לעבן חסידות · פרק 59 · 2023-01-16 · 20:51
וארא כ״ד טבת - שמחה אין עבודת ה׳ - הרב אשר פרקש
תיאור הפרק
שמחה אין עבודת ה׳ - די לעצטע תורה פון דעם אלטער רבי *אגרות קודש צמח צדק סימן טו *תורה אור פרשת וארא ד״ה לכן אמור * לקוטי תורה תזריע ד״ה שוש תשיש
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:01 הנה, כמה סיפורים שחסידים מספרים בקשר ליום ההילולא, כ״ד טבת, יום ההילולא של אדמו״ר הזקן. והסיפור הוא שבאחרית ימיו של אדמו״ר הזקן, מצבו הבריאותי היה קשה מאוד, והרופאים אמרו שהמצב חמור. אדמו״ר הזקן היה בדרכו בשעה שנמלט מנפוליאון. שוב, זה היה באמצע המלחמה, הימים ברוסיה היו קרים מאוד, אדמו״ר הזקן סבל ממחלה בריאות, והמצב היה קשה ביותר. כשהגיע מוצאי שבת קודש פרשת שמות, אור לכ״ד טבת, אמרו הרופאים שלא נותרו אלא שעות אחדות, ואין להם עוד מה לעשות. ואדמו״ר הצמח צדק היה שם. הוא היה נכדו של אדמו״ר הזקן, חסיד של אדמו״ר הזקן, תלמיד של אדמו״ר הזקן ובן ביתו. כידוע, אדמו״ר הצמח צדק היה יתום וגדל אצל אדמו״ר הזקן כל שנות ילדותו. אדמו״ר הצמח צדק היה שם בשעת מעשה, וכמובן היה שבור ועצוב מאוד לשמע הבשורה הזאת, רחמנא ליצלן, מפי הרופאים. אדמו״ר הצמח צדק נעמד אז להתפלל ערבית, בדיוק במוצאי שבת, והתפלל ערבית בניגונים של עצבות, בנעימה, בנוסח העצוב של
00:01 הנה, א paar סיפורים וואס חסידים דערציילן אין קשר צו דער יומא דהילולא, כ״ד טבת, דעם אלטן רבינ׳ס יומא דהילולא. און דער סיפור איז, אז דער אלטער רבי איז געווען באחרית ימיו, איז געווען דער מצב, אז ער איז געווען זייער נישט געזונט, און די דאקטוירים האבן געזאגט אז ס׳איז געווען זייער שווער דער מצב. דער אלטער רבי, אויף דער וועג, בשעת ער איז אנטלאפן פון נאפאלעאן, נאך אמאל, דאס איז געווען אינמיטן דער מלחמה, און ס׳זענען געווען זייער קאלטע טעג אין רוסלאנד, און דער אלטער רבי איז געווען נישט געזונט אויף די לונגען, און דער מצב איז געווען זייער ביטער. ווען ס׳איז געקומען צו גיין מוצאי שבת קודש פרשת שמות, אור לכ״ד טבת, האבן די דאקטוירים געזאגט אז ס׳בלייבן מער נישט ווי עטליכע שעות, און זיי האבן נישט מער וואס צו טאן. און דער צמח צדק איז דארטן געווען. ער איז געווען אן אייניקל פון דעם אלטן רבי׳ן, א חסיד פון דעם אלטן רבי׳ן, א תלמיד פון דעם אלטן רבי׳ן, און א בן בית. כידוע, דער צמח צדק איז געווען א יתום, וואס איז אויפגעוואקסן ביי דעם אלטן רבי׳ן אלע זיינע יארן. דער צמח צדק איז געווען דארטן בשעת מעשה, און כמובן, ער איז געווען זייער צובראכן און זייער אומעטיק פון הערן אט די בשורה, רחמנא ליצלן, וואס די דאקטוירים האבן געזאגט. און דער צמח צדק האט זיך דעמאלט געשטעלט דאווענען מעריב, פונקט מוצאי שבת, און ער האט געדאווענט מעריב מיט ניגונים של עצבות, מיט דער נגינה, מיט דעם עצבות׳דיגן נוסח פון
01:52 מרירות ומרירות הנפש, כדי, כביכול, לעורר רחמים רבים על סבו. ובשעה שאדמו״ר הזקן שמע אותו מתפלל, קרא לו ואמר לו שלא צריך לשיר ניגונים כאלה כשנמצאים בצרה ורוצים לעורר רחמים רבים; זו אינה הדרך. ואדמו״ר הזקן חזר בפניו על תורה שקיבל מרבו, המגיד ממעזריטש. המגיד ממעזריטש אמר על הפסוק: ״ועל דמות הכסא דמות כמראה אדם עליו מלמעלה״. כלומר, ״ועל דמות הכסא דמות כמראה אדם״ נאמר על הקב״ה, שנקרא כאן בפסוק ״כמראה אדם״. פירוש ״כמראה אדם״ הוא שזו מראה, ראי. ״מראה״ מלשון מראה, ראי של האדם התחתון. האדם שלמעלה, האדם העליון, כביכול השכינה, הוא השתקפות, מראה, של האדם התחתון. והנהגתו של האדם התחתון משתקפת באדם העליון. כשאדם נמצא במצב של עצבות, הוא מעורר עצבות למעלה. וגם ״מראה אדם״ שלמעלה הוא אז בעניין של עצבות, והעצבות מעוררת דינים. כשהאדם עומד בתנועה של שמחה למטה, השמחה מעוררת שמחה למעלה. וכשיש שמחה למעלה, הרי זה עניין של חסדים. והשמחה ממתיקה דינים, השמחה
