פרשת מטות מסעי | פרשת הנדרים - פארוואס די אלע חומרות און הידורים אין עבודת השם?

00:00 דובר 1 מענטשן פרעגן: פארוואס געפינט מען אז דווקא ביי אידן איז צוגעקומען א סך מער עניינים פון חומרות, הידורים און הנהגות וואס איז נישט געווען פריער? מיר געפינען כמה וכמה עניינים, אנהייבנדיק אפילו בש״ס, תקנות חכמים. און וואס מער די יארן גייען אריבער, זענען צוגעקומען נייע תקנות און נייע גזירות פון די חכמים במשך הדורות. נאך מער פון דעם: מיר געפינען אז אין בית שני איז געווען א סך מער תקנות און חומרות ווי אין בית ראשון. רובם ככולם פון די תקנות און גזירות פון די רבנן זענען געווען אין בית שני. און נאך געפינט מען מער, אז אין זמן הגלות, וואס מער דער חושך ווערט גרעסער און גרעסער, געפינען מיר אז די צדיקים, רבנים און גדולי ישראל במשך הדורות האבן צוגעגעבן נייע תקנות, נייע גזירות, נייע הנהגות און חומרות וואס זענען נישט געווען פריער. און ביז מיר געפינען אין די דורות האחרונים, אין גלות, אנהייבנדיק פון דעם בעל שם טוב און תלמידי הבעל שם טוב, אז ס׳זענען צוגעקומען כמה וכמה עניינים פון הידורי מצוות. און אין עשה טוב זענען צוגעקומען נייע הידורים און נייע חומרות וואס זענען נישט געווען פריער. און על דרך זה אין עניינים פון סור מרע, וואס ס׳זענען צוגעקומען אויך עניינים, וואס מען זאל זיך מונע זיין פון זאכן, אפילו דברים המותרים, אבער מען זאל זיך מונע זיין פון זאכן וואס קען שאטן. חסידות רעדט עניינים פון [לא ברור], זאכן אבער אויך אין דברים המותרים. און דער לשון הידוע אין חסידות, ווי מען זאגט אין וועלט, אפילו—

01:49 דובר 1 עס ברענגט זיך ביי רבי ישראל מרוז׳ין: „וואס מען טאר נישט, טאר מען נישט; און וואס מען מעג, דארף מען נישט.“ דאס איז נישט נאר דאס וואס מען טאר נישט, דאס טאר מען נישט, נאר אפילו דאס וואס מען מעג, דארף מען אויך נישט. דארף מען פארשטיין וואס איז דאס דער ענין. לכאורה, מזמן לזמן איז דאך [לא ברור], אז מענטשן ווערן שוואכער, און ס׳ווערן א סך עניינים שווערער אויפצוטאן. און דווקא וואס מער די צייט גייט אריבער און די דורות ווערן שוואכער און שוואכער, דער דור ווערט דאך נישט בעסער, פארקערט. און דאך, דווקא מדור לדור, זענען צוגעקומען נייע עניינים פון חומרות, הידורים און תקנות און הנהגות. וואס דאס איז לכאורה, דארף מען פארשטיין פארוואס איז דאס. און אויף דעם ענין, וועלן מיר פריער א סיפור, סיפורים און הנהגות ביי בני ישראל, און דערנאך וועלן מיר זען על פי חסידות אין דעם מאמר פון איינעם פון די סדרות אין פרשת מטות, ענין פון נדרים, וואס מען זעט מער אין חסידות וואס איז דאס דער ענין פון נדרים, און פארשטיין אויך פון וואנען קומט דער ענין פון די אלע זאכן. אנהייבנדיק פריער פון סיפורים און הנהגות, פון איין זייט געפינט מען אז אין צד החיובי זענען צוגעקומען עניינים פון הידורים ביי די דורות האחרונים, אין עשה טוב, הידורי מצוה. און על דרך זה, לאידך גיסא, אין—

