לעבן חסידות · פרק 18 · 2022-04-06 · 37:20
די גדלות פון שבת הגדול - הרב אשר פרקש
תיאור הפרק
* שולחן ערוך הרב סימן תכט וסימן תל * שמועות יצחק (וורקא) שבת הגדול * שיחת שבת הגדול תשמו * י״ג ניסן תנש״א * לקוטי שיחות חלק ג שבת הגדול
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:02 בימים האלה, י״ג בניסן, חל יום ההילולא של אדמו״ר הצמח צדק, וזהו גם זמן תחילת נשיאותו של אדמו״ר המהר״ש. בנוגע לאדמו״ר הצמח צדק, מספרים שתקופה לפני הסתלקותו הוא קרא אליו את אדמו״ר המהר״ש, פתח לפניו את המדרש והראה לו מה כתוב בו: ״אף על פי שיעקב מת, אלקיו קיים. אף על פי שיוסף מת, אלקיו קיים״. אדמו״ר המהר״ש עשה עצמו כאילו אינו מבין, חייך, חזר לחדרו, ושם היה עם ה[לא ברור]. הוא הבין שזה רמז לכך שהסתלקותו של אדמו״ר הצמח צדק קרובה. הסתלקותו של אדמו״ר הצמח צדק הייתה בי״ג בניסן, יומיים לפני פסח. הסתלקותו של אדמו״ר המהר״ש הייתה בי״ג בתשרי, גם כן יומיים לפני סוכות. חסידים היו אומרים על כך שאצל אדמו״ר הצמח צדק ואדמו״ר המהר״ש התקיים העניין של ״אחד באחד יגשו ואיש לא יפריד ביניהם״. ״אחד באחד״: ״אחד״ בגימטרייה י״ג. זהו י״ג בניסן, יום ההילולא של אדמו״ר הצמח צדק; וי״ג בתשרי, יום ההילולא של אדמו״ר המהר״ש. ״אחד באחד יגשו״. כן, אצל שניהם היה עניין ה״אחד״. ואכן רואים אצלם את העניין של ״אחד באחד יגשו״: הקשר של אדמו״ר המהר״ש עם אדמו״ר הצמח צדק היה באופן כזה, שגם לאחר הסתלקותו
00:02 אין די טעג, י״ג ניסן, דאס איז דער יארצייט פונעם רבי׳ן דעם צמח צדק, און דאס איז דער התחלת הנשיאות פונעם רבי׳ן מהר״ש. בנוגע דעם רבי׳ן דעם צמח צדק, ווען ער איז נסתלק געווארן, דערציילט מען אז פאר דעם וואס דער צמח צדק איז נסתלק געווארן, א תקופה פאר דעם, האט ער אריינגערופן דעם רבי׳ן מהר״ש, און האט אים געעפנט דעם מדרש, און האט אים געוויזן וואס שטייט אין מדרש: ״אף על פי שיעקב מת, אלקיו קיים. אף על פי שיוסף מת, אלקיו קיים.״ און דער רבי מהר״ש האט זיך געמאכט כאילו ער פארשטייט נישט, געשמייכלט, איז געגאנגען צוריק צו זיין צימער, און דארט האט ער געווען מיט דעם [לא ברור]. ער האט פארשטאנען אז דאס איז מרמז אז די הסתלקות פונעם צמח צדק איז נאנט. און די הסתלקות פונעם צמח צדק איז געווען י״ג ניסן, נאך צוויי טעג פאר פסח. ביים רבי׳ן מהר״ש איז געווען די הסתלקות י״ג תשרי, ס׳איז אויך צוויי טעג פאר סוכות. חסידים פלעגן זאגן אויף דעם, אז דאס וואס דער צמח צדק און דער רבי מהר״ש, איז געווען ביי זיי דער ענין פון ״אחד באחד יגשו ואיש לא יפריד ביניהם״. אחד באחד: אחד, דאס איז אחד בניסן; אחד איז די גימטריא י״ג. דאס איז אחד בניסן, דאס איז דער יארצייט פונעם רבי׳ן דעם צמח צדק. און אחד בתשרי, דאס איז דער יארצייט פונעם רבי׳ן מהר״ש. ״אחד באחד יגשו״. יא, דאס וואס איז געווען ביי זיי איז געווען דער אחד. און וואס מען זעט ביי זיי טאקע דעם ענין פון ״אחד באחד יגשו״, אז ביים רבי׳ן מהר״ש איז געווען דער קשר מיט׳ן צמח צדק אויף אזא אופן, אז אויך נאך די הסתלקות
01:56 של אדמו״ר הצמח צדק, אף שכמה מבניו שימשו גם הם כאדמו״רים, מי שנשאר בליובאוויטש היה אדמו״ר המהר״ש. אף שהיה הבן הצעיר ביותר, הוא היה זה שהמשיך את דרכו של אדמו״ר הצמח צדק ומילא את מקומו. וגם לאחר מכן, לאחר ההסתלקות, מקום מנוחת כבודו, הציון של אדמו״ר המהר״ש, הוא לצד ציונו של אדמו״ר הצמח צדק — ״אחד באחד״. הרבי דיבר פעם על כך, ונעזרתי בשיחה של הרבי: העובדה שאצל אדמו״ר הצמח צדק היה זה י״ג בניסן, ואצל אדמו״ר המהר״ש י״ג בתשרי, קשורה לכך שעבודתו של אדמו״ר הצמח צדק הייתה עבודת צדיקים, ואילו אצל אדמו״ר המהר״ש היה עניין עבודת בעלי תשובה. כלומר, בחודש ניסן עם ישראל הוא בבחינת צדיקים. חודש ניסן הוא הרי ״כתינוק שנולד״. עם ישראל היה עם חדש, שזה עתה נולד, והיו אכן [לא ברור], בבחינת צדיקים. זו עבודת חודש ניסן, עבודת צדיקים. מה שאין כן חודש תשרי הוא זמן התשובה. בפשטות, זהו ״זמן תשובה לכל״, כפי שכתוב ברמב״ם; זה הזמן לעשיית תשובה, חודש תשרי, ובכלל זהו זמן של תשובה. ואצל אדמו״ר המהר״ש היה זה י״ג בתשרי. וכך רואים את ההבדל בין אדמו״ר הצמח צדק לאדמו״ר המהר״ש: אצל אדמו״ר הצמח צדק היה בעיקר
01:56 פונעם צמח צדק, איז הגם כמה פון די קינדער פונעם צמח צדק זענען געווען, זענען אויך משמש געווען אלס אדמו״רים, רבי׳ס, אבער וואס איז געבליבן פון ליובאוויטש איז דאס געווען דער רבי מהר״ש. הגם ער איז געווען דער יונגסטער זון, איז ער געווען דער וואס האט ממשיך געווען און ממלא מקום געווען פונעם רבי׳ן דעם צמח צדק. און אויך נאך דערויף, בשעת די הסתלקות, איז דער מנוחת כבודו, דער ציון, פונעם רבי׳ן מהר״ש, דאס איז צוזאמען, אחד באחד, מיט דעם ציון פונעם צמח צדק. איז דער רבי אמאל גערעדט וועגן דעם טאקע, איך האב זיך געווען העלפן פון רבי׳נס די שיחה, אז דאס וואס ביים צמח צדק איז געווען י״ג ניסן, און ביים רבי׳ן מהר״ש איז געווען י״ג תשרי, איז דאס פארבונדן מיט דעם וואס דער צמח צדק איז געווען ביי עבודה צדיקים, און ביים רבי׳ן מהר״ש איז געווען דער ענין פון עבודת בעלי תשובה. דאס הייסט אז ניסן, עם ישראל זיינען דאך בבחינת צדיקים. חודש ניסן איז דאך כתינוק שנולד. עם ישראל איז געווען א נייע פאלק, ערשט געבוירן געווארן, זיינען טאקע [לא ברור], איז דאס אזוי צדיקים. דאס איז די עבודה פון חודש ניסן, עבודת צדיקים. משא״כ חודש תשרי איז דאס זמן התשובה. פשוט, יא, איז דער זמן התשובה לכל, שטייט אין רמב״ם, דאס איז דער זמן פאר עשיית התשובה, חודש תשרי, ובכלל איז דער זמן פון תשובה. איז ביים רבי׳ן מהר״ש איז געווען י״ג תשרי. אז וואס מען זעט, דעם חילוק צווישן דעם רבי׳ן דעם צמח צדק און דעם רבי׳ן מהר״ש, אז ביים רבי׳ן צמח צדק איז געווען בעיקר דאס
