לעבן חסידות · פרק 66 · 2023-03-06 · 32:06
פרשת כי תשא - א מטבע מיט א פייער
תיאור הפרק
*בעל שם טוב עה״ת פרשת תשא, *לקוטי שיחות חלק ג׳ כי תשא, חלק כ״ו כי תשא ועוד
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 היה חסיד בשם רבי נחמיה דוברובנר. רבי נחמיה דוברובנר היה מן החסידים הראשונים של אדמו"ר הזקן, אדמו"ר האמצעי ואדמו"ר הצמח צדק. הוא היה גם מגדולי הרבנים, תלמיד חכם גדול וגאון עצום, הן בנגלה והן בחסידות. פנו אליו בשאלות בהלכה. באותם ימים היה לאדמו"ר הצמח צדק שד"ר שכינו אותו „פעטער יוסל”, הדוד יוסל. שמו היה רבי יוסף, והוא היה קרוב משפחה של אדמו"ר הצמח צדק. הוא היה שד"ר, כלומר שלוחא דרחמנא, והיה נוסע בין העיירות כדי לאסוף כספי צדקה עבור רבותינו נשיאינו, עבור הרביים, ובפרט עבור אדמו"ר הצמח צדק. הוא היה איש קדוש, איש רוחני. יש עליו כמה סיפורים. יש סיפור על כך שפעטער יוסל היה נוסע בין העיירות ואוסף כספי צדקה, ולאחר מכן, מדי כמה שבועות או חודשים, היה בא לליובאוויטש, שבה שהה אדמו"ר הצמח צדק, ומביא את כל הקופסה, קופת צדקה ובה כל המטבעות שאסף לצדקה. כלומר, הוא היה מביא את קופת הצדקה כולה, ואדמו"ר הצמח צדק היה מחלק את המטבעות לקבוצות נפרדות. הוא היה מניח על השולחן ערימה של
00:00 ס׳איז געווען א חסיד וואס האט געהייסן רב נחמיה דוברובנר. רב נחמיה דוברובנר איז געווען פון די חסידים הראשונים, פונעם אלטן רבי׳ן, פונעם מיטעלן רבי׳ן, פונעם צמח צדק. ער איז געווען אויך איינער פון די גרויסע רבנים, א גרויסער תלמיד חכם, א גאון עצום, סיי אין נגלה, סיי אין חסידות. מען האט זיך געוואנדן צו אים מיט שאלות אין הלכה. אין יענע צייטן האט דער צמח צדק געהאט א שד״ר, וואס מען האט גערופן פעטער יוסל. ער האט געהייסן רב יוסף, אזוי איז געווען זיין נאמען, און ער איז געווען משפחה פונעם רבי׳ן צמח צדק. ער איז געווען א שד״ר, דאס הייסט א שלוחא דרחמנא, פלעגט ארומפארן אין די שטעטלעך, אפצוקלייבן געלט פאר צדקה פאר רבותינו נשיאינו, פאר די רביים, פארן צמח צדק בפרט. און ער איז געווען אן איש קודש, אן איש רוחני. עס זענען פאראן כמה סיפורים. עס איז דא א מעשה, אז פעטער יוסל פלעגט ארומפארן אין די שטעט און פלעגט צוזאמענקלייבן געלט פון צדקה, און שפעטער, יעדער עטלעכע וואכן אדער חדשים, פלעגט ער קומען קיין ליובאוויטש, וואו דער צמח צדק איז געווען, צו ברענגען דעם גאנצן קעסטל, א פושקע, א קעסטל מיט די אלע מטבעות וואס ער האט צוזאמענגעקליבן פאר צדקה. דאס הייסט, ער פלעגט ברענגען דעם גאנצן קעסטל פון צדקה, און דער צמח צדק פלעגט לייגן די מטבעות צוזאמען אין באזונדערע טיילן. ער פלעגט לייגן אויפן טיש א קופע פון
01:52 כמה מטבעות, עוד ערימה של כמה מטבעות, ועוד ערימה. פעטער יוסל, שהיה הממונה על כך, הבחין שבכל פעם שקופת הצדקה מגיעה אל אדמו"ר הצמח צדק, הוא מוציא ממנה כמה מטבעות ומניח אותן בצד. זה הדבר הראשון שהוא עושה: מניח אותן בצד. אחר כך הוא מוציא עוד מטבעות, מקבץ אותן, וכך מסדר אותן. היה לו מעניין מאוד לראות שהחלוקה שעושה אדמו"ר הצמח צדק מדויקת. כלומר, או שהרבי יודע מהיכן הגיעו המטבעות, או שיש כאן איזה עניין במספרים, שלפיו הוא מחלק אותן למטרות צדקה שונות. פעם אחת, כשהיה אצל הרבי, הבחין שהמטבעות הראשונות שהרבי מוציא מן הקופה, מן השק, שוות לסכום שנתן רבי נחמיה דוברובנר. אבל זו עדיין לא הייתה ראיה שאלו אותן מטבעות. הרי היו שם מטבעות רוסיות, והסכומים היו פחות או יותר דומים. ייתכן שזו רק אותה כמות מטבעות שנתן רבי נחמיה. הוא רצה לבדוק זאת, ועשה כך: בפעם הבאה שנסע לאסוף את הכסף וקיבל מרבי נחמיה דוברובנר את סכום המטבעות, הוא פיזר את המטבעות בנפרד ועשה לעצמו סימן. מטבע אחת הניח בצד אחד
01:52 כמה מטבעות, נאך א קופע פון כמה מטבעות, נאך א קופע. דער פעטער יוסל, וואס ער איז געווען דער ממונה, האט באמערקט אז דער צמח צדק, יעדעס מאל ווען עס קומט צו אים די קאסע, די פושקע פון צדקה, נעמט ער ארויס עטלעכע מטבעות און לייגט זיי אוועק אויף א זייט. דאס איז די ערשטע זאך: ער לייגט זיי אוועק אויף א זייט. שפעטער נעמט ער נאך, קלייבט צונויף און אזוי איז ער מסדר. עס איז פאר אים געווען זייער אינטערעסאנט צו זען, אז דאס וואס דער צמח צדק מאכט, די חלוקה, איז מדויק. דאס הייסט, אז דער רבי ווייסט פון וואנען די מטבעות קומען, אדער אז דאס איז עפעס אן ענין פון מספרים, וואס ער טיילט אויס פאר אלערליי צדקות. האט ער אמאל, ווען ער איז געווען ביים רבי׳ן, באמערקט אז די ערשטע מטבעות וואס דער רבי נעמט ארויס פון דער פושקע, פון דעם זעקל, זענען געווען דער זעלבער סכום מטבעות וואס רב נחמיה דוברובנר האט געגעבן. נו, דאס איז נאך נישט געווען קיין ראיה אז דאס זענען די מטבעות. עס זענען דאך אלץ געווען מטבעות, רוסישע מטבעות, וואס זענען געווען מער ווייניקער דער זעלבער סכום מטבעות. קען זיין אז דאס איז נאר די כמות פון די מטבעות וואס רב נחמיה האט געגעבן. האט ער געוואלט דאס בודק זיין. האט ער געטאן אזוי: דאס נעקסטע מאל וואס ער איז געפארן צוזאמענקלייבן די געלט און האט באקומען פון רב נחמיה דוברובנר דעם סכום מטבעות, האט ער גענומען די מטבעות און זיי באזונדער צעשפרייט און געמאכט פאר זיך א סימן. ער האט געלייגט איין מטבע אין איין
03:38 של הקופה, מטבע שנייה הניח במקום אחר, וכך פיזר אותן במקומות נפרדים ועשה סימן כלשהו, כדי שידע שאלו המטבעות של רבי נחמיה דוברובנר. בפעם הבאה, כשחזר אל אדמו"ר הצמח צדק והביא את כל הכלי, את כל שק הצדקה, הבחין שאדמו"ר הצמח צדק אכן מחפש בתוכו. הוא חיטט בכל הקופה, שהייתה מלאה מטבעות, ושלף מטבע אחת, ואחר כך שלף מטבע נוספת. ואכן, כפי שהבחין פעטער יוסל, אדמו"ר הצמח צדק לקח דווקא את המטבעות האלה, בדיוק את המטבעות שנתן רבי נחמיה דוברובנר. מכך הבין שהרבי יודע בדיוק מי נתן אילו מטבעות, ושהוא מחלק אותן לערימות נפרדות, כי אפילו למטבעות האלה יש חשיבות מיוחדת. הוא יצא מגדרו מרוב התפעלות מרוח הקודש: איך יודע הרבי אילו מטבעות הן אלו? הרי כולן אותו הדבר. איך רואה הרבי שהמטבע היא של רבי נחמיה דוברובנר? הוא התמלא התפעלות גדולה, לא הצליח להתאפק ואמר: „אה, איזו רוח הקודש!” אדמו"ר הצמח צדק אמר שאין זו רוח הקודש. הוא אמר שאינו יודע כלל שאלו המטבעות של רבי