03:28 דובר 1 עניינים וואס זענען צוגעקומען דווקא אין די לעצטע דורות, אפילו זאכן וואס זענען פארבונדן מיט הידורים און חומרות אין עניינים פון סור מרע. איז איינע פון די סיפורים, חסידים דערציילן, ס׳איז געווען איינער פון גדולי החסידים, ס׳איז געווען פון די אייניקלעך פון רבי עקיבא איגר. און דאס איז געווען א באוואוסטער צדיק, גערופן רבי לייבל איגר, אז ער איז שפעטער געווען ראש החסידים אין לובלין, וואס ער איז געווען א זון פון רבי שלמה איגר, וואס ער איז געווען אן אייניקל פון רבי עקיבא איגר. ס׳איז ידוע כמה וכמה סיפורים וואס מען דערציילט, חסידים און הנהגות, ווי אזוי אן אייניקל פון רבי עקיבא איגר איז מקורב געווארן צו חסידות, צו קאצק, און דער גאנצער המשך. איינער פון די סיפורים וואס חסידים דערציילן: אז דער טאטע פון רבי לייבל, דאס הייסט דער זון פון רבי עקיבא איגר, איז געווען זייער צובראכן. ער האט נישט פארשטאנען; אין יענע צייטן איז דער דרך החסידות געווען א נייער דרך, און ער איז געווען זייער שטארק צובראכן פון דעם וואס זיין זון איז געווארן א חסיד. און ער איז געקומען זיך באקלאגן ביי זיין טאטן, ביים גרויסן גאון, ביי רבי עקיבא איגר. האט רבי עקיבא איגר געפרעגט דעם זון: אלעס גוט, און ווי אזוי איז זיין זון [לא ברור] אין עניני הנהגה פון אידישקייט, אין ענינים פון נטילת ידים, ציצית, תפילין, הנהגה פון יום יום? שפעטער פון דער צייט [לא ברור].

05:08 דובר 1 ס׳איז געשען אז ווי א מענטש איז געווארן א חסיד, האט ער זיך נאך אנגענומען גרעסערע חומרות. ער וואשט זיך די הענט, וואשט זיך נישט נאר צוויי מאל, וואשט זיך דריי מאל פארן עסן. און נאך דער צייט זענען צוגעקומען חומרות אין תפילין, גרעסערע תפילין, און תפילין דרבינו תם, און נאך דער צייט א גרעסערער טלית. היינטיקע צייטן זענען צוגעקומען נייע חומרות און נייע הידורים. און דער רבי עקיבא איגר זאגט: „נו, זעסטו דאך אז ער איז געווארן נאך פרומער, ער איז געווארן נאך מער מהדר במצוות. איז ממילא דארף מען נישט מער דאגה׳ן. איז דאס א גוטער דרך.“ אבער אז מ׳לערנט אין חסידים בנוגע די ענינים, זעט מען דאך כמה וכמה סיפורים וואס חסידים דערציילן. איינער פון די סיפורים וואס חסידים דערציילן: ס׳איז געווען ביים אלטן רבי א גרויסער חסיד, וואס ער איז געווען א גרויסער למדן, א גרויסער תלמיד חכם, און ער האט געלערנט א סך נגלה, א סך חסידות, און ער האט געדאווענט, ברוך השם. געקומען איז ער צום אלטן רבי׳ן אמאל, און ער איז געווען א פארמעגליכער, א בעל נכסים, געווען א בעל הון. איז ער אמאל געקומען צום אלטן רבי׳ן אויף יחידות, און ער גיט א טענה אז ער דערפילט זיך נישט, אז ער לערנט חסידות, אז ער איז ביי דער חסידות, און ער ברויך דאך האבן א עבודה שבלב. אבער

06:27 דובר 1 ער פילט נישט דעם הרגש, דעם עיקר אין דאווענען; ער פילט נישט דעם חיות, דעם געשמאק, דעם ברען אין עבודה שבלב. אז ער קומט צום דאווענען, דערפילט ער זיך נישט. און דער רבי האט געפרעגט בנוגע זיין הנהגה, ווי אזוי ער פירט זיך אין דעם עסן און אזוי ווייטער. און ער האט געזאגט וואס ער עסט יעדן טאג און אזוי. און דער רבי האט אים געזאגט אמאל: „אז דו עסט ווייס ברויט יעדן טאג, ווי ווילסטו האבן א געשמאק אין עבודה שבלב?“ דער ענין פון ווייס ברויט, ווייסטו, איז געווען אמאל אז דאס איז געווען פאר די עשירים. אויך די עניים, עס איז געווען א שווארץ ברויט, נישט דאס ווייס ברויט; דאס איז געווען דאס ברויט פון די עניים, די געוואוינלעכע מענטשן, געוואוינלעכע משפחות. און דער רבי האט געזאגט, אז אויב דיין עסן איז ווייס ברויט, דאס איז דער ענין. אז מ׳איז, אז ווי עס ליגט אין ענינים פון מותרות, אין ענינים פון תענוגים, אין ענינים פון גשמיות, אפילו ס׳איז מותר, איז דאס מגשם דעם דרך, און ממילא קומט שפעטער נישט קיין חיות אין עבודה שבלב. און דערפאר ווערט געפונען אין די דרכי החסידות, אז דער רבי האט געמאנט, חסידות מאנט פון א איד א שטארקע זאך: נישט נאר אז ער זאל זיך אפהיטן פון דברים אסורים, נאר אדרבה, ס׳דארף זיין אן עיקר עבודה, זיך אנהאלטן אין דברים המותרים. דאך דער רבי,