01:52 ביטערקייט און מרירות הנפש, כביכול מעורר זיין רחמים רבים אויף דעם זיידן. יא, בשעת דער אלטער רבי האט געהערט ווי ער דאווענט, האט ער אים צוגערופן. און דער אלטער רבי האט אים געזאגט, אז מ׳דארף נישט זינגען אזעלכע ניגונים בשעת מ׳איז אין א צרה, און מ׳דארף מעורר זיין רחמים רבים, און דאס איז נישט דער וועג. און דער אלטער רבי האט אים איבערגעזאגט א תורה וואס ער האט פון זיין רבי׳ן, פון דעם מעזריטשער מגיד. וואס דער מעזריטשער מגיד האט געזאגט אויף דעם פסוק: ״ועל דמות הכסא דמות כמראה אדם עליו מלמעלה״. וואס דאס טייטשט, אז ״ועל דמות הכסא דמות כמראה אדם״, דאס גייט דאך אויף דעם אויבערשטן, אז דער אויבערשטער ווערט אנגערופן דא אין דעם פסוק ״כמראה אדם״. דער טייטש ״כמראה אדם״, אז דאס איז א שפיגל. ״מראה״ מלשון מראה, פון א שפיגל, איז א שפיגל פון דעם אדם, פון דעם אדם התחתון. אז דער אדם שלמעלה, דער אדם העליון, וואס, כביכול, די שכינה, איז דאס אן אפשפיגלונג, א מראה, פון דעם אדם התחתון. און די הנהגה פון דעם אדם התחתון שפיגלט זיך אפ אין דעם אדם העליון. און בשעת א מענטש איז אין א מצב פון עצבות, איז ער מעורר עצבות למעלה. און דער מראה אדם שלמעלה איז אויך אין אן ענין פון עצבות, און דעמאלט איז דער עצבות מעורר דינים. בשעת דער מענטש שטייט אין א תנועה פון שמחה דלמטה, איז די שמחה מעורר שמחה למעלה. און בשעת ס׳איז שמחה למעלה, איז דעמאלט, איז דאס, אה, אן ענין פון חסדים. און שמחה איז ממתיק דינים, שמחה
03:32 מסלקת את כל העניינים הבלתי רצויים. ואז כל ההשפעות הן בטוב הנראה והנגלה. וממילא אמר אדמו״ר הזקן שכשרוצים לבטל עניינים בלתי רצויים ודינים, הדרך לכך היא דווקא באמצעות ניגונים של שמחה ועבודה בשמחה. דווקא השמחה פועלת שגם מלמעלה יראו פנים שמחות, ובכך ממתיקים את כל הדינים. ובעצם הדבר מפורש ממש בזוהר, בפרשת תצוה. אומר הזוהר: ״תא חזי״, בוא וראה, ״עלמא דלעילא כגוונא דעלמא דלתתא״. העולם שלמעלה הוא כגוונא, בדוגמת העולם שלמטה. וכשהאדם שלמטה, אומר הזוהר, נמצא בחדוה ובאנפין נהירין, עומד בתנועה של שמחה ובפנים מאירות, הוא מעורר גם למעלה שיהיו חדוה ואנפין נהירין. וחס ושלום, כשהוא במצב של היפך השמחה, מרירות הנפש, הוא מעורר למעלה באותו אופן. וזה העניין שיש לנו מהסבא, הבעל שם טוב, כידוע. ורבי לוי יצחק מברדיצ׳ב מביא זאת כמה פעמים בספרו. לדוגמה, בפרשת בשלח הוא מביא שהבעל שם טוב היה רגיל לומר תמיד, נדמה לי שהוא כותב בלשון הזאת, שהבעל שם טוב היה אומר תמיד. ומה היה אומר? על מה שכתוב: ״ה׳ שומרך, ה׳ צלך על יד ימינך״. והבעל שם טוב פירש: ״ה׳ צלך״ — הקב״ה הוא בדוגמת הצל. הצל הולך ממש
03:32 נעמט אוועק די אלע ענינים בלתי רצויים. און דעמאלט זענען אלע השפעות בטוב הנראה והנגלה. און ממילא האט דער אלטער רבי געזאגט, אז בשעת דו ווילסט מבטל זיין ענינים בלתי רצויים און דינים, איז דער דרך לזה דווקא דורך ניגונים של שמחה, און עבודה מיט א שמחה. און שמחה דווקא, דאס מאכט אז מלמעלה אויך, אז מ׳וועט ווייזן שמחה׳דיגע פנים, און מיט דעם איז מען ממתיק אלע דינים. וואס אייגנטליך איז דאס בעצם גאר מפורש אין זוהר, שטייט אין זוהר אין פרשת תצוה. זאגט דער זוהר: ״תא חזי״, קום און זע, ״עלמא דלעילא כגוונא דעלמא דלתתא״. אז דער עולם שלמעלה איז כגוונא, בדוגמא, פון דעם עולם שלמטה. און בשעת דער אדם דלמטה, זאגט דער זוהר, געפינט זיך בחדוה ובאנפין נהירין, ער שטייט אין א תנועה פון שמחה, מיט א ליכטיגן פנים, איז ער מעורר למעלה אויך אז עס זאל זיין אן ענין של חדוה ואנפין נהירין. און חס ושלום, בשעת ער איז אין א מצב פון היפך השמחה, מרירות הנפש, איז ער מעורר למעלה אויך אויף דער זעלבער וועג. און דאס איז דער ענין וואס מיר האבן פון דעם סבא, בעל שם טוב, הידוע. און רבי לוי יצחק בארדיטשובער, דער בארדיטשובער, ברענגט דאס כמה פעמים אין זיין ספר. על דרך לדוגמא, ברענגט ער דאס אין פרשת בשלח, ברענגט ער אז דער בעל שם טוב איז געווען רגיל צו זאגן לעולם, איך מיין ער שרייבט עס מיט דעם לשון, אז דער בעל שם טוב פלעגט זאגן שטענדיג. און וואס פלעגט ער זאגן? ער פלעגט זאגן אויף דעם וואס עס שטייט: ״ה׳ שומרך, ה׳ צלך על יד ימינך״. און דער בעל שם טוב האט געטייטשט: ״ה׳ צלך״, דער אויבערשטער איז על דרך ווי דער צל. אז דער צל, דער שאטן, איז ממש