03:38 זייט פון דער קאסע, פון דער פושקע, א צווייטע מטבע האט ער געלייגט אין א צווייטן ארט, און אזוי האט ער זיי באזונדער צעשפרייט און געמאכט עפעס א סימן, ער זאל וויסן אז דאס זענען די מטבעות פון נחמיה דוברובנר. געקומען דאס נעקסטע מאל, ווען ער איז געקומען צוריק צום צמח צדק און געברענגט דעם גאנצן כלי, דעם גאנצן זעקל פון צדקה, האט ער באמערקט ווי דער צמח צדק טאקע זוכט ארום. ער שארט ארום אין דער גאנצער פושקע, וואס ליגט פול מיט מטבעות, און ער קלייבט ארויס די מטבע, און נאך קלייבט ער די אנדערע מטבע. און אזוי טאקע, ווי פעטער יוסל האט באמערקט, נעמט דער צמח צדק אט די מטבעות, בדיוק אט די מטבעות וואס רב נחמיה דוברובנר האט געגעבן. פון דעם האט ער פארשטאנען אז דער רבי ווייסט פונקט ווער האט געגעבן וועלכע מטבעות, און ער טיילט זיי באזונדער אין הייפנס, אז אפילו די מטבעות האבן א חשיבות מיוחדת. און ער איז ארויסגעגאנגען פון די כלים פון התפעלות אויף דער רוח הקודש. יא, ווי ווייסט דער רבי וועלכע מטבעות? דאך אלע די זעלבע זאך. ווי זעט דער רבי אז די מטבע איז פון רבי נחמיה דוברובנר? ער איז טאקע געווען ביי זיך מיט א גרויסער התפעלות, און ער האט זיך נישט געקענט איינהאלטן און געזאגט: „אה, אזא רוח הקודש!“ דער צמח צדק האט געזאגט אז דאס איז נישט קיין רוח הקודש. ער האט געזאגט אז ער ווייסט גארנישט אז דאס איז רבי
05:14 נחמיה. אלא מה? כשיהודי נותן צדקה, הוא נותן אותה בכוונה. הוא נותן אותה בחיות. והחיות הזאת והכוונה הזאת, התחושה, העונג והרגש שיש לו בשעה שהוא נותן צדקה — כל אלה נכנסים לתוך המטבע. ממילא, כשהוא מפריד את המטבעות זו מזו ומקבץ אותן לערימות־ערימות, מניח אותן בקבוצות נפרדות [לא ברור], הוא מסתכל על המטבע ויכול לראות שיש בה חיות מיוחדת, המעידה שניתנה בחיות מיוחדת, בשמחה מיוחדת ובכוונה מיוחדת. כן, המטבעות שהוא מוציא הן המטבעות שהוא רואה בהן אפילו עונג מיוחד, חיות מיוחדת בתוך המטבע. ואת אלה הוא מניח בצד. נו, כמובן, בשביל זה עצמו צריך רוח הקודש, אבל זה הסיפור שחסידים מספרים. כלומר, אותה נתינת צדקה, אותן מטבעות, אבל כשיהודי נותן אותן בחיות מיוחדת, המטבע נעשית מטבע חיה, יש בה חיות מסוג אחר, והדבר נשאר במטבע עצמה — אפילו חירות, עדינות, חיות מיוחדת. בכך הבחין אדמו"ר הצמח צדק, ולפי זה הפריד אותה מן האחרות וקבע כיצד להשתמש בכל מטבע ולשם מה. מה שהיום [לא ברור].
05:14 נאך פון יענעמס מטבעות. אבער וואס? אז בשעת א איד גיט צדקה, גיט ער די נתינת הצדקה מיט א כוונה. ער גיט דאס מיט א חיות. איז אט די חיות און אט די כוונה, דעם געפיל, דעם געשמאק, דעם הרגש וואס ער האט בשעת מעשה וואס ער גיט צדקה, דאס גייט אריין אין דער מטבע. איז ממילא, בשעת ער צעטיילט די מטבעות פון אנדערע, און ער לייגט דאס צוזאמען, קופעס קופעס, ער לייגט דאס צוזאמען אין באזונדערע [לא ברור], קוקט ער אויף דער מטבע, קען ער זען אז ס'איז דא אין איר א חיות מיוחדת, וואס דאס באווייזט אז דאס איז געגעבן געווארן מיט א ספעציעלע חיות, מיט א ספעציעלע שמחה, מיט א ספעציעלע כוונה. יא, איז אט די מטבעות וואס ער נעמט ארויס, דאס זענען די מטבעות וואס ער זעט אין זיי אפילו א ספעציעלן געשמאק, א ספעציעלע חיות אין דער מטבע. און אט דאס וואס ער לייגט אוועק אויף א זייט. נו, כמובן, אז אויף דעם אליין דארף מען רוח הקודש, אבער דאס איז געווען דער סיפור וואס חסידים דערציילן. דאס הייסט אז אין דער זעלבער נתינת הצדקה, די זעלבע מטבעות, אבער בשעת א איד גיט דאס מיט א חיות מיוחדת, ווערט אט די מטבע א לעבעדיגע מטבע, אן אנדער סארט לעבעדיקייט, און דאס האלט זיך אן אין דער מטבע גופא, אפילו א חירות, אן איידלקייט, א חיות מיוחדת, וואס דאס האט דער צמח צדק באמערקט, און לויט דעם האט ער פון אנדערע צעטיילט ווי צו נוצן יעדע מטבע און פאר וואס זי צו נוצן. וואס היינט [לא ברור].
06:50 פרשת כי תשא. בפרשת כי תשא קוראים על מחצית השקל: ״כי תשא את ראש בני ישראל לפקודיהם ונתנו איש כופר נפשו״, ובהמשך הפרשה מדובר על עניין מחצית השקל. בהשגחה פרטית קוראים על מחצית השקל דווקא בשבוע של פורים. ובכלל, יש עוד כמה עניינים הקושרים את מחצית השקל לפורים. ראשית, ישנה פרשת שקלים, שקוראים בכל שנה בשבת שלפני חודש אדר. וישנה המשנה הידועה: ״באחד באדר משמיעין על השקלים״. כלומר, חודש אדר הוא חודש שקשור במיוחד לנתינת מחצית השקל. ועד למנהג שהוא מנהג ישראל תורה, ומובא בהלכה, שבערב פורים, בתענית אסתר, נותנים עד היום מחצית השקל, זכר למצוות מחצית השקל שהייתה בזמן שבית המקדש היה קיים. ובהשגחה פרטית, בשנה זו חל פורים בשבוע של פרשת כי תשא, וקוראים על מחצית השקל. מהו הקשר, נוסף על כל העניינים האלה? הסיבה הפשוטה לכך שקוראים פרשת שקלים בתקופה הזאת, וש״באחד באדר משמיעין על השקלים״, היא שזוהי הכנה לחודש ניסן. כי בראש חודש ניסן מתחילה שנה חדשה בנוגע לקרבנות, והעניין הוא ש־
06:50 פרשת כי תשא. פרשת כי תשא ליינט מען וועגן מחצית השקל. „כי תשא את ראש בני ישראל לפקודיהם ונתנו איש כופר נפשו“, און דערנאך אין דער פרשה רעדט זיך וועגן דעם ענין פון מחצית השקל. וואס בהשגחה פרטית ליינט מען דעם ענין פון מחצית השקל אט אין דער וואך פון פורים. וואס בכלל איז דא דערין פון מחצית השקל פארבונדן מיט פורים נאך א פאר ענינים. ערשטנס איז דא פרשת שקלים, וואס יעדן שבת פאר חודש אדר, יא, איז דא די פרשת שקלים. און ס'איז דא די משנה הידועה: „באחד באדר משמיעין על השקלים“. דאס הייסט אז חודש אדר איז א חודש מיוחד פארבונדן מיט דעם ענין פון שפענדן מחצית השקל. און ביז מיט דעם מנהג, וואס דאס איז דער מנהג ישראל תורה, יא, איז מ'ברענגט עס אראפ אין הלכה, אז ערב פורים, אין תענית אסתר, גיט מען אט עד היום הזה, דעם מנהג פון געבן מחצית השקל, זכר צו דער מצוה פון מחצית השקל וואס איז געווען בזמן שבית המקדש היה קיים. און בהשגחה פרטית איז אט בשנה זו פאלט אויס פורים אין דער וואך פון פרשת כי תשא, און מ'ליינט מחצית השקל. וואס איז דער קשר, יא, בנוסף צו די אלע ענינים? אז פשוט די סיבה פארוואס מ'ליינט פרשת שקלים אין דער תקופה, און פארוואס באחד באדר משמיעין על השקלים, איז די סיבה הפשוטה אז דאס איז א הקדמה צו חודש ניסן. ווייל ראש חודש ניסן הייבט זיך אן די שנה חדשה בנוגע די מיני קרבנות, וואס איז דער זאך אז