03:37 הקו של עבודת צדיקים. כלומר, עבודה מסודרת. עיקר כוחו היה בנגלה דתורה ובפנימיות התורה; הוא דיבר וכתב, והתכתב עם גדולי ישראל, עם הרבנים והצדיקים שבדורו, וכתב תשובות רבות בנגלה, בהלכה וכו׳. זה היה סדר עבודתו — עבודת צדיקים. אצל אדמו״ר המהר״ש מוצאים סיפורים רבים שעיקרם עבודת בעלי תשובה, עד לפתגם הידוע, שחוזרים עליו על כל צעד ושעל, שאדמו״ר המהר״ש היה אומר: העולם אומר שאם אי אפשר ללכת מלמטה, עוברים מלמעלה; ואני אומר, אומר אדמו״ר המהר״ש, שצריך ללכת מלכתחילה מלמעלה. המשמעות של ״לכתחילה אריבער״ בעבודה היא עבודה באופן של דילוג, עבודה באופן של קפיצה, וזהו בעיקר עניינה של עבודת התשובה. בנוגע לציונים של אדמו״ר הצמח צדק ואדמו״ר המהר״ש, הנמצאים זה לצד זה, יש סיפור מיוחד על חסיד, ר׳ שמואל לו, שליח של הרבי ואחד הרבנים החשובים בלונדון שבאנגליה. ר׳ שמואל לו מספר שלפני שנים, כשרוסיה עוד הייתה מאחורי מסך הברזל, כלומר לפני כארבעים שנה, ההגעה לקבר ברוסיה הייתה כרוכה בסכנה של ממש ובתלאות רבות; זו הייתה עבודה שלמה.
03:37 אין קו פון עבודת צדיקים. דאס הייסט אין עבודה מסודרת, יא, זיין עיקר כח איז געווען אין דער נגלה דער תורה, פנימיות התורה, האט גערעדט און געשריבן, און האט ארומגעשריבן מיט די גדולי ישראל, מיט די רבנים און די צדיקים וואס זיינען געווען ביי אים, ריבוי תשובות אין נגלה, הלכה וכולי. דאס איז געווען ביי אים דער סדר עבודה פון עבודת צדיקים. ביים רבי׳ן מהר״ש געפינט מען כמה וכמה סיפורים, וואס דאס האט זיך געווען בעיקר עבודת בעלי תשובה, ביז דער פתגם הידוע, וואס מען חזר׳ט על כל צעד ושעל, וואס דער רבי מהר״ש פלעגט זאגן: די וועלט זאגט, אז מ׳קען נישט ארונטער, גייט מען אריבער, און איך זאג, זאגט דער רבי מהר״ש, אז מ׳דארף גיין לכתחילה אריבער. וואס דאס מיינט אין עבודה, דאס הייסט לכתחילה אריבער, איז דאס עבודה באופן של דילוג, עבודה באופן של קפיצה, וואס בעיקר דאס איז דער ענין פון עבודת התשובה. בנוגע די ציונים פונעם רבי׳ן צמח צדק און דעם רבי׳ן מהר״ש, וואס זיי זיינען איינער לעבן דעם אנדערן, איז דא א געשמאקער סיפור פון א חסיד, ר׳ שמואל לו, דער רבי׳נס א שליח, איינער פון די חשוב׳ע רבנים אין לאנדאן, ענגלאנד. אז ר׳ שמואל לו דערציילט, אז מיט יארן צוריק, דאס הייסט ווען נאך רוסלאנד איז געווען אונטער מסך הברזל, דאס הייסט ארום פערציק יאר צוריק, אין יענע יארן, איז געווען דער קבר אין רוסלאנד, איז געווען א גאנצע סכנה מיט א גאנצע איבערלעבעניש, דאס איז געווען א גאנצע עבודה.
05:13 היו יחידים שהיו מגיעים לשם. הרבי היה שולח מזמן לזמן שלוחים כדי לעזור ליהודים שם, שנאלצו להסתיר את כל ענייני היהדות, במסירות נפש בפועל ממש. הוא נסע אז לרוסיה, ולצורך העניינים שהיו שם חיפש את הדרכים וסידר את הדברים כך שיוכלו לנסוע לליובאוויטש. כמובן, הנסיעה לליובאוויטש באותם ימים הייתה עניין שלם בפני עצמו, מסע שלם. כדי לנסוע ממוסקווה לליובאוויטש לא הייתה רק הנסיעה עצמה, אלא גם כל הטרחה הכרוכה בקבלת האישורים — היה צריך לקבל אישורים מיוחדים — ועוד כל מיני עניינים. על כל פנים, לאחר תלאות ומסע ארוך הם הגיעו לליובאוויטש. כשהיו שם, הלכו לאוהל הקדוש, לציוניהם של רבותינו נשיאינו. שם, בליובאוויטש, טמונים אדמו״ר הצמח צדק ואדמו״ר המהר״ש. הם ראו דבר מעניין ושמו לב לכך — דבר שאפשר להבחין בו גם היום, אגב, אף שהיום בנו שם מסביב והדבר מוסתר, ואילו אז הוא היה גלוי ממש — שציונו של אדמו״ר הצמח צדק היה שלם, ואילו בציונו של אדמו״ר המהר״ש היה חסר חלק גדול מן האבן, מן הציון; חלק גדול ממנו היה חסר, מן
05:13 עס איז געווען יחידים וואס פלעגן קומען, דער רבי פלעגט שיקן מזמן לזמן שלוחים צו גיין און העלפן אידן דארטן, וואס האבן אבער באהאלטן זיך מיט די אלע זאכן וואס זענען געווען פארבונדן מיט אידישקייט, ממש במסירות נפש בפועל. איז ער דאמאלט געפארן אויף א נסיעה אין רוסלאנד, אבער פאר די ענינים וואס זענען דארטן, האט ער געזוכט די זאכן און זיי מסדר געווען, אז מ'זאל קענען פארן קיין ליובאוויטש. כמובן, דאס איז געווען א גאנצע זאך צו פארן קיין ליובאוויטש אין יענע צייטן, יא, דאס איז געווען נאך א גאנצע, א גאנצע נסיעה. צו קענען פארן פון מאסקווע קיין ליובאוויטש איז נישט נאר די נסיעה אליין, מיט דער גאנצער שלעפ מיט די אלע רשיונות, וואס מ'האט געדארפט באקומען ספעציעלע רשיונות, מיט כל מיני ענינים. על כל פנים, זיי זענען אנגעקומען אין ליובאוויטש, נאך א גאנצער איבערלעבעניש, נאך א גאנצער נסיעה. איז זיי געווען אין ליובאוויטש און דארטן, ווען זיי זענען געווען, זענען זיי געגאנגען אויפן הייליגן אוהל־ציון פון רבותינו נשיאינו, וואס דארטן אין ליובאוויטש ליגן דער רבי דער צמח צדק און דער רבי מהר"ש. און זיי האבן געזען אן אינטערעסאנטע זאך און באמערקט, יא, וואס מ'קען נאך באמערקן עד היום, אגב, אז היינט איז מען דארטן צוגעבויט און פארבויט, און יעמאלט איז דאס געווען ממש, דאס איז געווען בגלוי. מ'האט געזען אז דער ציון פון דעם רבי'ן דעם צמח צדק איז געווען בשלימות. דער ציון פון רבי מהר"ש איז געווען — א גרויסער חלק האט געפעלט פון דעם שטיין, פון דעם ציון, האט געפעלט א גרויסער חלק פון דעם, פון