05:28 כפי שהיד נעה; כל תנועה שעושים משתקפת בצל. על דרך זה, כביכול, הקב״ה, ״ה׳ צלך״, הוא ממש הצל. הנהגתו של האדם משתקפת בצל שלמעלה, אצל הקב״ה. וזה פירוש הדבר למעלה. אדמו״ר הצמח צדק כותב את המעשה שהיה בעת ההסתלקות בכ״ד טבת. זו הייתה התורה האחרונה שאמר אדמו״ר הזקן, ממש בעת ההסתלקות. אדמו״ר הצמח צדק כותב את המעשה במכתב, ומה שהוא כותב בו הוא העצה, והוא נותן לנו את העניין: כשרוצים לשנות מצב, צריכים להאיר עניינים, לבטל עניינים בלתי רצויים וכיוצא בזה, העצה היא דווקא באמצעות שמחה. והשמחה עצמה, אומר אדמו״ר הזקן, פותחת למעלה את הצינור. שעל ידי השמחה שלמטה מתבטלים הדינים ומעוררים שמחה למעלה, ומעוררים שמחה למעלה, ועל ידי זה נמשכות השפעות של טוב וחסד, ״אך טוב וחסד ירדפוני״. וזה עניין השמחה בעבודת ה׳, כפי שהוא מופיע בתורת בעל ההילולא, בעל ההילולא של כ״ד טבת. זו התורה שהרבי חוזר עליה מבעל ההילולא, מאדמו״ר הזקן, בקשר להנהגה, והיא עוסקת בעניין השמחה. וזו תורתו של אדמו״ר הזקן, כשהוא אומר תורה על הסדרה, פרשת וארא: ״לכן אמור לבני ישראל אני ה׳, והוצאתי אתכם מתחת סבלות מצרים, ... והבאתי אתכם אל הארץ הזאת אשר נשאתי את ידי ... ארץ זבת חלב
05:28 גייט, ווי עס שטייט, ווי עס רוקט די האנט, יעדע תנועה וואס מען טוט, ווערט עס אפגעשפיגלט אין דעם שאטן, אין דעם צל. על דרך זה, כביכול, דער אויבערשטער, הוי׳ צלך, דער אויבערשטער ממש איז דער צל. די הנהגה פון דעם אדם ווערט אפגעשפיגלט אין דעם צל שלמעלה, ביים אויבערשטן. און דאס איז דער פירוש פון דעם דבר למעלה. דער צמח צדק שרייבט די מעשה, וואס איז געווען ביי דער הסתלקות פון כ״ד טבת. דאס איז געווען די לעצטע תורה וואס דער אלטער רבי האט געזאגט, ביים הסתלקות ממש. אז ער שרייבט די מעשה, ברענגט ער עס אין א בריוו. וואס ער שרייבט אין דעם בריוו, אה, איז דאס די עצה, דאס גיט אונז דעם ענין. אז בשעת מען וויל משנה זיין א מצב, מען דארף מאיר זיין ענינים, מען דארף מבטל זיין ענינים בלתי רצויים, כיוצא בזה, די עצה איז דווקא דורך שמחה. און די שמחה גופא, זאגט דער אלטער רבי, מאכט אויף אויבן דעם צינור. אז דורך די שמחה שלמטה ווערן מבוטל דינים, און מען איז מעורר שמחה למעלה, און מען איז מעורר שמחה למעלה, און דורך דעם ווערן ענינים פון השפעות, פון טוב וחסד, אך טוב וחסד ירדפוני. און דאס איז דער ענין פון שמחה אין עבודת ה׳, ווי עס איז פאראן אין דער תורה פון דעם בעל ההילולא, בעל ההילולא פון חודש כ״ד טבת. דאס איז וואס דער רבי חזרט איבער די תורה פון דעם בעל ההילולא, פון דעם אלטער רבי׳ן, בקשר מיט דער הנהגה, און דאס איז ארום דעם ענין פון שמחה. און דאס איז די תורה פונעם אלטער רבי׳ן, ווי ער זאגט תורה אויף דער סדרה, פרשת וארא: ״לכן אמור לבני ישראל אני הוי׳, והוצאתי אתכם מתחת סבלות מצרים, ... והבאתי אתכם אל הארץ הזאת אשר נשאתי את ידי ... ארץ זבת חלב
07:16 ודבש״. וזו התורה, הצל, על כל הפרשה. הקב״ה אומר למשה רבינו: ״לכן אמור לבני ישראל״. הקב״ה אומר: תגיד להם, ״אני הוי׳, והוצאתי אתכם״ — שאוציא אותם מגלות מצרים, מסבלות מצרים, ואביא אותם עד לארץ זבת חלב ודבש. אדמו״ר הזקן מבאר: מהו עניינה של יציאת מצרים בעבודה שבנפש האדם? וזה אחד מיסודות החסידות: בכל דור ובכל יום, עניינה של יציאת מצרים אינו רק סיפור שהיה בעבר. מספרים וחוזרים על סיפור יציאת מצרים, וזו מצווה — ״למען תזכור את יום צאתך מארץ מצרים״ — אבל אין זה רק סיפור על מה שהיה פעם. העניין הוא שיש יציאת מצרים גם היום; זהו עניין שבהווה. בכל דור ובכל יום צריך כל יהודי לחוות, כביכול, יציאה ממצרים הפרטית שלו. ומביאים מדברי חז״ל על הפסוק ״למען תזכור את יום צאתך מארץ מצרים כל ימי חייך״: ״ימי חייך — הימים, כל ימי חייך — להביא הלילות״. גם בימים וגם בלילות צריך להיות אצל האדם עניינה של יציאת מצרים, העבודה של יציאת מצרים. וזהו עניינה של עבודת יציאת מצרים בנפש האדם בכל יום, הן בימים והן בלילות. כעת מביא אדמו״ר הזקן את עניין השמחה בעבודת ה׳. כידוע, כשניגשים לעבודת ה׳, לא די בעצם העבודה; עבודת ה׳ צריכה להיות דווקא מתוך שמחה. כמו בפסוק הידוע: ״תחת אשר לא עבדת את ה׳ אלקיך בשמחה ובטוב לבב״. והרמב״ם מפרש — כן, בהלכות לולב, בסוף הלכות לולב — ואדמו״ר הזקן מביא זאת בתניא בשם