08:29 בכל שנה ושנה, אי אפשר לערב את הקרבנות של שנה זו עם קרבנות של שנה אחרת. לכן בכל שנה צריך להביא מחצית השקל, שממנה קונים את קרבנות הציבור, כדי שכל הקרבנות שעומדים להקריב, התמידים והמוספים, מראש חודש ניסן ואילך, יהיו מן התרומה החדשה, ממחצית השקל שהובאה בחודש הזה. זו הסיבה הפשוטה לכך שקוראים על מחצית השקל בחודש הזה ונותנים מחצית השקל בחודש הזה: שזוהי הכנה לחודש ניסן. אבל הגמרא במסכת מגילה, ותוספות שם שמביאים זאת בשם המדרש, אומרים שיש בזה עוד עניין מיוחד הקושר את מחצית השקל לחג הפורים. כאשר המן בא ורצה לגזור את הגזירה המרה של ״להשמיד להרוג ולאבד את כל היהודים, מנער ועד זקן, טף ונשים, ביום אחד״, הרי כתוב במגילה שהמן הציע לאחשורוש עשרת אלפים כיכר כסף. הוא רצה לתת לאחשורוש מתנה בסכום של עשרת אלפים כיכר כסף, ובכך לשכנע את המלך אחשורוש להסכים לגזירה. ועל כך נאמר במדרש: ״הקדימו שקליהם לשקליו״. כלומר, היהודים הקדימו אותו בכך שקיימו את מצוות מחצית השקל, וקיימו את מצוות מחצית השקל בפעם הראשונה באותו סדר, ויחד
08:29 שנה שנה, און מ'קען נישט מישן די קרבנות פון שנה זו מיט שנה אחרת. דערפאר איז יעדעס יאר דארף מען ברענגען מחצית השקל, וואס פון דעם קויפט מען די קרבנות ציבור, כדי אז די אלע סדרים, די קרבנות וואס מ'גייט ברענגען, די תמידים און די מוספים, פון ראש חודש ניסן ואילך זאל זיין פון דער תרומה חדשה, פון די מחצית השקל וואס איז נאר געברענגט דעם חודש הזה. דאס איז די סיבה הפשוטה פארוואס מ'ליינט וועגן מחצית השקל אין חודש הזה און פארוואס מ'גיט מחצית השקל אין חודש הזה, אז ס'איז א הקדמה צו חודש ניסן. אבער די גמרא מסכת מגילה, און תוספות דארט ברענגט עס אראפ בשם המדרש, אז דערצו איז דא נאך אן ענין מיוחד אין דעם ענין פון מחצית השקל פארבונדן מיט חג הפורים. וואס דאס איז אז המן, בשעת המן איז געקומען און האט געוואלט מאכן די ביטערע גזירה פון „להשמיד להרוג ולאבד את כל היהודים, מנער ועד זקן, טף ונשים, ביום אחד“, שטייט דאך אין דער מגילה אז המן האט געברענגט צו אחשורוש עשרת אלפים ככר כסף, ער האט געוואלט ברענגען א מתנה צו אחשורוש אויף דעם סכום פון עשרת אלפים ככר כסף. וואס מיט דעם האט ער געוואלט איבעררעדן דעם מלך אחשורוש אז ער זאל אננעמען די גזירה. און אויף דעם שטייט אין מדרש אז דאס איז „הקדימו שקליהם לשקליו“. דאס הייסט אז אידן האבן מקדים געווען דורך דעם וואס אידן זיינען מקיים די מצוה פון מחצית השקל, און די מצוה פון מחצית השקל מקיים געווען די ערשטע מאל אין יענעם סדר, און צוזאמען
10:04 עם מצוות מחצית השקל שבכל שנה ושנה, על ידי כך שהיהודים מקיימים את מצוות מחצית השקל, ״הקדימו שקליהם לשקליו״. מצוות מחצית השקל הקדימה את עשרת אלפים כיכר הכסף שהמן רצה להביא לאחשורוש כדי לגזור את הגזירה על היהודים. וכפי שאומרים תוספות, יש לכך קשר גם לחשבון: הוא נקב דווקא בסכום של עשרת אלפים כיכר כסף, מפני שלפי החשבון שמביאים תוספות, המספר הזה קשור למספר מחציות השקל שהיהודים הביאו. ויש בזה כמה וכמה פירושים במפרשים, כיצד מחשבים את עשרת אלפים כיכר הכסף בהתאם למצוות מחצית השקל של היהודים. אבל על כל פנים, הלשון היא ״הקדימו שקליהם לשקליו״: שמחצית השקל הקדימה. וכמובן, אין הכוונה רק לקדימה בזמן, שבפועל מצוות מחצית השקל הייתה קודם לשקלים של המן; אלא ש״הקדימו״ פירושו גם קדימה במעלה. מחצית השקל שהיהודים הביאו — זהו הסוד של מחצית השקל, שהיא קודמת במעלה; זהו הסוד של מחצית השקל, שמוחקת את כל הטענות, את כל הקטרוגים ואת כל הבלבולים של המן, וגורמת לביטול גזירת המן. וממילא נשאלת השאלה שצריך להבין: מה הקשר בין שני העניינים?
10:04 דא מיט דער מצוה פון מחצית השקל בכל שנה ושנה, איז דורך דעם וואס אידן זיינען מקיים די מצוה פון מחצית השקל, ״הקדימו שקליהם לשקליו״. אז די מצוה פון מחצית השקל האט מקדים געווען די עשרת אלפים ככר כסף וואס המן האט געוואלט ברענגען צו אחשורוש כדי צו מאכן די גזירה אויף אידן. און ווי תוספות זאגט, איז דאס אויך אין דעם חשבון, אז דווקא האט ער געמאכט עשרת אלפים ככר כסף, ווייל מען חשבונ׳ט לויט תוספות דעם מספר פון עשרת אלפים ככר כסף, איז דאס פארבונדן מיט דעם מספר פון מחצית השקל וואס אידן האבן געברענגט. און אין דעם פאראן כמה וכמה פירושים אין מפרשים, ווי אזוי חשבונ׳ט מען אויס די עשרת אלפים ככר כסף בהתאם צו דער מצוה פון מחצית השקל פון אידן. אבער על כל פנים, דער לשון איז ״הקדימו שקליהם לשקליו״: אז דער מחצית השקל האט מקדים געווען. וואס כמובן דער פשט איז נישט נאר א קדימה בזמן, אז בפועל ממש אין זמן איז געווען פריער די מצוה פון מחצית השקל, און דאס האט מקדים געווען די שקלים פון המן; נאר דער פשט איז גאר אז ״הקדימו״, דאס הייסט א קדימה במעלה. אז דער מחצית השקל וואס אידן האבן געברענגט, דאס איז דער סוד פון מחצית השקל וואס איז קודם במעלה; דאס איז דער סוד פון מחצית השקל וואס ווישט אפ אלע טענות און אלע קטרוגים און אלע בלבולים פון דעם המן, און דאס מאכט אז מ׳זאל מבטל זיין גזירת המן. איז במילא דא די שאלה, אז מען דארף פארשטיין: וואס איז דא דער קשר פון די צוויי ענינים?
11:35 מה מיוחד במצוות מחצית השקל, עד כדי כך שאומרים שמחצית השקל היא דבר חשוב כל כך, ש״הקדימו שקליהם לשקליו״ בזכות מחצית השקל שהיהודים הביאו? לכאורה, מחצית השקל היא מצווה קטנה, מצווה פשוטה, בסכום קטן, בסך הכול מחצית. למשכן נדרשו נדבות רבות, נדבות גדולות שהביאו: כסף וזהב ונחושת, תכלת וארגמן וכולי — כל הדברים היקרים האלה. ואילו מצוות מחצית השקל הייתה דווקא מטבע קטן, מחצית, שאותו הביאו למשכן. אם כן, לכאורה, מדוע דווקא המצווה שבה היהודים הביאו לא יותר ממחצית השקל היא ״הקדימו שקליהם לשקליו״, והיא שביטלה את הגזירה, כנגד עשרת אלפים כיכר הכסף שהמן הציע? מה הקשר בין מצוות מחצית השקל לסיפור פורים? וזאת בפרט כאשר קוראים על כך בפרשת השבוע: מהו הקשר הפנימי, הקשר המיוחד, דווקא לעניין מחצית השקל? וכדי להבין זאת יש להקדים את מאמר חז״ל הידוע, שהגמרא אומרת כי בשעה שהקב״ה נתן ליהודים את מצוות מחצית השקל, שאל משה רבינו: ״במה תרום קרנם של ישראל?״ והקב״ה הראה לו, שכאשר היהודים נותנים כופר נפשם, עניין מחצית השקל הוא עניין של כופר נפשם.