06:50 ממנה, מהמצבה. והם התפלאו מאוד, והיה מעניין להבין מה קרה. הם סיפרו שכשהיו שם פגשו יהודי — לא יהודי, סליחה, דווקא גוי — אדם שהיה שם, איש זקן שעוד זכר איך הייתה ליובאוויטש בשנים ההן, כשהרביים היו שם ואדמו"ר הרש"ב היה שם. כן, איש זקן שגר ונשאר לגור בכפר הקטן, בעיירה הקטנה ליובאוויטש, וזכר איך היו הדברים. הוא זכר פרטים ואמר: כאן היה בית הכנסת, כאן הייתה הישיבה, וזכר כל מיני דברים מאותה תקופה, מאותם ימים. כשדיברו איתו שאלו אותו: מה קרה? מה הסיבה לכך שהמצבה של אדמו"ר הצמח צדק שלמה, ואילו במצבה של אדמו"ר המהר"ש חסרה חתיכה גדולה והיא שבורה? הגוי סיפר להם שהמצבה של אדמו"ר המהר"ש הייתה בנויה מאבן שמוציאה אש, אבן אש שמתיזה אש. נדמה לי שקוראים לזה חלמיש. אבן שכאשר מכים בה יוצא ניצוץ, ואפשר להבעיר בעזרתה אש. האבן של מצבת אדמו"ר הצמח צדק לא הייתה כזאת, אבל במצבה של אדמו"ר המהר"ש כן הייתה אבן מהסוג הזה,
06:50 דעם, פון דער מצבה. און זיי זענען געווען זייער באוואונדערט, און ס'איז געווען אינטערעסאנט צו פארשטיין וואס האט פאסירט. דערציילן זיי אז זייענדיק דארטן האבן זיי געטראפן א אידן — א נישט־אידן, אנטשולדיגט, א גוי גראדע — א מענטש וואס איז דארטן געווען, אן אלטער מענטש וואס האט נאך געדענקט ווי ס'איז געווען ליובאוויטש אין יענע יארן וואס די רביים זענען געווען און דער רבי הרש"ב איז געווען. יא, אן אלטער מענטש וואס האט געוואוינט, האט געבליבן וואוינען אין דעם קליינעם דארף, דעם קליינעם שטעטל ליובאוויטש, און ער האט געדענקט ווי ס'איז געווען, האט געדענקט די פרטים וואס ער האט געזאגט: דא איז געווען די שול, דא איז געווען די ישיבה, און האט געדענקט כל מיני זאכן וואס איז געווען פון יענער תקופה, פון יענע ימים. איז רעדנדיק מיט אים האבן זיי אים געפרעגט: וואס איז געווען? וואס איז די סיבה פארוואס די מצבה פון דעם רבי'ן דעם צמח צדק איז בשלימות, און די מצבה פון רבי מהר"ש — פעלט א גרויס שטיקל, איז צובראכן? זאגט דער גוי, אז זיי האבן זיך באגעגנט, און האט זיי געזאגט, אז די מצבה פון רבי מהר"ש איז געווען געבויט פון א שטיין, וואס פון דעם שטיין קומט ארויס פייער, א פייערשטיין וואס ווארפט ארויס פייער. איך מיין, דאס רופט זיך אן א חלמיש. א שטיין וואס מ'גיט א קלאפ, גייט ארויס א ניצוץ, מ'קען מאכן פון דעם פייער. דער אנדער שטיין פון צמח צדק איז נישט געווען אזוי, אבער דעם רבי מהר"ש'ס מצבה האט יא דעם סוג אבן,
08:23 מהסוג הזה של אבן. ולכן, פעמים רבות בחורף, כשהגויים שהיו בכפר היו צריכים להדליק אש, ולא היו להם האבנים ולא האמצעים שהיו מדליקים בהם אז, הם היו עולים לשם, מכים במצבה, מורידים חתיכת אבן, ובעזרתה יוצרים ניצוץ ומדליקים אש. נו, כמובן, זה לא דבר מכובד כל כך, זה פשוט לגמרי. אבל זה היה המצב ברוסיה בימים ההם. ליובאוויטש הייתה אז מנותקת לגמרי מיהודים ומיהדות, וזה היה המצב שם. אבל אחר כך דיברו על כך בין חסידים. כן, מה העניין בזה? הרי, כפי שהבעל שם טוב לימד אותנו, מכל דבר צריך לקחת הוראה ולקח בעבודת השם. חשבו על כך ודיברו על כך, שרואים כאן דבר נפלא: אפילו הגוי מבין שכאשר צריכים חום, אור ואש, היכן מוצאים אותם? אצל הרבי, שם, אצל הרבי הקדוש מליובאוויטש. כן. וזו הייתה ההוראה והדרך בעבודת השם. כשמדברים כאן על הגוי שמחפש, הרי אין הכוונה רק לגוי שהולך ברחוב, אלא יש גם ״הגוי אשר בקרבך״.
08:23 דעם סוג שטיין. אז במילא, אסאך מאל אין ווינטער, אז די גויים זענען געווען דארטן אין דארף, אז זיי האבן געדארפט אנצינדן א פייער, זיי האבן נישט געהאט די שטיינער, זיי האבן נישט געהאט די דעמאלטיגע אופנים וואס מ'האט אנגעצונדן, פלעגט מען נעמען פון דארטן, ארויפגיין, א קלאפ טאן, אראפנעמען א שטיקל שטיין, און פון דעם האט מען געמאכט דעם ניצוץ און פון דעם האט מען אנגעצונדן. נו, כמובן, דאס איז נישט אזא בכבוד'דיגע זאך, כמובן, דאס איז גאר פשוט. אבער דאס איז געווען דער מצב אין רוסלאנד בימים ההם וואס איז געווען, ליובאוויטש דעמאלט איז געווען אינגאנצן אפגעריסן פון אידן, פון אידישקייט דארטן, איז דאס איז געווען דער מצב. אבער שפעטער, צווישן חסידים, האט מען גערעדט וועגן דעם. יא, וואס איז דא די זאך? איידער דאס, פון יעדער זאך, ווי דער בעל שם טוב האט אונז געלערנט, אז פון יעדער זאך דארף מען נעמען הוראה און א לקח אין עבודת השם. און מ'האט געטראכט וועגן דעם און גערעדט, אז דא זעט מען א מורא'דיגע זאך: אז אפילו דער גוי פארשטייט, אז בשעת מ'דארף האבן ווארעמקייט, ליכטיקייט, פייער, איז וואו געפינט זיך עס? געפינט זיך עס ביים רבי'ן, געפינט זיך עס דארטן ביי דעם הייליגן רבי'ן פון ליובאוויטש. יא. און דאס איז געווען די הוראה און דער דרך אין עבודת השם. וואו עס רעדט זיך דא ארום, אז בשעת מ'זוכט דער גוי, יא, מיינט מען דאך נישט נאר דעם גוי וואס גייט אויף גאס, נאר עס איז דא דער גוי אשר בקרבך.