07:16 ודבש״. און דאס איז די תורה, דער צל, אויף דער גאנצער פרשה. דער אויבערשטער זאגט צו משה רבינו: ״לכן אמור לבני ישראל״, דער אויבערשטער זאגט: זאג זיי, ״אני הוי׳, והוצאתי אתכם״, אז איך וועל זיי ארויסנעמען פון גלות מצרים, סבלות מצרים, און זיי ברענגען ביז ארץ זבת חלב ודבש. דער אלטער רבי ברענגט אויס: וואס איז דער ענין פון יציאת מצרים בעבודה בנפש האדם? און דאס איז איינע פון די יסודות החסידות, אז אין יעדער דור און יעדן טאג איז דער ענין פון יציאת מצרים נישט נאר א געשיכטע. אז מען דערציילט, מען חזרט איבער די סיפור יציאת מצרים, און דאס איז א מצוה, ״למען תזכור את יום צאתך מארץ מצרים״, און דער ענין פון סיפור דברים איז געווען אמאל — נאר דער ענין איז, אז עס איז דא היינט יציאת מצרים, דאס איז אן ענין שבהווה. אז אין יעדן דור און יעדן טאג דארף יעדער איד איבערלעבן, כביכול, קומען פון דער אייגענער מצרים. און מען ברענגט דאך פון חז״ל, בנוגע צו דעם פסוק ״למען תזכור את יום צאתך מארץ מצרים כל ימי חייך״: ״ימי חייך — הימים, כל ימי חייך — להביא הלילות״. אז סיי בימים און סיי בלילות דארף זיין ביי דעם מענטשן דער ענין פון יציאת מצרים, פון עבודה פון יציאת מצרים. און דאס איז דער ענין פון עבודה פון יציאת מצרים בעבודה בנפש האדם בכל יום, סיי בימים און סיי בלילות. יעצט ברענגט דער אלטער רבי דעם ענין פון שמחה אין עבודת ה׳. אז ידוע, אז מען ברענגט זיך צו עבודת ה׳, איז נישט גענוג דער עצם ענין העבודה, נאר עבודת ה׳ דארף זיין דווקא מתוך שמחה. אזוי ווי דער פסוק הידוע: ״תחת אשר לא עבדת את ה׳ אלקיך בשמחה ובטוב לבב״. און דער רמב״ם טייטשט — יא, הלכות לולב, סוף הלכות לולב — און דאס ברענגט דער אלטער רבי אין תניא, ברענגט בשם
09:10 האריז״ל: ״תחת אשר לא עבדת את ה׳ אלקיך בשמחה ובטוב לבב״. עבודת ה׳ צריכה להיות בשמחה ובטוב לבב. לא די בעצם העבודה, אלא העבודה צריכה להיות דווקא מתוך שמחה ובטוב לבב. והעניין של עבודה מתוך שמחה ובטוב לבב הוא עניינה של יציאת מצרים בעבודה שבנפש האדם: לצאת מן המְצָרים והגבולים. כי אדם יכול אכן לעסוק בתורה ובמצוות, ללמוד תורה, לקיים מצוות ולהיות עסוק בעבודת ה׳, אבל הוא עדיין נמצא במְצָרים וגבולים. עבודת ה׳ שלו היא באופן מצומצם: הוא אמנם עושה אותה, אבל עושה אותה מתוך כיווץ; הוא עושה אותה כי הוא חייב, כי אין לו ברירה. חסרים אצלו כל ההתפשטות, התענוג, החיוּת והשמחה בעבודת ה׳. ועל כך אומר הפסוק שעבודת ה׳ צריכה להיות דווקא מתוך שמחה ובטוב לבב. והעבודה מתוך שמחה ובטוב לבב היא, כלשון הפסוק: ״עבדת את ה׳ אלקיך בשמחה ובטוב לבב מרוב כל״. אדמו״ר הזקן מפרש זאת על יסוד פירוש האריז״ל לפסוק: ״כל״ מורה על מדרגה. הרי ידוע מה שאומרת הגמרא במסכת בבא בתרא על ״בכל, מכל, כל״: ״שלושה הטעימן הקדוש ברוך הוא מעין עולם הבא״ — אברהם, יצחק ויעקב. בפסוקים נאמר: אצל אברהם, ״וה׳ ברך את אברהם בכל״; אצל יצחק נאמר ״מכל״; ואצל יעקב, ״יש לי כל״. כידוע, ״בכל, מכל, כל״ מורים על עולם הבא. עולם הבא הוא עניין ה״כל״. זהו התענוג הגדול ביותר. התענוג של עולם הבא הוא הרי תענוג נפלא ביותר. כמו שאומרת הגמרא...
09:10 דעם אריז״ל: ״תחת אשר לא עבדת את ה׳ אלקיך בשמחה ובטוב לבב״. אז עבודת ה׳ דארף זיין בשמחה ובטוב לבב. יא, עס איז נישט גענוג דער עצם ענין העבודה, נאר די עבודה דארף זיין דווקא מתוך שמחה ובטוב לבב. און דער ענין פון עבודה מתוך שמחה ובטוב לבב, דאס איז דער ענין פון יציאת מצרים בעבודה בנפש האדם: ארויסגיין פון די מצרים וגבולים. ווייל א מענטש קען טאקע טון תורה, מצוות, לערנען תורה, טון מצוות, און זיין פארנומען מיט עבודת ה׳. אבער ער שטייט אין מצרים וגבולים. אז אין עבודת ה׳ איז עס מיט אן אופן פון צמצום; ער טוט עס טאקע, אבער ער טוט עס מיט א פארקוועטשקייט, ער טוט עס ווייל ער מוז, ער טוט עס ווייל ער איז מוכרח. אבער עס פעלט ביי אים די גאנצע התפשטות, דער תענוג, די חיות און די שמחה אין עבודת ה׳. און אויף דעם זאגט דער פסוק, די עבודת ה׳ דארף זיין דווקא מתוך שמחה ובטוב לבב. און די עבודה מתוך שמחה ובטוב לבב איז, ווי דער לשון הפסוק: ״עבדת את ה׳ אלקיך בשמחה ובטוב לבב מרוב כל״. טייטשט דער אלטער רבי, אז עס איז מיוסד לויטן פירוש האריז״ל אויף דעם פסוק, אז ״כל״ גייט אויף א מדרגה. יא, דער ענין פון ״כל״, דאך ידוע, די גמרא זאגט אין מסכת בבא בתרא, אז דער ענין פון ״בכל, מכל, כל״, שלושה הטעימן הקדוש ברוך הוא מעין עולם הבא: אברהם, יצחק, יעקב. עס שטייט אין די פסוקים: ביי אברהם, ״וה׳ ברך את אברהם בכל״; און ביי יצחק איז דער לשון ״מכל״; און ביי יעקב דער לשון ״יש לי כל״. בידיעה׳דיג אז דאס ״בכל, מכל, כל״, דאס גייט אויף עולם הבא. אז עולם הבא איז דער ענין פון ״כל״. דאס איז דער גרעסטער תענוג. דער תענוג פון עולם הבא איז דאך א תענוג נפלא ביותר. ווי די גמרא...