11:35 וואס איז דער ענין וואס איז דא ספעציעל אין דער מצוה פון מחצית השקל, וואס מ׳זאגט אז עד כדי כך איז מחצית השקל א דבר חשוב, וואס ״הקדימו שקליהם לשקליו״, אז דורך דעם וואס אידן האבן געברענגט מחצית השקל? לכאורה, מחצית השקל איז א קליינע מצוה, א מצוה פשוטה, מיט א קליינעם צאל, גאנץ נישט מער ווי א מחצית. פארן משכן האבן געדארפט כמה נדבות, גרויסע נדבות וואס מ׳האט געברענגט, כסף וזהב ונחשת, תכלת וארגמן וכולי, אלע ענינים, די טייערע זאכן. דווקא די מצוה פון מחצית השקל איז געווען מער נישט ווי א קליינציקע מטבע, א מחצית, און דאס האט מען געברענגט צום משכן. איז לכאורה, וואס איז דער פשט אז דווקא די מצוה וואס אידן האבן געברענגט, מער נישט ווי א מחצית השקל, דאס איז ״הקדימו שקליהם לשקליו״, וואס האט מבטל געווען די גזירה, די גזירה וואס המן האט געברענגט עשרת אלפים ככר כסף? וואס איז דער קשר ענינים פון דער מצוה מחצית השקל מיטן סיפור פורים? און דאס לכאורה בפרט, אז מ׳לייענט דאס אין פרשת השבוע. וואס איז דער קשר פנימי, דער קשר מיוחד, דווקא מיטן ענין פון מחצית השקל? און מען דארף דאס פארשטיין בהקדם דעם מאמר חז״ל הידוע, וואס די גמרא זאגט, אז בשעה וואס דער אויבערשטער האט געגעבן פאר אידן די מצוה פון מחצית השקל, האט משה רבינו געפרעגט: ״במה תרום קרנם של ישראל?״ האט דער אויבערשטער אים געוויזן, אז ווען אידן גיבן כופר נפשם, אז דער ענין מחצית השקל איז דער ענין פון כופר נפשם.
13:23 משה רבינו התפלא. משה רבינו התפלא: איך יכול להיות דבר כזה? לקח הקדוש ברוך הוא מטבע של אש, הראה לו אותו מתחת לכיסא הכבוד, ואמר לו: ״זה יתנו״, ״כזה יתנו״. משה רבינו התקשה בעניין מחצית השקל. הוא לא ידע ולא הבין, עניין מחצית השקל היה קשה לו, והקדוש ברוך הוא הראה לו מטבע של אש מתחת לכיסא הכבוד ואמר: ״זה יתנו״, ״כזה יתנו״. כשאנחנו לומדים את מאמר חז״ל הזה, את המדרש, עולה כאן תמיהה פשוטה: מה משה רבינו לא הבין? במה הוא התקשה? מה הקושי בעניין מחצית השקל? מחצית השקל היא הרי מטבע. מה כל כך קשה בזה? צריך להראות לו מטבע? שקל — כולם יודעים מה זה שקל — והקדוש ברוך הוא אומר שצריך להביא מחצית השקל. מה כל כך קשה להבין במחצית השקל? ניחא כשמדברים על המנורה, שכתוב בגמרא שמשה רבינו התקשה בה; למנורה הרי יש ריבוי פרטים וריבוי עניינים, ולכן משה התקשה בעניין המנורה. ועל דרך זה, כשמדברים על עניין השרצים, שיש כמה עניינים שקשה לדעת מהם ומהם פרטיהם, הקדוש ברוך הוא הראה למשה רבינו את הפרטים. אבל במחצית השקל אני לא רואה שום קושי. ואת השאלה הזאת שואלים כמה מפרשים, [לא ברור], ששואלים: מה היה קשה למשה רבינו? מה היה הקושי שלו בעניין מחצית השקל? מה
13:23 משה רבינו האט זיך געוואונדערט. משה רבינו האט זיך געוואונדערט: ווי קען דאס זיין? האט דער אויבערשטער גענומען א מטבע של אש, הראה לו מתחת כסא הכבוד, און האט אים געזאגט: ״זה יתנו״, ״כזה יתנו״. משה רבינו איז נתקשה געווען אין דעם ענין פון מחצית השקל. ער האט נישט געוואוסט און נישט פארשטאנען, עס איז אים געווען שווער דער ענין פון מחצית השקל, און דער אויבערשטער האט אים געוויזן א מטבע של אש מתחת כסא הכבוד און געזאגט: ״זה יתנו״, ״כזה יתנו״. וואס, בשעת מ׳לערנט דעם מאמר חז״ל, דעם מדרש, ווערט דא א פשוט׳ע תמיהה: וואס האט משה רבינו נישט פארשטאנען? וואס איז דא געווען אז ער איז נתקשה געווען? וואס איז די שוועריקייט אינעם ענין פון מחצית השקל? מחצית השקל איז דאך א מטבע. וואס איז דאס אזוי שווער? מ׳דארף ווייזן א מטבע? א שקל, וואס אלע ווייסן וואס א שקל איז, זאגט דער אויבערשטער, מ׳דארף ברענגען מחצית השקל. וואס איז אזוי שווער צו פארשטיין מחצית השקל? מילא ווען מ׳רעדט וועגן מנורה, וואס עס שטייט אין גמרא משה רבינו איז נתקשה געווען אין מנורה, מנורה האט דאך ריבוי פרטים, ריבוי ענינים, איז במילא נתקשה געווען משה אין דעם ענין פון מנורה. על דרך זה, ווען מ׳רעדט וועגן דעם ענין פון שרצים, כמה ענינים וואס איז שווער צו וויסן וואס דאס איז און די פרטי ענינים, האט דער אויבערשטער געוויזן משה רבינו די פרטי ענינים. אבער מחצית השקל, איך זע נישט קיין שום שוועריקייט. און די שאלה פרעגן כמה מפרשים, [לא ברור], וואס מ׳פרעגט די שאלה: וואס איז דא געווען משה רבינו קשה? וואס איז געווען זיין שוועריקייט אין ענין פון מחצית השקל? וואס איז
14:59 יש על כך כמה וכמה ביאורים, אבל הביאורים האלה עוסקים בפנימיות העניינים. כדי להבין את העניין צריך להבין מה עומק השאלה שבה התקשה משה רבינו: זו לא הייתה רק שאלה על המציאות הגשמית, מהי מחצית השקל, אלא שאלה פנימית: איך יכולה מחצית השקל, כפי שאומרים התוספות, לכפר על נפשות ישראל? איך היא יכולה להיות ״כופר נפשם״? עומק השאלה הוא: בני ישראל הרי עברו על חטא העגל, ורש״י אומר שמחצית השקל הייתה כפרה על חטא העגל. חטא העגל היה הרי חטא נורא. זה היה עניין נורא, עניין של עבודה זרה ממש. זו הייתה מן העבירות הנמוכות ביותר. [לא ברור]. איך ייתכן שמחצית השקל מכפרת על נפשם? והקדוש ברוך הוא הראה מטבע של אש. מה העניין הטמון במטבע של אש? איך ייתכן ששקל מכפר על חטא נורא ומר כל כך, חטא העגל? התולדות יעקב יוסף מביא בשם הבעל שם טוב — הדברים נאמרו בשם הבעל שם טוב — מה פירוש ״מטבע של אש הראה הקדוש ברוך הוא למשה רבינו״.
14:59 דא זענען כמה וכמה ביאורים, אבער די ביאורים זענען פנימיות הענינים. דער ביאור אין דעם ענין איז צו פארשטיין וואס איז די עומק השאלה וואס משה רבינו איז נתקשה געווען: ס׳איז נישט נאר געווען א שאלה אין דער מציאות הגשמית, וואס איז דאס מחצית השקל, נאר ס׳איז געווען א שאלה פנימית: ווי אזוי קען, ווי תוספות זאגט, די מחצית השקל מכפר זיין אויף נפשות ישראל? ווי קען דאס זיין א כפרת נפשם? די עומק השאלה איז: אידן האבן דאך עובר געווען אויף חטא העגל, וואס רש״י זאגט אז די מחצית השקל איז געווען א כפרה אויף חטא העגל. חטא העגל איז דאך געווען א געפערלעכער חטא. דאס איז דאך געווען א געפערלעכער ענין. דאס איז געווען אן ענין פון עבודה זרה ממש. דאס איז געווען אן ענין פון די נידעריגסטע עבירה. [לא ברור]. ווי קען דאס זיין אז מיט א מחצית השקל איז מען מכפר אויף נפשם? און דער אויבערשטער האט געוויזן א מטבע של אש. וואס איז דער ענין וואס ליגט אין דער מטבע של אש? ווי אזוי מאכט זיך אז א שקל איז מכפר אויף אזא מין געפערלעכן, ביטערן חטא, חטא העגל? איז ברענגט דער תולדות יעקב יוסף בשם דעם בעל שם טוב — דער ווארט איז בשם הבעל שם טוב — וואס איז דער פשט אין ״מטבע של אש הראה הקדוש ברוך הוא למשה רבינו״.