09:56 כפי שמובא הלשון בכמה מקומות בחסידות: אפילו ״הגוי אשר בקרבך״, הגוי אשר בקרבך, שהכוונה בו ליצר הרע של האדם עצמו, לנפש הבהמית שלו. וזוהי הנקודה: לא רק הנפש האלוקית צריכה להגיע אל החום, אל הקדושה ואל האש של תורת החסידות, אלא אפילו הגוי, אפילו הנפש הבהמית, צריך גם הוא להתחמם, צריך לקבל אור. היכן מוצאים את זה? אצל הרבי, בחסידות. והעניין הזה הוא נקודה הקשורה בהשגחה פרטית לעניין של שבת הגדול. בשבת הזה, שבת הגדול, כשמתבוננים בעניין של שבת הגדול, מוצאים עניין הקשור למה שאנחנו מדברים עליו עכשיו. מהו שבת הגדול? דבר מעניין: מדברים על שבת הגדול, אבל יש שתי שאלות ידועות שכולם שואלים. ראשית, מהו הדבר הזה? מדוע זכתה השבת הזאת לשם שבת הגדול? מה קרה בשבת הזאת שהיה גדול כל כך, יותר מכל שבתות השנה, עד שקוראים לה שבת הגדול? מהו הטעם לשם הזה? ועוד, השאלה השנייה: הרי מדובר בנסים, בדברים שאירעו באותה שבת. מדוע קבעו את זכרם בשבת? בכל פעם שיש נס, יש לו זמן, ואצל יהודים בדרך כלל קובעים
09:56 ווי ס'ברענגט זיך דער לשון אין כמה מקומות אין חסידות: אז אפילו דער „גוי אשר בקרבך“, דער גוי אשר בקרבך, וואס דאס גייט אויף דעם אייגענעם יצר הרע, דעם אייגענעם נפש הבהמית. און דאס איז דער ווארט, אז נישט נאר דער נפש האלקית דארף אנקומען צו דער ווארעמקייט און צו דער הייליקייט און צו דער פייער פון תורת החסידות, נאר אפילו דער גוי, אפילו דער נפש הבהמית, דארף זיך אויך אנווארעמען, דארף ווערן ליכטיג. ווי געפינט מען דאס? געפינט מען דאס ביים רבי'ן, דאס געפינט מען אין חסידות. איז דער ענין, דאס איז א נקודה פארבונדן בהשגחה פרטית מיט דעם ענין פון שבת הגדול. דעם שבת, שבת הגדול, און מ'קוקט אריין אין ענין פון שבת הגדול, געפינט מען דא אן ענין פארבונדן מיט דעם וואס מ'רעדט דא איצט. וואס איז שבת הגדול? אן אינטערעסאנטע זאך, מ'רעדט וועגן שבת הגדול, אבער ס'זענען דא צוויי באוואוסטע שאלות וואס אלע פרעגן. ערשטנס, וואס איז דאס? פארוואס האט דער שבת זוכה געווען מיט אזא נאמען, שבת הגדול? וואס האט פאסירט אזוי גרויס אין דעם שבת, מער ווי אלע שבתים השנה, וואס מ'זאל אים רופן שבת הגדול? וואס איז דער טעם אויף דעם נאמען? און נאך די צווייטע שאלה: ס'איז דאך דאס נאר די ניסים, די זאכן וואס זענען פאסירט אין דעם שבת. פארוואס האט מען עס קובע געווען אויף שבת? אלע מאל ווען ס'איז דא א נס, איז דא א זמן, איז בכלל ביי אידן, איז מען קובע
11:24 את זמנו ליום בחודש. למשל פסח, שבו אירעו הנסים, הוא יום צאתם ממצרים. מדוע הנס של שבת הגדול נשאר קשור לשבת? אכן יש על כך דברים בשולחן ערוך, ויש ביאורים על פי פשוטו בעניין הזה, [לא ברור]. אבל צריך להבין את פנימיות העניינים: מה הטעם לכך שהשבת נקראת שבת הגדול? ומדוע דווקא בשבת עושים את הזכר לכך בכל שנה, באותה שבת? ורואים שיש כמה וכמה ביאורים, ומוצאים דבר ראוי לציון. כשמסתכלים בטור רואים דבר מעניין. הטור מביא שהטעם העיקרי לכך שנקראת שבת הגדול הוא שאז, בפעם הראשונה, היה זה בעשור לחודש. זה היה היום שבו הקדוש ברוך הוא אמר: ״משכו וקחו לכם איש שה לבית אבות״. שכל אחד ייקח באותו יום בניסן את השה לבית אבות, שהיה העבודה זרה של מצרים. ולמצרים היה מופרך לגמרי שאנחנו ניקח את השה לבית אבות, ניקח את העבודה זרה שלהם, נשחט אותה ונאכל אותה. וכשהמצרים שאלו, היהודים ענו להם שהקדוש ברוך הוא ציווה אותנו, וכן הלאה, שנקיים את מצוות שחיטת הפסח, ושנאכל אותו, ואנחנו
11:24 דעם זמן אויף א יום בחודש. אז אויב פסח, וואס איז געווען די ניסים, דער יום צאתם ממצרים. פארוואס דער נס פון שבת הגדול איז געבליבן אויף שבת? איז טאקע דא אין שולחן ערוך, יא, וואס ברענגט זיך, און ס'זענען דא ביאורים על פי פשוטו אין דעם ענין, [לא ברור]. אבער דארף מען פארשטיין דעם פנימיות הענינים, וואס איז דער טעם פארוואס דער שבת רופט זיך שבת הגדול? און אין שבת דוקא מאכט מען דעם זכר יעדער יאר אין דעם זעלבן שבת. און מ'זעט, ס'איז דא כמה וכמה ביאורים, און מ'געפינט א מערקווירדיגע זאך. און מ'גייט קוקן אין שולחן ערוך, זעט מען אן אינטערעסאנטע זאך. אין טור ברענגט ער אז דער טעם העיקרי פארוואס ס'איז שבת הגדול, ווייל דאס איז געווען דעמאלט, דאס ערשטע מאל, איז דאס געווען בעשור לחודש. איז געווען דער טאג וואס דער רבונו של עולם האט געזאגט: „משכו וקחו לכם איש שה לבית אבות“. אז יעדער איינער זאל נעמען אין יענעם טאג, אין ניסן, דעם שה לבית אבות, וואס דאס איז געווען עבודה זרה פון מצרים. און דאס איז געווען א זאך וואס פאר די מצריים איז דאס געווען אין גאנצן מופרך, אז מיר זאלן נעמען דעם שה לבית אבות, נעמען זייער עבודה זרה, און דעם שוחט זיין און עסן. און ווען די מצריים האבן געפרעגט, און אידן האבן זיך געענטפערט אז דער רבונו של עולם האט אונז געהייסן, און אזוי ווייטער, אז מיר זאלן מאכן א מצוה שחיטת הפסח, און מיר זאלן דאס עסן, און מיר
12:51 יוצאים ממצרים. כן, זה נס גדול, והנקודה היא שהם רצו לנקום בהם ולא יכלו. ״לא יוכלו לעשות להם כלום״, כלשון הטור. הם לא יכלו לעשות דבר. היהודים אמרו שהם לוקחים את הכבשים למצוות הפסח, והמצרים לא יכלו לעשות דבר. יש גם ניסים נוספים בפרטי הדברים, כפי שמובא בספר האורה. במחזור ויטרי מביאים בשם רש״י עוד ניסים, ועוד גרסאות, שהם רצו לפעול אבל לא יכלו. וכיוצא בזה יש כמה וכמה גרסאות, אבל זו הנקודה של העניין. בשולחן ערוך אדמו״ר הזקן, בסימן ת״ל, סימן קצר העוסק בדיני שבת הגדול, מביא אדמו״ר הזקן שהטעם לכך שמציינים את שבת הגדול הוא זכר לנס גדול שאירע אז. מה היה הנס הגדול? אדמו״ר הזקן מביא טעם אחר לגמרי, לא את מה שכתוב בטור. את הטעם הזה הוא מביא מתוספות במסכת שבת, דף פ״ז. מה הוא מביא? כתוב במדרש שכאשר קיימו את מצוות ה׳ להביא כבש לפסח — בעשור לחודש הם הביאו כבש והניחו אותו לקרבן פסח, והקדוש ברוך הוא ציווה שיישאר שם ארבעה ימים — רצו המצרים לדעת מה פשר הדבר, והיהודים אמרו להם