07:45 דובר 1 שוין מערערע מאל, זאגט שפעטער אמאל חסידות באריכות, אז אויך אין דברים המותרים, אויב דער מענטש האט אין דעם א משיכה, א חיות און א געשמאק, דארף ער זיך קאך נישט. דאס איז א בינדונג. די עבודה פון זיך אפהאלטן פון דברים המותרים, דאס זעט מען אין די סיפורים פון רבי׳ן פון בעלז. וואס איז דאך דער ענין, און וואס מ׳זאגט, אז דווקא בזמננו זה מאנט זיך אט דער ענין? איז מבואר בנוגע דעם ענין הנדרים. וואס מ׳געפינט אין אונזער סדר, געפינט מען אז די תורה רעדט בנוגע א גאנצע פרשה, אדער א גאנצע חלק אין דער סדרה, וואס רעדט בנוגע דעם ענין הנדרים. וואס דער ענין הנדרים איז, געפינט מען אין מאמרי חז״ל, אז עס זענען פאראן סתירות. פון איין זייט געפינט מען אז דער ענין הנדרים איז א גרויסע זאך. דער לשון המשנה, די משנה זאגט בפירוש: „נדרים סייג לפרישות.“ ווען א מענטש וויל זיך פארבעסערן און וויל ווערן א מענטש צום אייבערשטן, א מענטש צו רוחניות, אבער ער האט נאכנישט געפונען די כוחות פון דעם, איז דערפאר „נדרים סייג לפרישות“. מאכט מען א נדר וואס היט דעם מענטשן פון א זאך וואס איז אים שווער, וואס מאכט דעם מענטשן נישט ליגן דערין. און על דרך זה, זענען דא כמה מאמרי חז״ל נאך בנוגע נדרים. וואס הייסט אין ענינים גשמיים, אז א מענטש נעמט א רגילות, ווי עס שטייט אין משנה, אפילו ווען עס איז מותר, איז דא דרכים, איז דא א...

09:16 דובר 1 טוט דאס. לאידך גיסא איז דא א מאמר חז״ל פארקערט. דער לשון הידוע אין גמרא זאגט: „לא דייך מה שאסרה לך תורה?“ אז א מענטש מאכט א נדר, ער נעמט אויף זיך נאך א זאך, איז דאס ניט כדבעי. מ׳זאגט אים: די תורה האט דיר געגעבן גענוג איסורים; וואס דארפסטו זיך נאך מוסיף זיין איסורים? „לא דייך מה שאסרה לך תורה?“ איז דאך לכאורה א סתירה צווישן די מאמרי חז״ל: איינס זאגט אז נדרים איז א גוטע זאך, און איינס זאגט אז נדרים איז נישט א גוטע זאך. וואס איז דער הסבר בזה? איז מבואר אין חסידות אז עס ווענדט זיך וואו א מענטש האלט. ס׳זענען דא צוויי דרכים אין עבודת השם. ס׳איז דא א מענטש וואס ער געפינט זיך אין א מדריגה רגילה אין עבודת השם, און ס׳איז דא א מדריגה פארקערט: א מענטש וואס געפינט זיך אין א פשוט׳ע מדריגה אין עבודת השם. ביי אים איז עבודת השם אזוי, אז ער האט נאך א יצר הרע, ער האט תאוות, ער האט א המשכה צו עניני עולם הזה, סיי גשמיות און סיי רוחניות. אזא מענטש דארף זיך אפהיטן דורך ענינים פון נדרים. אבער ווען מ׳זאגט נדרים, מיינט מען — [לא ברור] — מען דארף דא זיין זייער זהיר. דאס הייסט נישט מאכן קיין נדרים בפה ובדיבור, ווייל דאס איז א זאך וואס איז זייער חמור ביותר. חס ושלום אז א מענטש קען נישט מקיים זיין א נדר; דאס קען גורם זיין א דבר חמור ביותר.