16:41 הוא מביא משל. המשל הוא כזה: היה פעם בעל מלאכה שעובד במתכות, צורף, שלימד תלמיד איך עובדים עם חתיכת זהב או חתיכת כסף ועושים ממנה מטבע מיוחד, כלי מיוחד. הוא נתן לו את כל ההוראות, הסביר לו וכתב לו על נייר את כל הפרטים, איך עליו לעשות זאת. רק דבר אחד ויחיד הוא שכח לומר. הוא שכח לומר דבר פשוט ביותר: כדי לעבוד במתכת, בדברים העשויים מזהב, מכסף, מנחושת — את כל אלה צריך להניח על אש, שמרככת את המתכות, ואז אפשר לעבד אותן ולעשות מהן מה שרוצים. את הפרט הזה הוא שכח לומר. הלך התלמיד, כשבידיו כל ההוראות איך לעשות זאת חוץ מן הפרט הזה, לקח את כל הכלים ואת כל החומרים וניסה לעבוד, וזה לא הלך. לא יצא מזה דבר, הוא לא הצליח. הוא חזר לרבו, ורבו אמר לו: כן, הרי שכחת נקודה עיקרית אחת: צריך להניח אש מתחת למתכת כדי שיהיה אפשר לעשות ממנה משהו.
16:41 ער ברענגט א משל. דער משל איז: ס׳איז געווען אמאל א שמיד, א צורף, וואס האט אויסגעלערנט א תלמיד ווי אזוי מען דארף מאכן, ווי אזוי מען ארבעט און מען מאכט פון א שטיק גאלד, א שטיק זילבער, א ספעציעלע מטבע, א ספעציעלע כלי. און ער האט אים געגעבן א גאנצן רעצעפט, און ער האט אים געגעבן צו פארשטיין, אראפגעשריבן אויף פאפיר, די אלע פרטים וענינים ווי אזוי ער דארף דאס טון. ס׳איז פאראן איין און איינציגע זאך וואס ער האט פארגעסן צו זאגן. ער האט פארגעסן צו זאגן א דבר הכי פשוט: אז כדי צו קענען ארבעטן מיט מעטאל, מיט מתכת, מיט זאכן וואס זענען געמאכט פון גאלד, זילבער, כסף, זהב, נחושת — די אלע זאכן דארף מען אונטערלייגן א פייערל, וואס די פייער ווייכט אויף די אלע מתכות, און דעמאלט קען מען פון דעם אויסארבעטן און מאכן פון דעם וואס מען וויל. ער האט פארגעסן צו זאגן דעם פרט. איז געגאנגען דער תלמיד, האט געהאט די אלע פרטים ווי אזוי מען מאכט, חוץ פון דעם פרט, און האט גענומען די אלע כלים און די אלע זאכן און געפרואווט ארבעטן, און עס איז נישט געגאנגען. עס איז נישט ארויסגעגאנגען, ער האט נישט געקענט מצליח זיין. איז ער צוריק צום רבי׳ן, האט ער אים געזאגט: יא, דו האסט דאך פארגעסן איין נקודה עיקרית: מען דארף אונטערלייגן פייער כדי מען זאל קענען מאכן פון דעם עפעס.
18:09 על דרך זה מביא התולדות יעקב יוסף בשם הבעל שם טוב שזהו עניינו של מטבע של אש. כלומר, הקדוש ברוך הוא הראה אותו למשה רבינו. משה רבינו התפלא: איך ייתכן שמטבע קטן אחד יוכל לחולל שינוי כזה מן הקצה אל הקצה? שמטבע יוכל לכפר על חטא כזה, הקשור לעניינים הבלתי רצויים החמורים ביותר? מה אמר לו הקדוש ברוך הוא? מטבע של אש. כשיהודי נותן מטבע, זה אכן מטבע, אבל לא מדובר רק במטבע, ולא בסתם מטבע — מחצית השקל, מטבע קטן. אלא שכאשר יהודי נותן אותו ובמטבע הזה יש אש, הוא מטבע של אש, מטבע בוער. הוא נותן אותו בחיות, בהתלהבות, בכוח, בקבלת עול, בביטול, במסירות לקדוש ברוך הוא. כשיהודי נותן מטבע, ובמטבע הזה יש אש, יש חיות, זה כבר מטבע אחר לגמרי. ולמטבע כזה יש הכוח לחולל שינוי ולהיות כופר נפש, לכפר אפילו על העניינים החמורים ביותר, הנמוכים ביותר. מה החידוש כאן? לכאורה, בפשטות, מה החידוש הגדול בזה? [לא ברור]. כשיהודי מקיים מצווה, הרי מגיע לו על כך
18:09 על דרך זה ברענגט דער תולדות יעקב יוסף בשם דעם בעל שם טוב אז דאס איז דער ענין פון מטבע של אש. דאס הייסט אז דער אויבערשטער האט געוויזן משה רבינו. משה רבינו׳ן איז פלא געווען: ווי איז שייך אז איין איינציגע קליינע מטבע זאל קענען איבערמאכן אזא מין זאך מן הקצה אל הקצה? אז א מטבע זאל קענען מחפר זיין אויף אזא מין חטא וואס איז פארבונדן מיט די גרעסטע ענינים בלתי רצויים? וואס האט ער אים געזאגט? מטבע של אש. אז א איד גיט א מטבע, טאקע א מטבע, איז מען נישט בלויז א מטבע, און נישט סתם א מטבע, א מחצית השקל, א קליינע מטבע. בשעת א איד גיט אבער, און אין דעם מטבע גייט אריין אש, איז עס א מטבע של אש, א פייערדיגע מטבע. ער גיט עס מיט א חיות, מיט א התלהבות, מיט א כח, מיט א קבלת עול, מיט א ביטול, מיט אן איבערגעגעבנקייט צום אויבערשטן. בשעת א איד גיט א מטבע, אבער אין דעם מטבע ליגט אן אש, א חיות, איז דאס גאר אן אנדערע מטבע. און אזא מין מטבע האט אין זיך דעם כח צו קענען איבערמאכן און זיין א כפרת נפש, מכפר זיין אפילו אויף די גרעסטע, אויף די נידעריגסטע ענינים. וואס איז דא דער חידוש? לכאורה בפשטות, וואס איז דער גרעסטער חידוש דא? [לא ברור]. אז א איד טוט א מצוה, קומט זיך דאך אויף דעם ענין פון
19:42 שכר. לא צריך בשביל זה מטבע של אש, ושהקדוש ברוך הוא יעשה נס שלם, יוציא מטבע של אש מתחת לכיסא הכבוד, יעשה מזה עניין גדול ויראה אותו. לשם מה היה צריך את כל זה? אפשר לומר בפשטות: כשיהודי מקיים מצווה, הוא מתקשר עם הקדוש ברוך הוא, ואם הוא עושה זאת גם בחיות ובהתלהבות, מגיעים לו כל הדברים הטובים, ושהקדוש ברוך הוא ייתן לו כפרת נפש. מהו העניין העמוק יותר שמתבטא בסיפור הזה, כשהמדרש אומר שהוא הראה לו מטבע של אש? מה העניין בזה? [לא ברור] הכפרה על החטא הגדול ביותר, חטא העגל. ובכן, הנקודה בעניין היא שכאשר אנחנו מדברים על אש, הכוונה היא שיש לאש תכונה מיוחדת. מה רואים באש? שאין לה משקל. ולא רק זה: טבע האש הוא לעלות למעלה. זה הטבע של האש. אדמו״ר הזקן אומר בתניא, ״נר ה׳ נשמת אדם״, שנשמתו של יהודי היא כמו נר, כמו אש, שטבע הנר לעלות למעלה. זה טבעו של יסוד האש, ובכך יסוד האש שונה מכל היסודות. כל היסודות נמשכים למטה, מה שאין כן