12:51 גייען ארויס פון מצרים. יא, איז דאס א גרויסער נס, און די נקודה איז אז זיי האבן געוואלט נעמען נקמה פון זיי, און זיי האבן נישט געקענט. „לא יוכלו לעשות להם כלום“, מיט דעם לשון אין טור. זיי האבן גארנישט געקענט טון. אידן האבן געזאגט אז זיי נעמען דאס למצוות הפסח, און די מצריים האבן גארנישט געקענט טון. איז דא נאך ניסים בפרטיות, ברענגט ער אויף אין ספר האורה, אין מחזור ויטרי פון רש"י ברענגט ער אויף נאך ניסים. און אנדערע, אז זיי האבן געוואלט טון, אבער זיי האבן נישט געקענט טון. וכיוצא בזה איז דא כמה וכמה גירסאות, אבער דאס איז די נקודה פון ענין. אין אלטער רבי'ס שולחן ערוך, אין סימן ת"ל, א קורצער סימן, דיני שבת הגדול, ברענגט דער אלטער רבי אז דער טעם הדבר פארוואס מ'פראוועט שבת הגדול, פארוואס איז שבת הגדול, לזכר נס גדול וואס איז דעמאלט געווען. וואס דער נס גדול? ברענגט דער אלטער רבי גאר אן אנדער טעם, נישט וואס שטייט אין טור. ס'שטייט אין תוספות מסכת שבת דף פ"ז, ברענגט ער דעם טעם. וואס ברענגט ער? ס'שטייט אין מדרש, אז בשעה זיי האבן מקיים געווען די מצוות השם פון ברענגען א כבש פסח, וואס בעשור לחודש האבן זיי געברענגט א כבש פסח און האבן אים אוועקגעלייגט לקרבן פסח, און דער רבונו של עולם האט געהייסן אז ער זאל בלייבן דארט פיר טעג, איז די מצריים האבן געוואלט וויסן וואס איז דאס, און די אידן האבן זיי געזאגט
14:17 שעומדים לצאת ממצרים, ושתהיה מכת בכורות. בכורי מצרים נבהלו מאוד, ונפל עליהם פחד נורא. הם רצו אל פרעה ואל המצרים וצעקו שישלחו את היהודים ממצרים. וכשפרעה לא רצה, הם פתחו במלחמה, והתפתחה מלחמה גדולה ודם נשפך בין המצרים; הם הרגו זה את זה. כן, והדבר הזה היה נס גדול, כמו שאומר הפסוק בפרק ״הודו לה׳ כי טוב כי לעולם חסדו״, בהלל הגדול: ״למכה מצרים בבכוריהם״. כלומר, המצרים נלחמו בינם לבין עצמם, עם הבכורים שלהם. בכורי מצרים עצמם נלחמו בהם. ולכן, לכבוד הנס הזה ולזכרו לדורות, קראו לשבת הזאת שבת הגדול, זכר לנס הגדול שאירע אז. כך מביא אדמו״ר הזקן. וזה דבר מופלא. מה הטעם לכך? מדוע בחר אדמו״ר הזקן דווקא בטעם הזה? הוא אינו מביא כלל את הטעם של הטור, אלא רק את הטעם השני, המובא בתוספות. אבל לכאורה, כשמתבוננים בדבר, הטעם הראשון הוא הטעם העיקרי, כי הוא קשור ליהודים. היהודים קיימו את מצוות הבורא. הקדוש ברוך הוא ציווה להביא קרבן פסח. והמצרים הרי היו יראים,
14:17 געווען אז מען גייט ארויס פון מצרים, און ס׳איז געווען מכת בכורות. זענען די בכורים שבמצרים געווארן זייער דערשראקן, און א מורא׳דיגער פחד איז געפאלן אויף זיי. זיי זענען געלאפן צו פרעה און צו די מצריים, געשריגן אז מען זאל ארויסנעמען די אידן פון מצרים. און ווען פרעה האט נישט געוואלט, האבן זיי אנגעהויבן מאכן א מלחמה, און ס׳איז געווארן א גרויסע מלחמה, און בלוט האט זיך געגאסן צווישן די מצריים; זיי האבן געהרג׳ט איינער דעם צווייטן. יא, און דער ענין איז געווען א נס גדול, וואס דער פסוק זאגט אין דעם קאפיטל פון ״הודו לה׳ כי טוב כי לעולם חסדו״, אין דעם הלל הגדול: ״למכה מצרים בבכוריהם״. יא, אז די מצריים האבן זיך געשלאגן צווישן זיך, מיט זייערע אייגענע בכורים. די אייגענע בכורים פון מצרים, זיי האבן זיך געשלאגן צווישן זיך. יא, און דערפאר, לכבוד דעם נס לדורות, האט מען גערופן שבת הגדול, לזכר דעם נס גדול וואס איז דעמאלט פאסירט. אזוי ברענגט דער אלטער רבי. איז א מורא׳דיגע זאך. יא, וואס איז דער טעם? יא, פארוואס האט דער אלטער רבי ארויסגעקליבן דווקא דעם טעם? ער ברענגט בכלל נישט דעם טעם פון טור. ער ברענגט נאר דעם צווייטן טעם. דאס ברענגט זיך אין תוספות. אבער דער ערשטער טעם, לכאורה, אז מען טראכט זיך אריין, איז דער ערשטער טעם דער עיקר׳דיקער טעם, ווייל דער ערשטער טעם איז דאך פארבונדן מיט אידן. אידן האבן מקיים געווען מצות הבורא. דער רבונו של עולם האט געהייסן ברענגען א קרבן פסח. און די מצריים זענען דאך געווען, אז זיי זענען געווען יראים,
15:46 הם היו [לא ברור], והיו יכולים לפעול, לנקום, ובכל זאת לא יכלו לעשות דבר. זה נס נורא, ואת הנס הזה הוא אינו מזכיר כלל. הנס השני הוא נס שלא הייתה לו כל שייכות ליהודים. ייתכן שהיהודים כלל לא ידעו עליו בשעת מעשה. הוא התרחש בין הגויים לבין עצמם. הם נלחמו בינם לבין עצמם והרגו זה את זה. הדבר לא נגע ליהודים כלל, לא לפני כן, לא בזמן המעשה ולא אחריו. והם גם לא יצאו אז ממצרים. לא מובן מאליו שזה הועיל, שהרי היהודים נשארו במצרים גם אחרי המכה הזאת, עד מכת בכורות. ויחד עם זאת, אדמו״ר הזקן אינו מביא כלל את הטעם הראשון, אלא דווקא את הטעם השני. לכאורה, לטעם השני אין שייכות ליהודים, ודווקא אותו הוא מביא. ואפילו אם נאמר שבנס השני יש תוקף נפלא יותר, הרי יכול היה להביא גם את הטעם הראשון; אבל הוא אינו מביא אותו כלל. מה הביאור בזה? אספר כעת מה ששמעתי פעם מהרבי. שמעתי ממנו במשך כמה וכמה שנים, בשבת הגדול, ביאורים בעניין הזה. בכל שנה היה ביאור אחר, כל מיני ביאורים נפלאים בעניין שבת הגדול. שמעתי על כך הרבה בשבת הגדול,