10:45 דובר 1 דערפאר דארף מען דא זיין זהיר און מ׳זאל נישט מאכן קיין נדרים. אבער לאידך גיסא, ווען עס קומט צו אכילות און ענינים חומריים און גשמיים, אפילו אן א נדר, וואס פירוש הדבר? וואס מיינט דער ענין? יא, מ׳דארף נישט מאכן בפועל׳דיגע נדרים. אבער דער עצם ענין פון קדושה, פון פרישות, דער עצם ענין אז א מענטש האלט זיך אפ פון ענינים גשמיים, ענינים חומריים און עולם הזה — א מענטש וואס האט תאוות, ער האט א המשכה צו עניני עולם הזה — ער דארף זיך מרחק זיין. דא דארף מען צוקומען צו דעם ענין פון נדרים, כדי אז ענינים גשמיים זאלן אים נישט אראפציען, נישט מגשם זיין. ער דארף זיך אפהיטן פון עניני עולם הזה און מאכן דערפון ענינים פון קדושה. און על דרך זה בנוגע צו עניני הידורים. אבער א מענטש וואס איז פארקערט, א מענטש וואס איז שוין אויף א מדריגה, וואס עניני עולם הזה און גשמיות האבן אויף אים נישט קיין שליטה, עס ברענען ביי אים נישט קיין תאוות עולם הזה — א מענטש וואס איז שוין אויף א מדריגה אין עבודת השם, עבודת צדיקים — ביי אים איז אדרבה: נישט נאר איז עס ניט כדבעי זיך אפצוהאלטן פון עולם הזה, נאר אדרבה, ער דארף גאר פארקערט נוצן ענינים פון גשמיות און מאכן פון זיי א גוטע זאך. אז א מענטש איז באמת אויף דער מדריגה,

12:12 דובר 1 דארף ער נוצן עניני עולם הזה, נוצן גשמיות, כדי צו דינען דעם אויבערשטן, נוצן דאס און מאכן דערפון כלים צו קדושה. דאס זעט מען ביי כמה וכמה צדיקים, ווי למשל ביים רוזשינער און ביים רבי מהר״ש, וואס זייער הנהגה איז געווען מיט עשירות און הרחבה, מיט ענינים פון גשמיות. עס זענען געווען גרויסע צדיקים וואס זייער סדר העבודה איז געווען דווקא מתוך הרחבה, מתוך עשירות און הרחבה. דאס איז אבער ווייל די הנהגה מיט גשמיות און עולם הזה איז ביי זיי געווען אן קיין שום תאוה, אן קיין שום המשכה צו עולם הזה. די גשמיות איז ביי זיי געווען נאר פאר עבודת השם, און זיי האבן דווקא די דברים גשמיים גענוצט פאר קדושה. דאס איז, בכללות הענין, די צוויי דרכים אין עבודת השם. אבער בשעת מ׳רעדט בכלל, אין אונזערע צייטן בפרט, דארף א מענטש קוקן אויף זיין מצב. אז מ׳געפינט זיך אין א מצב פון חושך, א מענטש געפינט זיך אין א מצב וואו ער האט א יצר הרע און תאוות עולם הזה, דארף מען זיך מרחק זיין דורך ענינים פון נדרים און חומרות, כדי צו מזכך זיין דעם גוף און נפש הבהמית. דערפאר דווקא דורך ענינים פון נדרים און חומרות, נישט נאר בדברים האסורים, נאר אויך בדברים המותרים, קען מען דעם גוף און נפש הבהמית מזכך זיין און אריינברענגען קדושה. [לא ברור] דורך דעם ברעכט מען דעם גוף און נפש הבהמית און מ׳ברענגט אריין קדושה.