19:42 שכר. דארף מען נישט האבן קיין מטבע של אש, און דער אויבערשטער זאל מאכן א גאנצן נס, ארויסנעמען א מטבע של אש אונטער כסא הכבוד און מאכן פון דעם א גאנצן צימעס, און באווייזן דאס. וואס האט געדארפט זיין דא די גאנצע זאך? מען קען זאגן בפשטות: אז א איד טוט א מצוה, פארבינדט ער זיך מיטן אויבערשטן, און ער טוט דאס נאך מיט א חיות און מיט א התלהבות, קומט זיך פאר אים אלע גוטע ענינים, און דער אויבערשטער זאל אים געבן א כפרת נפש. וואס איז דער טיפערער ענין וואס ברענגט זיך ארויס אין דעם סיפור, וואס דער מדרש זאגט אז א מטבע של אש האט ער אים געוויזן? וואס איז דא דער ענין? [לא ברור] די כפרה אויף דעם גרעסטן חטא, חטא העגל. נו, די נקודה אין דעם ענין איז, אז בשעת מיר רעדן וועגן דעם ענין פון אש, מיינט מען אז דער ענין פון אש האט א תכונה מיוחדת. וואס זעט מען ביי אש? אז אש האט נישט אין זיך קיין וואג. נישט נאר דאס: דער טבע האש איז אז ער איז עולה למעלה. דאס איז דער טבע וואס געפינט זיך אין אש. דער אלטער רבי זאגט אין תניא, ״נר ה׳ נשמת אדם״, אז די נשמה פון א אידן איז ווי א ליכטל, ווי אש, וואס דער טבע הנר איז אז ער איז עולה למעלה. דאס איז דער טבע פון יסוד האש, וואס מיט דעם איז יסוד האש אנדערש פון אלע יסודות. אלע יסודות ציען זיך אראפ אונטן, מה שאין כן
21:14 אש נמשכת כלפי מעלה. לא רק שאין לה משקל והיא אינה כבולה למשקל; אדרבה, היא רוצה לעלות מעלה מעלה. וכך גם נשמתו של יהודי, שנמשכת אל הקב"ה. בנשמה טבועה השאיפה הזאת, המטרה הזאת: להיות דבר אחד עם הקב"ה. וזהו עניינה האמיתי של האש, אש הנשמה. אומר הקב"ה למשה רבינו: מטבע של אש מתחת לכיסא הכבוד. ידוע שנשמות ישראל הן מתחת לכיסא הכבוד. ישנו הלשון הידוע ששורש הנשמות נחצב מתחת לכיסא הכבוד. אם כן, המטבע של אש הוא מתחת לכיסא הכבוד. הקב"ה גילה למשה רבינו דבר נפלא: כאשר יהודי נותן מטבע גשמי — כלשון המדרש, דבר שיש לו משקל. זהו מטבע גשמי, דבר מוגבל שיש לו משקל; מטבע הוא דבר גשמי, מן הדומם. אבל כשיהודי נותן את המטבע, הוא מכניס בו את אש נשמתו. במטבע הזה, בנתינה הזאת, בפעולה הפשוטה של נתינת המטבע, נמצא עצם מהותו של היהודי. נמצאת בו עצם הנשמה, ולהבת האש של נשמתו, אש הנשמה, נמצאת במטבע הזה. וממילא, כשיהודי נותן מטבע גשמי ממש, יש כאן חיבור של שני
21:14 אש ציט זיך ארויף. דאס איז נישט נאר, האט נישט קיין וואג, ער איז נישט קיין וואג געבונדן, נישט קיין משקל געבונדן; פארקערט, ער וויל גיין העכער און העכער. און דאס איז די נשמה פון אן אידן, וואס די נשמה פון אן אידן ציט זיך צום אייבערשטן. די נשמה האט אין זיך אט דעם ציר, אט דעם ציל, וואס די נשמה וויל ווערן איין זאך מיטן אייבערשטן. און דאס איז דער אמת'ער ענין פון אש, דער אש הנשמה. זאגט דער אייבערשטער צו משה רבינו: מטבע של אש מתחת כסא הכבוד. ס'איז ידוע, אז נשמות ישראל זענען מתחת כסא הכבוד. יא, איז דא א לשון ידוע, אז דער שורש הנשמות איז נחצב מתחת כסא הכבוד. איז דער מטבע של אש פון תחת כסא הכבוד. וואס דער אייבערשטער האט מגלה געווען צו משה רבינו א דבר נפלא: אז בשעת א איד גיט א מטבע גשמי, דאס איז דאך א לשון המדרש, א משקל. ס'האט א משקל, ס'איז א מטבע גשמי. א מטבע איז א דבר מוגבל, און א מטבע וואס משקל, ס'האט זיך א משקל. יא, דאס איז, דאס איז ווי א דומם, א מטבע, דאס איז א דבר גשמי פון דומם. אבער א איד, בשעת ער גיט דעם מטבע, לייגט ער אריין אין דעם דעם אש פון זיין נשמה. אין דעם מטבע ליגט, אין דעם נתינה, אין דער פעולה פשוטה פון אט דעם מטבע, ליגט אין דעם דער עצם פון אן אידן. דא ליגט אין דעם דער עצם הנשמה, און דער פלאם פייער פון זיין נשמה, דער אש הנשמה, ליגט אין אט דעם מטבע. און במילא, בשעת א איד גיט א מטבע טאקע גשמי, דאס איז נאך א חיבור, יא, פון צוויי
22:54 הפכים מקצה לקצה. מצד אחד זהו מטבע קטן וגשמי, דומם; ומצד שני זו אש — מטבע חדור באש, בעניין של אש, בביטול, באש הגדולה ביותר של הנשמה. והנקודה היא שהאש הזאת נמצאת בתוך המטבע. בפעולה הגשמית הפשוטה ביותר, נתינת מטבע גשמי בידי יהודי, נמצאת האש הגדולה ביותר של הנשמה. לכאורה, הרי אלה שני קצוות; איך ייתכן הדבר? וזוהי עצמה הפליאה שמשה רבינו התפעל ממנה. זו הייתה שאלתו: ״נתקשה משה במטבע של אש״. משה רבינו לא הבין: יש נשמה, ואת הנשמה ואת האש משה רבינו הכיר; ויש מטבע, שהוא פעולה גשמית. אבל אלה שני דברים נפרדים. יש פעולה גשמית ויש כוונות, אבל אלה שני עולמות. ואילו כאן, באותו מעשה עצמו, כשיהודי נותן מטבע ועושה פעולה פשוטה, המטבע הזה חדור באש. זהו עניין מיוחד, ועליו נאמר שהקב"ה הוציא מטבע של אש מתחת לכיסא הכבוד ואמר לו: ״כזה יתנו, כזה יתנו״. הקב"ה נתן לו כאן עניין מיוחד.
22:54 הפכיים וואס גייען מקצה אל קצה. פון איין זייט איז דאס א מטבע קטן, א מטבע גשמי, א דומם, און פון דער צווייטער זייט איז דאס א אש, יא, דאס איז אט א מטבע וואס איז דורכגענומען מיט א פייער, יא, מיט דעם ענין פון אש, מיט ביטול, מיט דעם גרעסטן פייער פון די נשמה. און דער ווארט איז, אז אין דעם מטבע שטעקט אט דער אש, יא. אין די פשוטסטע גשמיות'דיקע פעולה, די געבן א מטבע גשמי, א איד גיט, ליגט אין דעם דער גרעסטער פייער פון די נשמה. וואס לכאורה, דאס איז מן הקצה אל הקצה, ווי קען דאס זיין? און דאס גופא, די אמת'ע פליאה וואס משה רבינו טאקע נתפעל געווארן. דאס איז געווען אן שאלה. יא, נתקשה משה במטבע של אש. משה רבינו האט נישט פארשטאנען: ס'איז דא טאקע א נשמה, די נשמה און דער פייער, וואס האט משה רבינו געוואוסט. און ס'איז דא א מטבע, וואס איז א פעולה גשמית. אבער ס'זענען צוויי באזונדערע זאכן. ס'איז דא פעולה גשמית און ס'איז דא כוונות, אבער ס'זענען צוויי וועלטן. אבער אז אין דער זעלבער מעשה, בשעת מעשה א איד גיט א מטבע, טוט א פעולה פשוטה, און אט דער מטבע זאל זיין דורכגענומען מיט אן אש, אט דאס איז אן ענין מיוחד, וואס אויף דעם זאגט מען אז הקב"ה הוציא מטבע של אש מתחת כסא הכבוד ואמר לו: כזה יתנו, כזה יתנו. דער אייבערשטער האט אים געגעבן אן ענין.