15:46 אז זיי זענען געווען [לא ברור], און זיי האבן געקענט טון, נעמען א נקמה, און זיי האבן גארנישט געקענט טון. איז א מורא׳דיגער נס. און דעם נס ברענגט ער גארנישט. דער צווייטער נס איז א נס וואס האט גארנישט געהאט קיין שייכות מיט אידן. אידן קען זיין האבן גארנישט געוואוסט פון דעם בשעת מעשה. דאס איז פארגעקומען צווישן די גויים, צווישן זיך. זיי האבן זיך געשלאגן צווישן זיך, זיי האבן געהרג׳ט צווישן זיך. צו אידן האט דאס גארנישט אנגערירט, נישט פאר דעם, נישט אינמיטן און נישט נאך דעם. זיי זענען אבער גארנישט ארויס פון מצרים. איז נישט פשוט אז דאס האט געהאלפן, ווייל פארט זענען אידן געבליבן אין מצרים נאך די מכה, ביז מכת בכורות. און יחד עם זה, דעם ערשטן טעם ברענגט דער אלטער רבי גארנישט. און דעם צווייטן טעם, דווקא דעם צווייטן טעם ברענגט ער, ווייל לכאורה דער צווייטער טעם האט נישט קיין שייכות צו אידן, און דווקא דאס ברענגט ער. און לכאורה, לאמיר זאגן טאקע דער צווייטער נס האט אין זיך מער א תוקף נפלא פון דעם, האט ער דאך געקענט ברענגען דעם ערשטן טעם אויך; ברענגט ער דאס אינגאנצן נישט. וואס איז דער ביאור אין דעם? איבערגעבן אין די צייט דאס וואס איך האב אמאל געהערט פון רבי׳ן. איך האב געהערט פון אים כמה וכמה שנים, שבת הגדול, און געהערט פון רבי׳ן ביאורים. אז יעדער יאר איז געווען אן אנדער ביאור, כל מיני ביאורים, ביאורים נפלאים, אין ענין פון שבת הגדול. איך האב א ריבוי פון דעם וואס איך האב געהערט שבת הגדול,
17:09 [לא ברור]. אבל הרבי אמר את הביאור הזה, ביאור נעים מאוד, והסביר כיצד הוא מתבטא בעבודת ה׳. וזהו: כשמתבוננים, רואים את ההבדל בין שני הניסים. הנס הראשון הוא נס שאירע ליהודים. כפי שאמרנו, היה ציווי מלמעלה להביא קרבן פסח. ומה היה הנס? שהעולם, מצרים, הגויים, לא יכלו למנוע מהיהודים לעשות את רצונו של הקדוש ברוך הוא. כפי שהוזכר קודם מלשון הטור: ״ולא היו יכולים לעשות להם דבר״. כלומר, איך מפרשים זאת? מאחר שזה היה ציווי ה׳, שהקדוש ברוך הוא ציווה להביא קרבן פסח, ממילא לא ייתכן שדבר כלשהו יעמוד נגד ציווי ה׳. כשהקדוש ברוך הוא אומר שכך יהיה, כך צריך להיות. ואכן, הדבר התקיים. העולם אינו יכול להפריע, העולם אינו יכול להתנגד לכך שיהודי יקיים את הרצון העליון. ומה הביאור בזה? בפשטות, הביאור הוא שהקדוש ברוך הוא — ״בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ״ — הוא בורא העולם ומנהיג העולם. הוא ברא את העולם, וברא גם את אומות העולם, ובכללן את מצרים ואת המצרים. הוא בורא העולם. ולמען מי ברא אותו? רש״י אומר: ״בראשית בשביל״
17:09 [לא ברור]. אבער דער רבי האט געזאגט מיר דעם ביאור, א זייער געשמאקער ביאור, און דאס האט זיך אויסגעטייטשט אין עבודת השם. און דאס איז, אז דער חילוק צווישן די צוויי ניסים, אז מען טראכט זיך אריין: דער ערשטער נס איז א נס וואס איז געווען מיט אידן. דאס איז געווען מיט אידן, ווי מיר האבן געזאגט, דאס איז געווען א ציווי פון דעם אויבערשטן, אז מען זאל ברענגען א קרבן פסח. און וואס איז דער נס? אז די וועלט, מצרים, גוי׳שקייט, האט נישט געקענט אפהאלטן אידן פון טון דעם רבונו של עולם׳ס ווילן. ווי פריער דערמאנט אין דעם טור: ״ולא היו יכולים לעשות להם דבר״. דאס הייסט, מען טייטשט דאס אויס, וואס מיינט דאס? יא, ווייל דאס איז געווען א ציווי השם, אז דער רבונו של עולם האט געהייסן אז מען דארף ברענגען א קרבן פסח, איז במילא האט נישט געקענט זיין קיין זאך נגד דעם ציווי השם. אז דער רבונו של עולם זאגט אזוי, איז במילא אזוי דארף זיין. איז עס מקוים געווארן. און די וועלט קען נישט פארשטעלן, די וועלט קען נישט מנגד זיין, אז א איד זאל קענען מקיים זיין דעם רצון עליון. וואס איז דער ביאור בזה? גרובער פשט. דער ביאור איז, ווייל דער רבונו של עולם איז ״בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ״. דער רבונו של עולם איז דער בורא עולם, ער איז מנהיג העולם, ער האט באשאפן די וועלט און ער האט באשאפן אויך די אומות העולם, צוזאמען דערמיט האט ער באשאפן מצרים, און די מצריים האט ער אויך באשאפן. ער איז דער בורא עולם. און פאר וועמען האט ער עס באשאפן? איז רש״י זאגט: ״בראשית בשביל״
18:37 בשביל התורה ובשביל ישראל. כל תכלית הכוונה בבריאת העולם היא שיהיה יהודי שיוכל לקיים תורה ומצוות. ממילא, כשהקדוש ברוך הוא בא ואומר שהגיע הזמן של ״משכו וקחו לכם״ — משכו ידיכם מעבודה זרה וקחו לכם צאן של מצווה — כן, יהודים, אתם צריכים לקיים מצוות, כי עם ישראל שקול כנגד העולם כולו. העולם מציית ליהודים, עוזר ליהודים, ורואים שהוא אינו יכול למנוע מיהודי לקיים תורה ומצוות. וזה הנס שהוא מביא בתורה. העניין הזה אינו נס גדול. זה אכן נס, עניין גדול, עניין עצום, אבל אי אפשר לקרוא לזה נס גדול. למה? כי זה דבר שהוטבע בטבע הבריאה. כמו שרש״י אומר, ״בראשית ברא אלקים״ — בראשית, בשביל התורה ובשביל ישראל. כלומר, מלכתחילה בריאת העולם הייתה כדי שיהודי יוכל לקיים תורה ומצוות. ממילא, כשיהודי עומד בתוקף על כך שעליו לקיים את ציווי הבורא — הקדוש ברוך הוא ציווה עליי ״משכו וקחו לכם צאן״ — מה אכפת לי אם המצרים רוצים בכך או לא רוצים בכך, אוהבים זאת או לא אוהבים זאת? המצרים אינם נוגעים לי כלל. אני אקיים את רצון הבורא. ומכיוון שהעולם נברא בשביל התורה ובשביל ישראל, הם אינם יכולים לעשות דבר; העולם אינו יכול למנוע מיהודים לקיים תורה ומצוות. אז
