'שטעלט אריין מענטשן, סיי בגשמיות אין ארט פון מדבר, סיי ברוחניות אין אן ארט וואס איז מוקף מיט אלע נסיונות. „מול סוף“ — מ'שטעלט זיי אוועק אליין אין ים סוף, וואס זעט נישט קיין ארט ארויסצוגיין: מצרים פון איין זייט, ים סוף פון איין זייט. איז דא טענות. קען מען האבן טענות צו אידן?
22:22 נמצא שבאותו פסוק שבו משה מוכיח את בני ישראל, הוא גם מביא לידי ביטוי את מעלותיהם של ישראל. ולכן נקבעה פרשת דברים דווקא בזמן הזה, בתשעת הימים, סמוך לתשעה באב, בשבת שלפני תשעה באב. גם כשמדברים על תוכחה — כל עניינו של תשעה באב הוא תוכחה. אפשר לומר שהקב"ה, כביכול, מייסר את בני ישראל ומביא את הגלות וכו'. אבל בתוך התוכחה נמצאים זכותם של ישראל ומעלותיהם של ישראל. גם בשעה שאומרים תוכחה, מביאים את מעלותיהם של ישראל. ומזה אנחנו לוקחים את ההוראה, כפי שאמר הבעל שם טוב הזקן, [לא ברור]. כשמסתכלים על יהודים, ואפילו כשיש דברים שאינם טובים, וממילא צריך להוכיח — „הוכח תוכיח את עמיתך“ — השאלה היא באיזה אופן מוכיחים. יש מעשים של רשעים ויש מעשים של צדיקים. אפשר להוכיח על הדברים הלא טובים, להזהיר מפניהם, לומר כמה הם רעים ולאן הם מובילים, ולהציג אותו [לא ברור]. בא משה רבינו, באה התורה, באה הפרשה, ומלמדים שגם בשעה שאומרים תוכחה, צריכה להישמע בתוכחה האהבה; צריכים להישמע זכותם של ישראל. ועל ידי אופן זה מהפכים חשוכא לנהורא ומרירו למיתקא.
22:22 איז אין דעם זעלבן פסוק וואס משה מוכיח אידן, איז משה, בשעת ער ברענגט ארויס, די מעלותם של ישראל. און דאס איז וואס די סדרה פרשת דברים איז איינגעשטעלט געווארן דווקא אין דעם זמן פון די תשעת הימים, אין דעם זמן פון תשעה באב, שבת פאר תשעה באב. אז אויך בשעה מ'רעדט וועגן תוכחה — דער גאנצער ענין פון תשעה באב איז א תוכחה. קען מען זאגן, יא, דער אויבערשטער כביכול שמייסט אידן און ברענגט דעם גלות וכו'. אבער אין דער תוכחה געפינט זיך זכותם של ישראל און מעלותם של ישראל. אז אויך בשעה מ'זאגט תוכחה, ברענגט מען די מעלותם של ישראל. און פון דעם נעמען מיר די הוראה, ווי דער אלטער בעל שם טוב האט געזאגט, [לא ברור]. אז בשעה מ'קוקט אויף אידן, און אפילו אז ס'איז דא איידער נישט גוטע זאכן, און במילא דארף מען מוכיח זיין — „הוכח תוכיח את עמיתך“. אבער אין וועלכן אופן מ'איז מוכיח? ס'איז דא מעשים של רשעים, דא מעשים של צדיקים. מ'קען מוכיח זיין די נישט גוטע זאכן און עס באווארענען, און זאגן ווי שלעכט דאס איז, און ווי דאס פירט זיך, און אים ארויסברענגען [לא ברור]. קומט צו גיין משה רבינו, קומט צו גיין די תורה, קומט צו גיין די סדרה, און לערנט אויס אז אויך בשעה מ'זאגט תוכחה, דארף זיך אין דער תוכחה הערן די אהבה, דארף זיך הערן זכותם של ישראל, און דורך דעם אופן איז מען מהפך חשכה לאורה ומרירו למיתקא.
23:59 ואת הנקודה הזאת ראינו כאן אצל משה רבינו. וכפי שהשל"ה הקדוש [לא ברור] על הפרשה, זו השגחה פרטית שקוראים את הפרשה דווקא בזמן הזה: דווקא כשמשה רבינו מוכיח את בני ישראל, באות מיד הברכות הגדולות ביותר. „ה' אלקיכם יוסף עליכם ככם אלף פעמים ויברך אתכם כאשר דבר לכם“ — הברכות הגדולות ביותר; „והנכם היום ככוכבי השמים לרוב“. שבני ישראל יהיו כך כשמשיח יבוא — דווקא בזמן הזה מתגלות מעלותיהם של ישראל ושבחם של ישראל. ושנזכה אכן לראות במהרה בימינו כיצד יתקיימו הברכות האלה, ובני ישראל יהיו „ככוכבי השמים לרוב“. זה יהיה כשמשיח יבוא, והברכות האלה יתקיימו. הקב"ה „יוסף עליכם ככם אלף פעמים“ — כך אומר משה רבינו — „ויברך אתכם כאשר דבר לכם“, ברכה שאין לה קץ ומספר: „והיה מספר בני ישראל כחול הים אשר לא ימד ולא יספר מרוב“. ושנזכה לבניין בית המקדש. כידוע, גם עכשיו עומדים בליל תשעה באב. בשבת חזון מקבלים את בית המקדש מרחוק; שבשעה זו הוא לא יהיה רק מרחוק, אלא ממש מקרוב. ושנזכה ש„יהפכו ימים אלו לששון ולשמחה ולמועדים טובים“.
23:59 און אט די נקודה האט מען געזען דא ביי משה רבינו. און ווי דער של״ה הקדוש [לא ברור] די סדרה, אז דאס איז השגחה פרטית, אז מ'ליינט די סדרה דווקא אין דעם זמן: אז דווקא פונקט ווען משה רבינו מוכיח אידן, קומען תיכף די גרעסטע ברכות. „ה' אלקיכם יוסף עליכם ככם אלף פעמים ויברך אתכם כאשר דבר לכם“ — די גרעסטע ברכות; „והנכם היום ככוכבי השמים לרוב“. אז אידן וועלן זיין, משיח וועט קומען, איז דווקא אין דעם זמן קומען ארויס מעלותם של ישראל ושבחם של ישראל. און מ'זאל טאקע זוכה זיין, און מ'זאל זען במהרה בימינו ווי ס'וועלן מקוים ווערן אט די ברכות, און אידן וועלן זיין „ככוכבי השמים לרוב“. דאס וועט זיין ווען משיח וועט קומען, און ס'וועלן מקוים ווערן אט די ברכות. דער הקדוש ברוך הוא „יוסף עליכם ככם אלף פעמים“ — אזוי זאגט משה רבינו, און „ויברך אתכם כאשר דבר לכם“, וואס דאס איז אין קץ ומספר, „והיה מספר בני ישראל כחול הים אשר לא ימד ולא יספר מרוב“. און מ'זאל טאקע זוכה זיין צום בנין בית המקדש. דאס, כידוע, אויך עכשיו עומדים ליל תשעה באב. שבת חזון באקומט מען דעם בית המקדש מרחוק, אז בשעה זו זאל עס נישט זיין נאר מרחוק, נאר טאקע זיין מקרוב. און מ'זאל טאקע זוכה זיין, „יהפכו ימים אלו לששון ולשמחה ולמועדים טובים“.