11:02 כמו שאומר רבי מאיר בנוגע לאחר: ״מוטב דלידייניה וליתי לעלמא דאתי״. אחרי כל ייסורי הגיהינום, וכל העניינים וכל הדינים, כדי להיכנס ולקבל את זיו השכינה בגן עדן — זהו תענוג נפלא. ועל כך אומר הפסוק, שעם כל התענוגים הנפלאים שיש לנשמה בגן עדן, העבודה של תורה ומצוות, תורה ומצוות כאן למטה, בעולם הזה הגשמי, היא ״שמחה וטוב לבב מרוב כל״. השמחה שיש ליהודי היא ״מרוב כל״ — היא שלא בערך כלל לכל השמחות ולכל התענוגים שבענייני עולם הזה, וכן, להבדיל, לתענוגים בענייני אלוקות. אפילו התענוג הגדול ביותר, השמחה שיש בגן עדן, אינם בערך לתענוג ולשמחה שיש ליהודי בשעה שהוא מקיים תורה ומצוות, ובשעה שהוא לומד תורת אמת. וכפי שאדמו״ר הזקן מבאר באריכות, כל התענוגים וכל המדרגות הללו הם עניינים של זיו השכינה, גילויים, שמות, מדרגות וצמצומים. אבל באמצעות תורה ומצוות יהודי מתקשר ומתייחד עם עצמות ומהות, עם הקב״ה בעצמו. וכמו שאומרים בכל יום: ״כי נשגב שמו לבדו, הודו על ארץ ושמים, וירם קרן לעמו״. יש עניינים של ארץ ושמים. ארץ כוללת את כל ענייני העולם הזה הגשמי, תענוגים גשמיים. שמים כוללים את כל התענוגים הרוחניים, כמו התענוג של גן עדן ועולם הבא. אבל כל זה אינו אלא ״הודו על ארץ ושמים״. עדיין לא הגענו לעיקר העניין.
11:02 זאָגט דער רבי, צו אחר בנגע לישוע, למותר דלידינר ולישא בעלמא די אוסי, אַז נאָך די אַלע יסורים פֿון גיהנם, און די אַלע ענינים און די אַלע דינים, כּדי אַריינצוקומען און באַקומען דעם זיו השכינה אין גן עדן, איז דאָס אַ תענוג נפלא. און אויף דעם זאָגט דער פסוק, אַז מיט אַלע תענוגים נפלאים וואָס אַ נשמה האָט אין גן עדן, איז די עבודה, דער ענין פֿון תורה ומצוות, תורה ומצוות דאָ למטה, אין עולם הזה הגשמי, איז שמחה וטוב לבב מרוב כל. אַז די שמחה וואָס אַ איד האָט איז דאָס „מרוב כל“ — דאָס איז אין גאַנצן בערך צו די אַלע שמחות פֿון אַלע תענוגים און שמחות אין עניני עולם הזה, יאָ, להבדיל, נאָך פילע ענינים פֿון תענוגים ואלקות. און די גרעסטע תענוג, די שמחה וואָס מען האָט אין גן עדן, איז דאָס נישט בערך צו דעם תענוג און די שמחה וואָס אַ איד האָט בשעת תורה ומצוות, און בשעת ער לערנט תורת אמת. און ווי דער אַלטער רבי מבאר באריכות, אַז די אַלע תענוגים, די אַלע מדרגות, דאָס איז אַלץ ענינים פֿון זיו השכינה, גילויים, שמות, מדרגות, צמצומים. אָבער דורך תורה ומצוות איז דאָס מקשר ומייחד אַ אידן מיט עצמות ומהות, מיטן אויבערשטן אַליין. און ווי מען זאָגט דאָס יעדן טאָג: „כי נשגב שמו לבדו, הודו על ארץ ושמים, וירם קרן לעמו“. אַז עס איז דאָ ענינים פֿון ארץ ושמים. ארץ איז כולל די אַלע עולם־הזה־הגשמי ענינים, גשמיותדיקע תענוגים. שמים איז כולל אַלע תענוגים רוחניים, ווי דער תענוג פֿון גן עדן, עולם הבא. איז דאָך דאָס מער נישט „הודו על ארץ ושמים“. מען ווייסט נישט וואָס איז דאָס דער עיקר וואָרט.
12:43 אבל מה פירוש ״וירם קרן לעמו״? הקב״ה לוקח יהודי ומרומם אותו, ״קרן לעמו״, למעלה מהכול. ״תהלה לכל חסידיו, לבני ישראל עם קרובו״ — היהודים הם ״עם קרובו״, דבר אחד עם עצמות ומהות, עם הקב״ה בעצמו. ואת זה אפשר להשיג רק על ידי תורה ומצוות. כשיהודי מתבונן בעניין הזה, מתעוררת אצלו שמחה גדולה ונפלאה, שמחה רבה ועצומה. זו השמחה של ״שמחה וטוב לבב מרוב כל״ — למעלה מכל ענייני ״כל״, מכל התענוגים שאפשר להשיג בכל המדרגות. כשיהודי מתבונן בזה, אומר אדמו״ר הזקן, זהו מה שנאמר בפסוק: ״לכן אמור לבני ישראל״. הקב״ה שולח את משה רבינו, רעיא מהימנא. הוא רעיא מהימנא, כפי שמבואר בחסידות, משום שהוא ממשיך את האמונה, מחבר יהודים לאלוקות ומכניס בהם את האמונה באופן של רעיא מהימנא. שהאמונה תהיה באופן של ״וידעתם כי אני ה׳״. זהו העניין בעבודה: שיהודי יחוש ויקלוט בפועל ובהרגש שהקב״ה מוציא אותו ״מתחת סבלות מצרים״. הקב״ה מוציא אותו מכל המְצָרים והגבולים, ומכל ההעלמות וההסתרים שבעולם הזה הגשמי. והוא מעמיד את עצמו במעמד ומצב של ״שמחה וטוב לבב מרוב כל״, השמחה הגדולה ביותר, על ידי קיום התורה והמצוות. ״והוצאתי אתכם אל ארץ״