18:37 בשביל התורה ובשביל ישראל. דער גאנצער תכלית כוונת בריאת העולם איז, אז עס זאל זיין א איד וואס קען מקיים זיין תורה ומצוות. במילא, בשעת דער אויבערשטער קומט צו גיין, און דער אויבערשטער זאגט אז עס איז געקומען די צייט פון „משכו וקחו לכם“, משכו ידיכם מעבודה זרה וקחו לכם צאן של מצוה, יא, אידן, איר מוזט מקיים זיין מצוות, ווייל דאס אידישע פאלק איז גלייך די גאנצע וועלט. פאלגט אידן, העלפט אידן, און קוקט אז די וועלט קען נישט שטעלן אז א איד זאל קענען מקיים זיין תורה ומצוות. און דאס איז דער נס וואס ער ברענגט אין תורה. דער ענין איז נישט קיין נס גדול. ס׳איז טאקע א נס, א גרויסער ענין, א מערדיקער ענין. אבער מ׳קען דאס נישט רופן א נס גדול. פארוואס? ווייל דאס איז א זאך וואס איז אריינגעשטעלט געווארן אין טבע הבריאה. ווייל ווי רש״י זאגט, „בראשית ברא אלקים“ — בראשית, בשביל התורה ובשביל ישראל. דאס הייסט אז בריאת העולם מלכתחילה איז געווען אז א איד זאל קענען מקיים זיין תורה ומצוות. איז במילא, בשעת א איד שטעלט זיך אוועק שטארק, בתוקף, אז ער דארף מקיים זיין ציווי הבורא — דער אויבערשטער האט מיר געהייסן „משכו וקחו לכם צאן“ — איז וואס מיר נוגע׳ט וואס די מצריים, גלייך ווילן דאס און ווילן דאס נישט, און האבן דאס ליב און האבן דאס נישט ליב? איז עס מיר שום מצריים. איך וועל מקיים זיין רצון הבורא. און ווייל די וועלט איז באשאפן געווארן בשביל התורה ובשביל ישראל, איז זיי קענען זיי נישט טאן קיין זאך; די וועלט קען נישט אפהאלטן אידן פון מקיים זיין תורה ומצוות. איז
20:05 זה עדיין לא טעם לעשות מזה יום טוב. כאן בא העניין השני. העניין השני היה דבר שאינו קשור לעצם קיום ציווי הבורא. אדרבה, הוא הולך עוד הלאה. היהודים התכוננו לפסח, וקיימו זאת בכל ההידורים, ואי אפשר היה לעצור בעדם. אבל העובדה שהמצרים יצאו נגד עצמם, נגד עצמם, נגד פרעה, ושהדבר גם הוביל למלחמה בינם לבין עצמם — ״למכה מצרים בבכוריהם״ — אינה קשורה ל״בשביל התורה ובשביל ישראל״. זהו עניין של יציאת מצרים. זהו נס שגדול מהבריאה. זו לא הבריאה; זה גדול מהבריאה. זה פורץ את גדרי העולם, גדול מהעולם, למעלה מהעולם. [לא ברור] מה הייתה הכוונה בנס הזה? הכוונה בנס הייתה שלא רק שהעולם אינו יכול למנוע מהיהודים לקיים תורה ומצוות, אלא יותר מכך: העולם עצמו נלחם בתוך עצמו, העולם רוצה ועוזר, והיהודים יוצאים ממצרים. אבל העניין הוא שהמצרים עצמם, המצרים בינם לבין עצמם, נלחמים זה בזה; המצרים עצמם רוצים לשבור ולהפוך את הכול כדי לצאת ממצרים. וזה העניין של [לא ברור], שהחושך עצמו, החושך עצמו — ״לילה כיום יאיר״ — כמו שכתוב ב״אז יאמרו בגוים״, [לא ברור], ״לילה כיום יאיר״: שהלילה עצמו יהיה מואר. שהחושך עצמו יאיר, שהחושך עצמו יהיה [לא ברור], וזהו ״למכה מצרים בבכוריהם״. הטבע עצמו — לא רק שהטבע אינו עוצר, אלא הטבע עצמו מסייע, והטבע עצמו נלחם ב
20:05 דאס איז נאך נישט קיין טעם אויף צו מאכן פון דעם א יום טוב. בשעת דא איז געקומען דער צווייטער ענין. דער צווייטער ענין, דאס איז געווען א זאך וואס איז נישט קשור מיט עצם קיום ציווי הבורא. ס׳איז גאר פארקערט, ס׳גייט גאר ווייטער. אידן האבן זיך געגרייט אויף פסח, און זיי האבן דאס מקיים געווען מיט אלע הידורים, און מ׳קען זיי נישט אפהאלטן. דאס וואס די מצריים, אז זיי גייען קעגן זיך אליין, קעגן זיך אליין, קעגן פרעה, און דאס האט אויך געפירט די מלחמה צווישן זיך — „למכה מצרים בבכוריהם“ — דאס איז נישט קשור צו „בשביל התורה ובשביל ישראל“. דאס איז אן ענין פון יציאת מצרים. דאס איז אן ענין פון א נס וואס איז גרעסער פון בריאה. דאס איז נישט בריאה; דאס איז גרעסער פון בריאה. דאס רייסט אויף די וועלט, דאס איז גרעסער פון דער וועלט, דאס איז העכער פון דער וועלט. [לא ברור] וואס איז געווען די כוונה פון דעם נס? די כוונה פון דעם נס איז געווען, אז נישט נאר די וועלט קען נישט אפשטעלן די אידן פון מקיים זיין תורה ומצוות, נאר נאך מער: די וועלט אליין פירט א מלחמה מיט דער וועלט, די וועלט וויל און העלפט. און די אידן גייען ארויס פון מצרים. אבער דער ענין, אז די מצריים אליין, די מצריים צווישן זיך, שלאגן זיך, די מצריים צווישן זיך — דאס אליין וויל צוברעכן און איבערקערן, כדי ארויסצוגיין פון מצרים. און דאס איז דער ענין פון [לא ברור], אז דער חושך אליין, דער חושך אליין — „לילה כיום יאיר“ — ווי עס שטייט אין „אז יאמרו בגוים“, [לא ברור], „לילה כיום יאיר“: די נאכט אליין זאל זיין ליכטיג. דער חושך אליין זאל שיינען, דער חושך אליין זאל זיין [לא ברור], און דאס איז „למכה מצרים בבכוריהם“. דער טבע אליין — נישט נאר דער טבע שטעלט נישט אפ, נאר דער טבע אליין איז מסייע, און דער טבע אליין פירט א מלחמה מיט