24:15 וזה עצמו הפירוש במדרש. הקב"ה חידש חידוש נפלא שלא היה עד אז. עד אז היו הנשמה ופרטי המעשה שני עולמות נפרדים. החיבור הזה התחדש על ידי מצוות מחצית השקל, ולשם כך נדרשה פעולה מיוחדת, חידוש שהקב"ה היה צריך לחדש בעולם. וזהו הפירוש: הוציא הקדוש ברוך הוא והראה לו מטבע של אש מתחת לכיסא הכבוד, ואמר: ״כזה יתנו, כזה יתנו״. הקב"ה חידש כאן את העניין של ״כזה יתנו״: גם עשר, מאה ואלף שנים לאחר מכן, ועד היום, כשיהודי עושה מעשה פשוט וגשמי של מצווה באמצעות דבר גשמי — כשיהודי נותן צדקה כפשוטה — בתוך הדבר הזה נמצאת אש הנשמה. נמצא בו עצם מהותו של היהודי. בפעולה הקטנה הזאת נמצאת האש העצמית של נשמתו. וממילא, בנתינה הזאת טמון העומק הגדול ביותר של עצם התענוג. עושרו של יהודי נמצא בפעולה הזאת. וממילא מובן כיצד הדבר הזה הוא כפרה על חטא העגל. זהו הפירוש כאן: חטא העגל היה חטא שפגע בעצם הקשר של היהודי עם הקב"ה. זו הייתה חומרתו של חטא העגל. הוא פגע בקשר העצמי, משום שהיה חטא של עבודה זרה. עבודה זרה נוגעת לעניין של
24:15 אדער דאס גופא איז דער פשט אין מדרש. דער אייבערשטער האט מחדש געווען א חידוש נפלא וואס ביז היינט איז נאך נישט געווען. ביז היינט איז נישט געווען אז ס'איז דא די נשמה און ס'איז דא דער פרט פון דער מעשה, צוויי וועלטן. דאס איז ניי געווארן דורך מצות מחצית השקל, וואס אויף דעם האט געדארפט זיין א ספעציעלע פעולה, וואס דער אייבערשטער האט געדארפט מחדש זיין אין וועלט. און דאס איז דער פשט: הוציא הקדוש ברוך הוא והראה לו מטבע של אש מתחת כסא הכבוד און געזאגט: כזה יתנו, כזה יתנו. דער אייבערשטער האט דא מחדש געווען דעם ענין אז כזה יתנו. אז צען, הונדערט און טויזנט יאר שפעטער, ביז איצט, א איד טוט א מעשה פשוטה גשמית פון א מצוה, מיט דעם גשמיות'דיקן דבר גשמי. וואס פשוטו של א איד גיט צדקה, איז אט דער דבר, ליגט אין דעם דער אש פון נשמה. אין דעם ליגט דער עצם יהודי. אין אט דער קליינער פעולה ליגט אין דעם דער עצם פייער פון זיין נשמה. און במילא, אז אט מיט דעם נתינה איז אין דעם אריינגעלייגט די גרעסטע טיפקייט פון דער עצם פון געשמאק. דער רייכקייט פון אן אידן ליגט אין דעם, אט דער פעולה. און במילא איז פארשטענדלעך ווי אזוי אט די זאך איז א כפרה על חטא העגל. און דאס איז דא קען דער פשט. חטא העגל איז א חטא וואס האט אנגערירט אין דעם עצם אייגענעם קשר פון אידן מיטן אייבערשטן. דאס איז געווען דער מאס פון חטא העגל. ס'איז געווען א חטא וואס האט אנגערירט דעם עצם אייגענעם קשר, ווייל דאס איז געווען א חטא פון עבודה זרה. וואס עבודה זרה האט צו טאן מיט דער
25:44 הקשר העצמי עם הקב"ה. וכעת, כשנתן הקב"ה את מצוות מחצית השקל, הוא הורה שכאשר יהודי נותן דבר פשוט לצדקה, כשהוא עושה פעולה גשמית כאן למטה, בעולם הזה הגשמי, הוא מכניס בה את עצם הנשמה, את הקשר העצמי שלו, את האש שלו, את הלהט שלו, את כוחו ואת יהדותו. כל עצם נקודת היהודי נמצאת בפעולה הזאת. והחידוש בזה ברור: אפילו כשהפעולה אינה מלווה בכוונות גדולות או ברגשות גדולים, אלא היא פעולה פשוטה, נתינת דבר בעל משקל — והדיוק ב״משקל״ הוא שיש לו משקל, שהוא דבר חומרי — ואפילו אם הוא עושה זאת בכוונה לקבל שכר, בלי כל התענוג והחיות, ועושה זאת רק מפני שהוא חייב, אף על פי כן, בפעולה הקטנה, הפשוטה והנמוכה הזאת נמצאת אש הנשמה. שם משתקפת עצם מהותו של היהודי. ועל ידי כך מתגלה שיהודי והקב"ה הם דבר אחד ממש. וזו הרי, כידוע, כל הנקודה של מחצית השקל: מחצית השקל נקראת כך משום שהיא מחצית. יהודי אינו אלא חצי, והחצי השני הוא הקב"ה. יהודי והקב"ה אינם שני דברים, אלא דבר אחד שמלכתחילה נחלק לשניים; ועל ידי מחצית השקל הם נעשים דבר אחד ממש. כמו
25:44 מצוה, אייגענעם קשר מיטן אייבערשטן. ביז איצט דער אייבערשטער האט געגעבן די מצוה פון מחצית השקל, האט ער אנגעגעבן אז בשעת א איד גיט א דבר פשוט של צדקה, בשעת א איד טוט די פעולה גשמית פון דא למטה אין עולם הזה הגשמי, לייגט ער אריין אין דעם דעם עצם הנשמה, זיין קשר עצמי, זיין פייער, זיין ברען, זיין כח, זיין אידישקייט. די גאנצע עצם נקודת היהודי ליגט אין אט דער פעולה. און דער חידוש על זה ברור איז אז אפילו בשעת די פעולה איז ניט אנגעווארעמט מיט גרויסע כוונות, מיט גרויסע רגשות, איז א פעולה פשוטה, א משקל. אז דער דיוק משקל איז אז ער האט צו דעם משקל, דאס האט צו דעם חומר. ער טוט עס גאר מיט כוונה לקבל שכר, טוט עס אן דעם גאנצן געשמאק און חיות. ער טוט עס מער ניט ווייל ער מוז דאס טאן. פונדעסטוועגן, אין אט דער פשוטער קליינער, נידריקער פשוטער פעולה איז אין דעם געפינט זיך דער אש פון נשמה. און דארטן שפיגלט זיך אפ דער עצם פון אן אידן. און דורך אט דעם איז נתגלה אז אן איד מיטן אייבערשטן איז איין איינציקע זאך. און דאס איז דאך כידוע די גאנצע נקודה פון מחצית השקל, אז א מחצית השקל האט זיך אין דעם ווארט אז דאס איז א מחצית. אז אן איד איז מער ניט ווי א חצי, און דער צווייטער חצי דאס איז דער אייבערשטער. און אן איד מיטן אייבערשטן, דאס איז ניט קיין צוויי זאכן. דאס איז איין איינציקע זאך וואס איז פון אנפאנג געווען פון אנפאנג געטיילט אין צוויי. און דורך מחצית השקל ווערן זיי איין איינציקע זאך. ווי
27:11 כידוע דברי המגיד ממעזריטש על ״שתי חצוצרות״: חצוצרות — חצאי צורות. היהודי הוא חצי צורה, הקב״ה הוא חצי צורה, ויחד הם נעשים שלמות. כלומר, היהודי והקב״ה הם דבר אחד ממש. על דרך זה הוא עניין מחצית השקל. מחצית השקל מראה ליהודי שמציאותו ומציאותו של הקב״ה הן דבר אחד ממש. ואת זה גופא צריך לתת לקב״ה, שזה [לא ברור]. מצד הטבע הרי זה לא ייתכן. לכן אומרת הגמרא שהקב״ה הראה לו מטבע של אש מתחת כיסא הכבוד, וגילה לו את עומק עניינה של פעולת היהודי. וזה מה שפורים מלמד אותנו. זו הייתה אחת הכוונות בדברי הגמרא: ״הקדימו שקליהן לשקליו״ — שהדבר ביטל את הגזירה מלכתחילה. הרי הטענה של המן הייתה שהיהודים מנותקים: ״ישנו עם אחד מפוזר ומפורד בין העמים״. היהודים מעורבים בין העמים. ליהודים, למרבה הצער, אין אמונה; הם נעשו שקועים בעולם, מעורבים ב[לא ברור]. הם פועלים, קונים דברים, דברים גשמיים. עד כדי כך שכפי שאומרת הגמרא, הסיבה שבגללה באה כל גזירת המן היא שהם השתחוו לצלם. זה בדומה לחטא העגל, עניין של עבודה זרה. הם השתחוו לצלם, וזה היה הגורם שהביא לכל