12:43 אָבער וואָס איז, וואָס מיינט „וירם קרן לעמו“? דער אויבערשטער נעמט אַ אידן און ער הייבט אים אויף, און ער הייבט אים אויף „קרן לעמו“, העכער פֿון אַלץ. „תהלה לכל חסידיו, לבני ישראל עם קרובו“ — אַז אידן זיינען „עם קרובו“, איין זאַך מיט עצמות ומהות, מיטן אויבערשטן אַליין. און דאָס קען מען האָבן נאָר דורך תורה ומצוות. ווען אַ איד איז זיך מתבונן אין דעם דאָזיקן ענין, ווערט בײַ אים אַ שמחה גדולה ונפלאה, אַ שמחה רבה ועצומה. וואָס דאָס איז די שמחה, וואָס דאָס איז „שמחה וטוב לבב מרוב כל“, מער ווי די אַלע ענינים פֿון „כל“, מער ווי די אַלע תענוגים וואָס מען קען משיג זײַן אויף אַלע מדרגות. איז בשעת ער איז זיך מתבונן אין דעם, זאָגט דער אַלטער רבי, אַז דאָס איז וואָס דער פסוק זאָגט: „לכן אמור לבני ישראל“. אַז דער אויבערשטער שיקט משה רבינו, רעיא מהימנא, וואָס ער איז דער רעיא מהימנא, ווי עס שטייט אין חסידות, אַז ער איז ממשיך די אמונה, אַז ער מחבר אידן מיט געטלעכקייט, און ברענגט אַריין אין אידן די אמונה, און ברענגט אַריין די אמונה אויף אַן אופן פֿון רעיא מהימנא. אַז די אמונה זאָל זײַן אויף אַן אופן פֿון „וידעתם כי אני ה׳“. דאָס איז דער ענין אין עבודה, אַז אַ איד זאָל פילן און דערהערן בפועל ובהרגש, אַז דאָס איז דער אויבערשטער נעמט אים אַרויס „מתחת סבלות מצרים“. דער אויבערשטער נעמט אים אַרויס פֿון די אַלע מצרים וגבולים, און פֿון די אַלע ענינים פֿון העלמות והסתרים אין עולם הזה הגשמי. און ער שטעלט זיך אַוועק אין אַ מעמד ומצב פֿון „שמחה וטוב לבב מרוב כל“, די גרעסטע שמחה, דורך דעם קיום התורה והמצוות. „והוצאתי אתכם אל ארץ“
14:14 טובה ורחבה. מהי אותה „ארץ טובה ורחבה“? היא מתייחסת ללימוד התורה, תורה שבכתב ותורה שבעל פה, ולמצוות. אדמו"ר הזקן מבאר באריכות במאמר שעל ידם יש ליהודי שמחה וטוב לבב. זהו עניינה של יציאת מצרים בכלליות, ובפרטיות יש בה כמה מדרגות. יש יציאת מצרים במדרגה של לילות: הלילות מורים על דרגה נמוכה יותר, מצב של חושך, של העלם והסתר. האדם מתבונן בהעלם וההסתר שבעולם, ומתוך כך יוצא מן המְצָרים והגבולים: הוא מתבונן כיצד האלוקות נמצאת בעולם, ומתקשר עם הקב"ה באמצעות עיסוקו בענייני העולם. זו המדרגה של לילות. ומהי התבוננות עמוקה יותר? שהוא מתבונן באלוקות שלמעלה מן העולם, במדרגת האלוקות שלמעלה מן הצמצום ולמעלה מן העולם. זהו עניינם של ימים. כידוע, אדמו"ר הזקן אמר אחרי שלוש כוסות: „איני רוצה את הגן עדן שלך, איני רוצה את העולם הבא שלך, אני רוצה רק אותך בעצמך“. יהודים מתבוננים בעצמות ומהות, שלמעלה מכל הדרגות ומכל סדר ההשתלשלות, וזה נותן את הכוח לצאת מכל המְצָרים והגבולים. ואף שזו מדרגה גדולה ונפלאה, אף על פי כן, זהו
14:14 טובה ורחבה. וואָס דאָס איז די „ארץ טובה ורחבה“, וואָס דאָס גייט אויף לימוד התורה, תורה שבכתב און תורה שבעל פה, און די מצוות, איז דער אַלטער רבי מבאר באריכות אין דעם מאמר, וואָס אַ איד האָט דערמיט די שמחה וטוב לבב. וואָס איז נאָר דער ענין בכלליות, פֿון יציאת מצרים. און בפרטיות איז אין דעם דאָ כמה מדרגות. איז דאָ די יציאת מצרים ווי דאָס איז אַ מדרגה פֿון לילות, וואָס לילות באַווייזט אויף אַ נידעריקער דרגא, אַ מצב פֿון חושך, אַ מצב פֿון העלם והסתר. אַז ער איז זיך מתבונן אין דעם העלם והסתר פֿון וועלט, און פֿון דעם גייט ער אַרויס פֿון די מצרים וגבולים, אַז ער איז זיך מתבונן ווי דער אלקות, געטלעכקייט, שטייט אין וועלט, און ער פֿאַרבינדט זיך מיטן אויבערשטן דורך דעם וואָס ער איז אין עניני עולם. דאָס איז לילות. וואָס איז נאָך אַ טיפערער התבוננות? וואָס ער איז זיך מתבונן אין דעם אלקות וואָס איז העכער פֿון עולם. אַז ער איז זיך מתבונן אין דער מדרגה פֿון געטלעכקייט ווי דאָס איז העכער פֿון צמצום, העכער פֿון עולם, וואָס דאָס איז דער ענין פֿון ימים. ווי עס איז באַוואוסט וואָס דער אַלטער רבי האָט געזאָגט מיט דריי כוסות: „איך וויל ניט דיין גן עדן, איך וויל ניט דיין עולם הבא, איך וויל מער ניט ווי דיך אַליין“. אַז אידן זיינען זיך מתבונן אין עצמות ומהות, וואָס איז העכער פֿון אַלע דרגות און אַלע השתלשלות, און דאָס איז דער כח פֿון דער יציאת מצרים פֿון אַלע מצרים וגבולים. וואָס, הגם דאָס איז אויך אַ מדרגה גדולה ונפלאה, איז אף על פי כן, אַז דאָס איז