14:06 דובר 1 [לא ברור] אויף דרך זה איז דא א שינוי בנוגע צו אלע עבירות. און דאס איז, ווי דער רבי מבאר אין דעם לקוטי תורה, ריש פרשת מטות, אז דווקא אין זמנים פון חושך און גלות האבן חכמים איינגעפירט נייע חומרות און נייע נדרים. דאס ווערט מבואר אין לקוטי תורה: בשעה עס איז געווען זמן הבית, ווען עס איז געווען דער בית המקדש, איז געווען א גילוי פון קדושה, א גילוי פון שכינה. [לא ברור] דווקא ווען מען געפינט זיך אין א זמן פון הסתר און חושך, דארף מען נוצן דאס וואס חכמים האבן מתקן געווען. [לא ברור] בזמן התנאים און בזמן הראשונים איז געווען א מצב פון עשירות בגשמיות [לא ברור]. אבער ווען עס קומט זמן הגלות, ווען עס ווערט שטארקער דער חושך, דארף מען צוברעכן דעם חושך און אריינברענגען מער ליכט, מער אלקות, מער ג־טלעכקייט. און דאס טוען חכמים און צדיקים פאר כלל ישראל שבכל דור.

15:52 דובר 1 עס קומען צו נייע ענינים, עס קומען נאך ענינים אין עבודת השם, קדושה, נייע תקנות און נייע נדרים. לכאורה איז דאס [לא ברור]: די זאכן זענען דאך ענינים המותרים. און דאס איז דווקא בשעת חושך הגלות, אז עס קומט צו א תוספת אין עבודת השם.

20:15 דובר 2 בפרט ביי די דורות האחרונים, וואס מער און מער דערנענטערן אונז צו משיח, און עס ווערט שטארקער און שטארקער דער ענין פון מוסיף זיין נאך א הידור, נאך א חומרא, נאך א הנהגה, נאך א תקנה, כדי צו מאכן די וועלט מער און מער גרייט צו משיח. ס'איז געווען אמאל, איך מיין ס'איז געווען תשמ״ג, ביים רבי'ן, [לא ברור]. ס'איז געווען דעמאלט א פארברענגען, דעם רבי'נס פארברענגען. ס'איז געווען נאך פופצן יאר. אויפן פארברענגען האט דער רבי גערעדט [לא ברור], ווי ער דעם יום טוב וכו׳. דעמאלט, אויפן פארברענגען, האט דער רבי געזאגט אז מ'זאל מאכן א המשך צו דעם פארברענגען. און אין ווארט איז געווען א זומער, מיט א קליינע [לא ברור]. ס'איז געווען כאילו, זיי האבן געהאט איין טאג, און מ'האט נישט געוואוסט וואס, ווי אזוי יעצט צו [לא ברור]. צוזאמענגענומען נאך עטליכע בחורים, און ער האט געוואלט מאכן א גרויסן פארברענגען. דער רבי האט געזאגט אז מ'מוז מאכן א המשך צו דעם פארברענגען. האט ער געזאגט, ער גייט מאכן א שטורעמדיקן פארברענגען. און מ'האט צוזאמענגענומען געלט און געמאכט א גרויסן, א גאר גרויסן פארברענגען, און געמאכט א גרויסן שטורעם. און מ'האט איינגעלאדן מענטשן מכל אתר ואתר, און ס'איז געווארן א גאר גרויסע סעודה מיט א גרויסן פארברענגען. און נאך מוצאי [לא ברור] איז געווען דער גרויסער פארברענגען. און

21:45 דובר 2 מען האט דעמאלט אריינגעשריבן צום רבי'ן, די בחורים האבן געשריבן דעמאלט א דו״ח צום רבי'ן פון אט דער הנהגה, וואס זיי האבן געטאן. פארשטייט זיך, דער רבי האט געהאט א גרויסן נחת רוח פון דעם. אבער דער רבי האט צוגעשריבן אויפן בריוו, וואס זיי האבן געשריבן מיטן דו״ח, וואס זיי האבן אויך געשריבן מיט פרטים פון אלע זאכן וואס זיי האבן געטאן. און דער רבי האט צוגעשריבן אויף דעם, מיט א סימן שאלה: וואס איז ארויסגעקומען בפועל ממש פון אט דעם פארברענגען? און ער האט געשריבן: ״עיין לקוטי תורה בריש פרשת מטות.״ און דער ענין פון דעם, וואס מיינט ער מיט לקוטי תורה? וואס איז אט די נקודה? און ווי דער רבי זאגט, לקוטי תורה ריש פרשת מטות: עס דארף נישט בלייבן ביי ריידן און התעוררות. עס דארפן צוקומען נייע הידורים, נייע חומרות. במילא, אחרי זה, דארף מען זען אז עס זאלן צוקומען נאך נייע ענינים בפועל ממש. דאס הייסט, עס זאלן צוקומען נייע הוספות און נייע הידורים און נייע חומרות, נייע הנהגות. יעדער איינער קען טאן וואס מער און מער אין עבודת השם, כדי צו מאכן די וועלט גרייט אויפן גילוי משיח. און במילא, דאס איז די הוראה וואס מען נעמט פון פרשת מטות, בפרט אז מיר לייענען אט די פרשה אין די דריי וואכן. און דער רבי האט גערעדט נאך א פארברענגען, ש״פ מטות־מסעי, תש״מ [לא ברור].