27:11 כידוע דער ווארט פון הרב המגיד אויף „שתי חצוצרות“: חצוצרות — חצאי צורות. אז דער איד איז א חצי צורה, דער אויבערשטער איז א חצי צורה, און צוזאמען ווערן זיי א שלימות. דאס מיינט, אז דער איד און דער אויבערשטער זענען איין איינציגע זאך. על דרך זה איז דער ענין פון מחצית השקל. מחצית השקל ווייזט דעם אידן, אז זיין מציאות מיטן אויבערשטן איז איין איינציגע זאך. און דאס גופא דארף מען געבן דעם אויבערשטן, אז דאס [לא ברור]. מצד הטבע קען דאס דאך ניט זיין. דערפאר זאגט די גמרא, אז הקדוש ברוך הוא האט אים געוויזן א מטבע של אש מתחת כסא הכבוד, און ער האט מגלה געווען דעם עמק הענין פון דער פעולה פון אן אידן. און דאס איז וואס פורים לערנט אונז. דאס איז געווען איינע פון די כוונות פון דעם וואס די גמרא זאגט: „הקדימו שקליהן לשקליו“, אז דאס האט מבטל געווען די גזירה פון מלכתחילה. די טענה פון המן איז דאך געווען, אז אידן זענען אנגעריסן: „ישנו עם אחד מפוזר ומפורד בין העמים“. אידן זענען אריינגעמישט צווישן די פעלקער. אידן האבן, ליידער, נישט אמונה; זיי זענען געווארן פארוועלט, אריינגעלייגט אין וועלט, פארמישט מיט [לא ברור]. זיי טוען, זיי קויפן זאכן, וועלטליכע זאכן. און ביז, ווי די גמרא זאגט, אז די סיבה וואס איז געקומען די גאנצע גזירה פון המן איז ווייל זיי האבן זיך משתחוה געווען לצלם. וואס איז אלטערדינגס פון חטא העגל, אן ענין פון עבודה זרה. זיי זענען געווארן משתחוה לצלם. אז דאס איז געווארן די סיבה, די זאך וואס האט געברענגט צו דעם גאנצן
28:41 העניין של גזירת המן. לכן בא המן לאחשוורוש והביא את עשרת אלפים כיכר הכסף שלו, מתוך מחשבה שעל ידי הסכום הזה יוכל לבטל את עניין מחצית השקל. אבל הקב״ה ענה לו: אינך מבין את כל העניין. אתה חושב שמחצית השקל היא מבצע לגיוס כסף? אתה חושב שיש לך יותר כסף, ובכך תוכל לפעול משהו? דע לך ש״הקדימו שקליהן לשקליך״. מחצית השקל שלהם הקדימה את כל העניין. בכך שהיהודים הביאו מחצית השקל, הם גילו שאצלם עצם הנשמה, עצם הקדושה, שלם. מאחר שהם רק מחצית והקב״ה הוא המחצית השנייה, והיהודי והקב״ה הם עצם אחד ממש, ממילא אי אפשר לבטל זאת. ברגע שנשמע העניין הזה, ״הקדימו שקליהן לשקליך״, בטלה ממילא כל גזירת המן. ואכן כך היה בפועל: כל גזירת המן דווקא עוררה אצל היהודים ביתר שאת את הקדושה, את קדושת היהדות. וכפי שאומר אדמו״ר הזקן, היהודים עמדו כל השנה כולה במסירות נפש. כי גזירת המן עוררה אצל היהודים את העניין של ״הקדימו שקליהן״, של מחצית השקל, את המסירות של עצם הנשמה, ובדרך ממילא
28:41 ענין פון גזירת המן. דערפאר איז המן געקומען צו אחשורוש, און ער האט געברענגט זיינע עשרת אלפים ככר כסף, געמיינט אז דורך דעם וואס ער וועט ברענגען אט דעם סכום, וועט ער קענען מבטל זיין דעם ענין פון מחצית השקל. אבער דער אויבערשטער האט אים געענטפערט: דו פארשטייסט ניט דעם גאנצן ענין. דו מיינסט אז מחצית השקל איז א קאמפיין צו ברענגען געלט? דו מיינסט אז דו האסט מער געלט, וועסטו מיט דעם פועל׳ן עפעס? זאלסטו וויסן זיין, אז „הקדימו שקליהן לשקליך“. זייער מחצית השקל האט מקדים געווען דעם גאנצן ענין. און דורך דעם וואס אידן האבן געברענגט מחצית השקל, האבן זיי דאך מגלה געווען אז ביי זיי איז דער עצם הנשמה, דער עצם פון קדושה, גאנץ. אז זיי זענען נאר א מחצית, און דער אויבערשטער איז א צווייטע מחצית, און אן איד מיטן אויבערשטן איז איין איינציגע עצם, איז במילא ניט שייך דאס מבטל צו זיין. ווי נאר עס הערט זיך אט דער ענין, די „הקדימו שקליהן לשקליך“, איז במילא בטל געווארן די גאנצע גזירת המן. און דאס איז טאקע געווען די מציאות, אז דורך דער גאנצער גזירת המן איז אדרבה, דאס האט נאך מער ערוועקט ביי אידן די קדושה, די קדושת היהדות. וואס דאס איז, ווי דער אלטער רבי זאגט, אז אידן זענען געשטאנען כל השנה כולה במסירת נפש. ווייל די גזירת המן האט מעורר געווען ביי אידן אט דעם ענין פון „הקדימו שקליהן“, די מחצית השקל, די מסירות פון עצם הנשמה, און בדרך ממילא איז,
30:11 בטלה כל גזירת המן. ונהפוך הוא, ״אשר ישלטו היהודים המה בשונאיהם״. זו ההוראה שאנו לומדים מפרשת השבוע שלנו, מהזמן שלנו, מפרשת כי תשא ומימי הפורים, וממצוות מחצית השקל שאנו מקיימים בימים אלה: כוחה של פעולה פשוטה של יהודי. לפעמים אדם מזלזל ואומר: נו, מה הוא עשה כאן? מעשה קטן. לפעמים אנשים לא מבינים: אתה אומר שאנחנו מחזירים יהודי ליהדות; הנחת לו תפילין פעם אחת — מה עשית בזה? הרי הוא בכלל לא [לא ברור]. קודם כול, לקרב אותו, ללמוד איתו, להסביר לו, להיות איתו בקבלת העניין. ומכאן, עד שהוא [לא ברור] ילמד, יקיים מצוות מדי יום. נו, לא — הנחת תפילין אחת, מה יש בזה? מה הגדולה שבדבר? מטבע אחד של צדקה — מה השגת בזה? הבאת אותו לעשות את הפעולה. וזה מה שפרשת כי תשא מלמדת אותנו. כן, כשהקב״ה אומר למשה רבינו שכאשר יהודי נותן מחצית השקל, זו פרוטה קטנה, פעולה קטנה. אבל בתוך הפעולה הזאת טמונים כל האש וכל הלהט של הנשמה; עצם הנשמה מאיר בה. וממילא, הפעולה הפשוטה הזאת היא [לא ברור]; דווקא בפעולה הפשוטה הזאת נמצא מטבע של אש. וממילא יש בכוחה של הפעולה הזאת להיות כופר נפש ולרומם את קרנם של ישראל. הגמרא אומרת
30:11 איז בטל געווארן די גאנצע גזירת המן. און ונהפוך הוא, „אשר ישלטו היהודים המה בשונאיהם“. במילא דאס איז די הוראה וואס מיר לערנען פון אונזער סדר, פון אונזער זמן, פרשת כי תשא, פרשת פון פורים, פון דער מצוה פון מחצית השקל וואס מיר מקיים די טעג. דער כח פון א פעולה פשוטה פון אן אידן. אמאל א מענטש איז מזלזל און זאגט: נו, וואס האט ער געטאן דא? א קליינע מעשה. אמאל מענטשן פארשטייען ניט: דו זאגסט, מיר קערן צו אן אידן צו אידישקייט; לייגסט אים תפילין איינמאל, וואס האסטו דא געטאן? אז ער האט גאר נישט [לא ברור]. דער ערשטער זאך, נעמען צו זיך, לערנען מיט אים, געבן צו פארשטיין, זיין מזל ביי די קבלת הענין. און דא, און ביז ער וועט [לא ברור] לערנען, טעג מקיים זיין מצוות. נו, ניין, אן איינציגע הנחת תפילין, וואס איז דא אין דעם? וואס איז די גדלות שבזה? אן איינציגע מטבע של צדקה — וואס האסטו פון דעם? דו האסט געברענגט, דו האסט געטאן די פעולה. און דאס לערנט אונז די פרשה פון פרשת כי תשא. יא, ווען דער אויבערשטער זאגט משה רבינו, ווי נאר אן איד גיט מחצית השקל, איז עס א קליינע פרוטה, א קליינע פעולה. אבער אין דער פעולה ליגט אין דעם דער גאנצער פייער, פלאם פון דער נשמה; דער עצם הנשמה לייכט אין דעם. און במילא, אט די פעולה פשוטה איז [לא ברור]; טאקע אין דער פעולה פשוטה געפינט זיך א מטבע של אש. און במילא אט די פעולה האט בכח צו זיין כופר נפש און תורם קרנם של ישראל. די גמרא זאגט
31:46 שמשה רבינו שאל: ״במה תורם קרנם של ישראל?״ אמר לו: ״כי תשא״. זה מה שמרומם את קרנם של ישראל, קרנם תרום בחביבות. ושאכן תהיה הגאולה האמיתית והשלימה, וכבר נביא מחצית השקל לבית המקדש, ונקריב את ה[לא ברור] קרבנות, ויהיה ״ונאכל שם מן הזבחים ומן הפסחים״.
31:46 אז משה רבינו האט געפרעגט: „במה תורם קרנם של ישראל?“ האט אים געזאגט: „כי תשא“. דאס טאקע איז תורם קרנם של ישראל, קרנם תורם בחביב. אז עס זאל זיין טאקע די גאולה האמיתית והשלימה, און מיר זאלן שוין טאקע ברענגען מחצית השקל לבית המקדש, און מקריב זיין די [לא ברור] קרבנות, און עס זאל זיין „ונאכל שם מן הזבחים ומן הפסחים“.