15:33 הקב"ה אומר בפרשת השבוע: „וארא אל אברהם אל יצחק ואל יעקב בא־ל ש־די, ושמי הוי׳ לא נודעתי להם“. אבל באמצעות משה רבינו, רעיא מהימנא, שקיבל את הכוח החדש, התעלו לאחר יציאת מצרים למדרגה של „וידעתם כי אני הוי׳“: שיהודים יוכלו להתקשר לאלוקות על ידי ההתבוננות בכל העניינים האלה ועל ידי קיום התורה והמצוות. והעבודה הזאת צריכה להיות בשמחה ובטוב לבב, המוציאים מכל המְצָרים והגבולים. ועל כך ביאר אדמו"ר הזקן במאמר השני את עניין השמחה. אדמו"ר הזקן מפרש את הפסוק „תחת אשר לא עבדת את ה׳ אלקיך בשמחה ובטוב לבב מרוב כל“; בהמשך הפסוק נאמר: „ועבדת את אויביך“. מכיוון שחסרה העבודה בשמחה, התוצאה היא „ועבדת את אויביך“. שואל אדמו"ר הזקן: הרי זה לא מובן. איך אפשר לומר שרק משום שחסרה השמחה מגיעים למה שנאמר בהמשך הפסוק? לפי הביאור של הרמב"ם, של אדמו"ר הזקן ושל האריז"ל, האדם הרי עובד את ה', ואפילו מקיים את כל ענייני השולחן ערוך, התורה והמצוות; רק השמחה חסרה אצלו. האם רק משום שחסרה אצלו השמחה, העונש—
15:33 דער אייבערשטער זאגט אין היינטיגן סדר: „וארא אל אברהם אל יצחק ואל יעקב בא־ל ש־די, ושמי הוי׳ לא נודעתי להם“. אבער דורך משה רבינו, רעיא מהימנא, וואס ער האט באקומען דעם נייעם כח, איז מען אויפגעהויבן נאך יציאת מצרים צו דער מדרגה פון „וידעתם כי אני הוי׳“: אז אידן זאלן זיך קענען מקשר זיין צו געטליכקייט דורך דער התבוננות אין די אלע ענינים און דורך קיום התורה והמצוות. און דאס זאל זיין באופן פון שמחה וטוב לבב, וואס דאס נעמט ארויס פון די אלע מיצרים וגבולים. און אויף דעם האט דער אלטער רבי מבאר געווען אין דעם צווייטן מאמר דעם ענין השמחה. דער אלטער רבי טייטשט דעם פסוק „תחת אשר לא עבדת את ה׳ אלקיך בשמחה ובטוב לבב מרוב כל“; ווייטער שטייט אין פסוק דער המשך: „ועבדת את אויביך“. אז ווייל עס האט געפעלט דער עבודה מיט שמחה, איז במילא „ועבדת את אויביך“. פרעגט דער אלטער רבי: דאס איז דאך נישט פארשטענדליך. ווי קען מען זאגן אז נאר ווייל עס האט געפעלט שמחה, קומט דערפון אזא פשט אין פסוק? לויט דעם ביאור פון דעם רמב״ם, פון דעם אלטן רבי׳ן, פון דעם אריז״ל, טוט ער דאך עבודה, ער דינט דעם אויבערשטן, און אפילו ער האלט אלע ענינים פון שולחן ערוך, תורה ומצוות, נאר עס פעלט ביי אים שמחה. אויב נאר ווייל עס פעלט ביי אים שמחה, איז דער עונש—
17:02 העונש הוא עונש מר כל כך, „ועבדת את אויביך“? איך ייתכן דבר כזה? על כך משיב אדמו"ר הזקן תשובה. המאמר נמצא בלקוטי תורה, פרשת תזריע. אדמו"ר הזקן אומר שם כך: באמת, העונש „ועבדת את אויביך“ אינו בא רק מחסרון השמחה. יש גם עניינים בלתי רצויים, ענייני עבירה; ידע איניש בנפשיה, כל אחד יודע בעצמו שמזמן לזמן הוא נכשל בעניינים בלתי רצויים. ממילא זקוקים לחסדי שמים כדי שאלה יומתקו ויתמרקו על ידי עונשים. אלא מה? כאשר יהודי נמצא בתנועה של שמחה, כפי שאמרנו, השמחה שלמטה מעוררת שמחה למעלה. וכשיש שמחה למעלה, הדינים נמתקים; וכשהדינים נמתקים, ממילא אין עונשים על העניינים הבלתי רצויים. אבל כשהאדם הוא במצב של „לא עבדת את ה׳ בשמחה“ — הוא עובד את ה', אלא שחסרה אצלו השמחה — הוא נמצא בתנועה של עצבות, של מרירות. אז נוצרת למעלה תנועה של צמצום, וכשיש צמצום למעלה מתעוררים דינים, מתחילים לעשות חשבונות, וממילא רואים את העניינים הבלתי רצויים.
17:02 דער עונש איז א גאר ביטערער עונש, „ועבדת את אויביך“. ווי קען זיין אזא מין זאך? אויף דעם ענטפערט דער אלטער רבי אן ענטפער. דער מאמר איז אין לקוטי תורה פרשת תזריע. זאגט דער אלטער רבי דארט דעם ענין אזוי: באמת, דער עונש „ועבדת את אויביך“ קומט נישט בלויז פון דעם חסרון השמחה. עס זענען דא ענינים בלתי־רצויים, עניני עבירה; ידע איניש בנפשיה, יעדער איינער ווייסט ביי זיך אז פון זמן לזמן פאלט מען דורך אין ענינים בלתי־רצויים. ובמילא דארף מען אויף דעם אנקומען צו חסדי שמים, אז ס׳זאל נתמתק ווערן און אויסגעוואשן ווערן דורך ענינים פון עונשים. אבער וואס? בשעת א איד שטייט אין א תנועה פון שמחה, ווי מיר האבן געזאגט, איז די שמחה שלמטה מעוררת שמחה למעלה. און בשעת למעלה ווערט שמחה, ווערן נמתק די דינים; און אז די דינים ווערן נמתק, איז במילא נישטא קיין עונשים אויף די ענינים בלתי־רצויים. בשעת אבער דער מענטש איז „לא עבדת את ה׳ בשמחה“ — ער דינט דעם אויבערשטן, נאר עס פעלט ביי אים שמחה — שטייט ער אין א תנועה פון עצבות, פון מרירות. ווערט למעלה א תנועה פון צמצום, און אז ס׳איז דא צמצום למעלה, ווערן נתעורר דינים, מען הייבט אן מאכן חשבונות, ובמילא זעט מען די ענינים בלתי־רצויים.