23:14 דובר 2 [לא ברור], דער רבי רעדט אים [לא ברור]. אלזא, דאס געפינט זיך נאך אין אט די וואכן פון די דריי וואכן. וואס די דריי וואכן איז א צייט פון חושך הגלות, עס קומט צו חושך הגלות. עס איז א צייט פון אבילות, עס איז א צייט וואס מען פילט זיך [לא ברור], ווי עס שטייט אין שולחן ערוך, די ענינים וואס מען זאגט אין די דריי וואכן, עניני האבילות. דארף מען אין די דריי וואכן לערנען פון אט דעם ענין, נדרים, כדי ארויסצוברענגען דעם כח וואס א איד האט. און דער רבי, דער רבי רעדט [לא ברור] וואס מיר זאגן אין דעם. יא, מיר זאגן [לא ברור], כח וואס א מענטש האט. אלזא, מיט איין ווארט קען ער נעמען א זאך און דערפון מאכן א הקדש און א קודש. ווי ער זאגט, אט דאס זענען נדרים, דורך קיין מקום. אלזא, דער מענטש זאגט [לא ברור]. דער מענטש זאגט א נדר, נעמט ער א גשמיות׳דיגע זאך, און ער מאכט עס מיט קדושת השם, און עס שטערן אים נישט קיין הגבלות. אין קרבנות איז דא הגבלות. דאס איז דוקא [לא ברור], דאס דארף זיין [לא ברור], דאס איז אין בית המקדש. דאס זענען הגבלות. אין נדרים זאגט מען: יעדע זאך [לא ברור], אן קיין שום הגבלות, נישט קיין צייט, נישט קיין מקום, נישט קיין [לא ברור], קיין שום זאך. קען א מענטש נעמען און מאכן פון דער וועלט, אריינברענגען קדושה אין וועלט.

24:24 דובר 2 דא קען א מענטש אריינברענגען קדושה אין וועלט. אבער די עבודה, דווקא אין דעם צייט פון בין המצרים, ווען ס׳קומט צו חושך בעולם, זאגט די תורה ביי „איש כי ידור נדר“: דווקא אין דער צייט דארף איך מאכן נאך א הוספה, נאך א הידור, נאך א חומרא. סיי אין ענינים פון סור מרע [לא ברור], און סיי אין ענינים פון עשה טוב מוסיף זיין: נאך א הידור, נאך א חומרא, נאך א תקנה, נאך א מנהג, נאך א ענין. ווייל דורך דעם טוט ער אריינברענגען קדושה אין וועלט, און מער קדושה אין וועלט, און דאס וועט אויפהייבן דעם חושך בעולם, און דאס וועט צוברענגען. און בקרוב בימינו, זאל מען זוכה זיין צו דער גאולה האמיתית והשלימה על ידי משיח צדקנו, יהפכו ימינו לששון ולשמחה. דווקא אט די טעג, די טעג פון בין המצרים, [לא ברור], און ווערן דעמאלט ימי שמחה, ווי ס׳ברענגט זיך אין חסידות בשם האריז״ל. דווקא די טעג, ווען משיח וועט קומען, וועלן זיין די גרעסטע טעג פון יום טוב, די גרעסטע שמחה, ווייל דווקא [לא ברור], ס׳קומט צו גילוי פון חושך, און דער [לא ברור] איז גרעסער. און זאל מען זוכה זיין צו דער גאולה האמיתית והשלימה ביאת משיח צדקנו, זאל זיין במהרה בימינו אמן.