18:36 ולכן „ועבדת את אויביך“ בא בגלל העניינים הבלתי רצויים. משום כך, העצה של אדמו"ר הזקן היא שיהודי צריך להיות תמיד במצב של שמחה. השמחה עצמה — שמחה של מצווה ושמחה בעבודת ה' — פועלת למעלה ומעוררת תנועה של שמחה למעלה. על ידי השמחה למעלה מתבטלים הדינים, וניצלים מן העונשים על העניינים הבלתי רצויים. ואדמו"ר הזקן מפרש שם גם את „ועבדת את אויביך“ בעבודת ה': כאשר חסרה השמחה, עלולים ממילא, רחמנא ליצלן, לעבוד את האויב. האויב הוא האויב של האדם עצמו, היצר הרע, הנפש הבהמית. כשהאדם נמצא במצב של שמחה, היא מרוממת אותו מעל לכל ההגבלות, הן מלמעלה והן מלמטה, והוא יכול לצאת מן ההגבלות של היצר הרע והנפש הבהמית. אבל כשהוא נמצא בתנועה של כיווץ, צמצום, עצבות ומרירות, אז הקב"ה [לא ברור], „ועבדת“ — הוא עובד את אויבו, את הנפש הבהמית שלו. ואדמו"ר הזקן אומר שם שזו הסיבה לכך שרבים נופלים בעבודת ה' ממדרגתם: הם נמצאים במצב של עצבות. הם רוצים להיות במדרגה גבוהה יותר, ומשום שאינם במדרגה הגבוהה שהם רוצים להגיע אליה, חסרה להם השמחה והם מגיעים לידי עצבות. אילו—
18:36 און דערפאר איז „ועבדת את אויביך“ צוליב די ענינים בלתי־רצויים. איז דערפאר די עצה היעוצה פון דעם אלטן רבי׳ן, אז א איד דארף שטענדיג שטיין אין א מצב פון שמחה. און די שמחה גופא, דורך דעם וואס ס׳איז דא שמחה של מצוה און שמחה אין עבודת ה׳ — די שמחה אליין פועל׳ט למעלה, עס ווערט א תנועה פון שמחה למעלה. דורך דער שמחה למעלה ווערן נתבטל די עניני דינים, און מען ווערט געראטעוועט פון די עונשים אויף ענינים בלתי־רצויים. און דער אלטער רבי טייטשט דארט, אז דאס איז דער פשט פון „ועבדת את אויביך“ אין עבודת ה׳: בשעת עס פעלט שמחה, קען מען ממילא, רחמנא ליצלן, דינען דעם אויב. דער אויב, דאס איז דער אייגענער אויב, דער יצר הרע, די נפש הבהמית. בשעת א מענטש שטייט אין א מצב פון שמחה, הייבט דאס אים אויף העכער פון אלע הגבלות, סיי מלמעלה און סיי מלמטה, און ער קען ארויסגיין פון די הגבלות פון יצר הרע און נפש הבהמית. בשעת ער שטייט אבער אין א תנועה פון כיווץ און צמצום און עצבות און מרירות, דאן ווערט דער אויבערשטע [לא ברור], „ועבדת“ — ער דינט זיין אויב, זיין נפש הבהמית. און דער אלטער רבי זאגט דארט, אז דאס איז די סיבה וואס כמה וכמה נופלים, פאלן אראפ אין עבודת ה׳ פון זייער מדרגה: ווייל זיי שטייען אין א מצב פון עצבות. זיי ווילן זיין אויף א העכערער מדרגה, און ווייל זיי זענען נישט אויף דער העכערער מדרגה וואס זיי ווילן זיין, פעלט זיי שמחה און זיי קומען צו עצבות. בשעת—
20:00 היו יודעים שההפך הוא הנכון: העבודה צריכה להיות „עבדת את ה׳ אלקיך בשמחה ובטוב לבב“. בכך עצמו יכול האדם להתגבר על כל העניינים הבלתי רצויים, ובכך עצמו הוא יכול לצאת מכל ההעלמות וההסתרים, וכך יוצאים ממצרים הפרטית. ועל ידי היציאה ממצרים הפרטית, מן המְצָרים והגבולים של הגלות הפנימית, נזכה במהרה בימינו שיהודים יצאו מן הגלות הגשמית ומן הגלות הכללית, ומן הגלות בכל העניינים. ונזכה בקרוב בימינו שיתקיים „כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות“; שנצא מכל המְצָרים והגבולים על ידי שמחה. „כי בשמחה תצאו“ — על ידי שמחה נצא מכל ההעלמות וההסתרים, ונזכה בקרוב ממש ל„ששון ושמחה“, „ושמחת עולם על ראשם“, בגאולה האמיתית והשלימה, אמן כן יהי רצון.
20:00 זיי וואלטן געוואוסט פארקערט: די עבודה דארף זיין „עבדת את ה׳ אלקיך בשמחה ובטוב לבב“. מיט דעם אליין קען ער זיך מתגבר זיין אויף די אלע ענינים בלתי־רצויים, און מיט דעם אליין קען ער ארויסגיין פון די אלע העלמות והסתרים, און דורך דעם גייט מען ארויס פון דעם אייגענעם מצרים. און דורך דעם וואס מ׳גייט ארויס פון דעם אייגענעם מצרים, פון די מיצרים וגבולים פון דעם גלות הפנימי, זאל מען זוכה זיין במהרה בימינו אז אידן זאלן ארויסגיין פון דעם גלות הגשמי און דעם גלות הכללי, און פון דעם גלות אין אלע ענינים. און מ׳זאל זוכה זיין בקרוב בימינו אז ס׳זאל מקוים ווערן „כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות“; אז מ׳זאל ארויסגיין פון די אלע מיצרים וגבולים דורך שמחה. „כי בשמחה תצאו“ — דורך שמחה וועט מען ארויסגיין פון די אלע העלמות והסתרים, און מ׳זאל זוכה זיין בקרוב ממש צו „ששון ושמחה“, „ושמחת עולם על ראשם“, בגאולה האמיתית והשלימה, אמן כן יהי רצון.