22:13 טבע, בתוקף הקליפה, כדי לשבור את הקליפה עצמה, כדי [לא ברור] את החושך, [לא ברור] את העולם הזה, כדי שיהודים יוכלו לצאת ממצרים. וזה העניין, וזה נס גדול. זו הגדולה שבעניין הזה: שהוא היה למעלה מן העולם. ועל פי זה מובן פירוש השם ״שבת הגדול״. ולמה דווקא שבת? אומר את ה[לא ברור]. בנוגע לשבת, עשרת הדברות מופיעים פעמיים: עשרת הדברות שבפרשת יתרו ועשרת הדברות שבפרשת ואתחנן. כידוע, מה כתוב בפרשת יתרו? בעניין השבת: ״זכור את יום השבת לקדשו, ששת ימים תעבוד ועשית כל מלאכתך״. מה הטעם? מה ההסבר? מה עניינה של שבת? ״כי ששת ימים עשה ה׳ את השמים ואת הארץ, וביום השביעי שבת וינפש״. כלומר, כך כתוב בעשרת הדברות שבפרשת יתרו. הטעם לכך שיש שבת הוא שהקדוש ברוך הוא ברא את העולם בששת ימים, וביום השביעי שבת וינפש. זהו זכר לבריאת העולם. וכמו שכתוב בספר החינוך, הכוונה בשבת היא שיהודים יכירו ויחזקו בקרבם את האמונה בחידוש הבריאה, בחידוש העולם. בעשרת הדברות השניים, בפרשת ואתחנן, כתוב ״שמור את יום השבת לקדשו״, ושם כתוב ״וזכרת כי עבד היית בארץ מצרים ויוציאך ה׳ אלקיך״. מה הטעם לכך שיש שבת? מפני שהיהודים היו עבדים במצרים והקדוש ברוך הוא הוציא אותם ממצרים, ולכן ציווה אותם הקדוש ברוך הוא על השבת, כדי שיזכרו את עניין יציאת מצרים. ולכן אומרים בקידוש את הנוסח ״זכר ליציאת מצרים״, כי זהו הזכר [לא ברור]. אם כן, בשבת יש שני עניינים. זהו הדבר בשבת: האחד קשור לבריאה — ״ששת ימים עשה ה׳, וביום השביעי שבת וינפש״. יהודי, בשבת, נזכר ביציאת
22:13 דעם טבע, תוקף הקליפה, צו צוברעכן די קליפה אליין, כדי [לא ברור] דער חושך, [לא ברור] די וועלט הזאת, כדי אידן זאלן קענען ארויסגיין פון מצרים. און דאס איז דער ענין, און דאס איז א נס גדול. דאס איז די גדלות פון דעם ענין, אז דאס איז געווען העכער פון דער וועלט. און על פי זה איז דער טייטש וואס מ׳זאגט „שבת הגדול“. און פארוואס דווקא שבת? איך וועל זאגן דעם [לא ברור]. בנוגע שבת, געפינט מען די עשרת הדברות צוויי מאל: די עשרת הדברות פון פרשת יתרו, און די עשרת הדברות פון פרשת ואתחנן. איז ידוע, אז אין פרשת יתרו, וואס שטייט? דער ענין פון שבת: „זכור את יום השבת לקדשו, ששת ימים תעבוד ועשית כל מלאכתך“. וואס איז דער טעם? וואס איז דער הסבר? וואס איז דער ענין פון שבת? „כי ששת ימים עשה ה׳ את השמים ואת הארץ, וביום השביעי שבת וינפש“. דאס הייסט, דאס שטייט אין די עשרת הדברות פון פרשת יתרו. איז דער טעם פארוואס מ׳האט שבת, ווייל דער אויבערשטער האט באשאפן די וועלט ששת ימים, וביום השביעי שבת וינפש. דאס איז א זכר צו בריאת העולם. און ווי עס שטייט אין ספר החינוך, אז די כוונה פון שבת איז, אז אידן זאלן זען ביי זיך און מחזק זיין ביי זיך די אמונה אין חידוש הבריאה, חידוש העולם. אין די צווייטע עשרת הדברות, אין פרשת ואתחנן, דארט שטייט „שמור את יום השבת לקדשו“, און דארט שטייט „וזכרת כי עבד היית בארץ מצרים ויוציאך ה׳ אלקיך“. איז דער טעם פארוואס מ׳האט שבת? ווייל אידן זענען געווען עבדים אין מצרים, און דער אויבערשטער האט זיי ארויסגענומען פון מצרים, און דעריבער האט דער אויבערשטער זיי מצווה געווען אויף שבת, כדי מ׳זאל געדענקען דעם ענין פון יציאת מצרים. און דערפאר זאגט מען דעם נוסח „זכר ליציאת מצרים“ אין קידוש, ווייל דאס איז דער זכר [לא ברור]. איז אין שבת זענען דא צוויי ענינים. דאס איז דער דבר אין שבת, איינס איז דאס וואס איז קשור צו בריאה: „ששת ימים עשה ה׳, וביום השביעי שבת וינפש“. א איד, שבת, דערמאנט ער זיך אין יציאת
24:29 מצרים. ומה שיוצא מזה הוא שהקב"ה ברא את העולם בשישה ימים, והתחדש דבר: העולם הוא מחודש, והקב"ה מחדש אותו, ו״ביום השביעי שבת וינפש״. כשיהודי נכנס לעניין הזה, הוא מבין שכל הבריאה היא ״בשביל התורה, בשביל ישראל״. זהו העניין הראשון בשבת, השבת שקשורה לבריאת העולם. אחר כך ישנו העניין השני בשבת, התוכן של שבת שהתגלה דווקא במתן תורה. יהודי שומר שבת לא רק זכר לבריאת העולם, אלא גם זכר ליציאת מצרים. כלומר, יש בשבת עניין גדול: השבת לא רק מעוררת ומחזקת את האמונה בבריאת העולם ובבורא הבריאה, אלא גם מעוררת ומוסיפה אצל יהודי את העניין של יציאת מצרים — שיהודי יוצא מכל המְצָרים והגבולים ויכול לקבל את התורה. זהו העניין הגדול של שבת. העניין הראשון בשבת היה מצד בריאת העולם, והוא היה קיים תמיד. כשהגיעה שבת הגדול והקב"ה אמר ״משכו וקחו לכם״, קיבלו היהודים גם את הציווי הקשור בקרבן פסח, וגם ראו כיצד בכורי מצרים נלחמו במצרים. מצרים עצמה צעקה שהיהודים צריכים לצאת ממצרים. זה נתן לשבת את העניין של שבת הגדול, ולכן היא נקראת שבת הגדול. ולכן אומרים שזה קרה דווקא בשבת ולא ביום אחר, מפני שהעניין הגדול הזה נכנס בשבת. שבת אינה רק היום שמורה על בריאת העולם, אלא גם היום שמורה על יציאת מצרים. השבת לא רק מעוררת את ההכרה שטבע הבריאה אינו יכול למנוע מיהודי לקיים תורה ומצוות; אלא יותר מכך: הגוי עצמו, הטבע עצמו, מסייע ונלחם בגויים כדי לשבור את כל הדברים שעלולים להפריע ליהודי לקיים תורה ומצוות ולעבוד את הבורא
24:29 מצרים, און וואס קומט ארויס פון דעם איז, אז דער אויבערשטער האט באשאפן די וועלט אין זעקס טעג, און עס איז געווארן א חידוש, אז די וועלט איז מחודש, און דער אויבערשטער איז איר מחדש, און ביום השביעי שבת וינפש. בשעת א איד גייט אריין אין דעם ענין, פארשטייט ער אז די גאנצע בריאה איז בשביל התורה, בשביל ישראל. דאס איז דער ערשטער ענין אין שבת. דאס איז דער שבת וואס איז פארבונדן מיט בריאת העולם. דערנאך איז דא דער צווייטער ענין אין שבת, דער תיקון פון שבת, און דאס אליין איז אנטפלעקט געווארן דווקא ביי מתן תורה. א איד האלט שבת נישט נאר אלס זכר לבריאת העולם, נאר ער האלט שבת אויך אלס זכר ליציאת מצרים. דאס הייסט, אז שבת האט אין זיך א גרויסן ענין: שבת דערוועקט און פארשטארקט נישט נאר די אמונה אין בריאת העולם און אין דעם בורא פון דער בריאה, נאר שבת דערוועקט אויך און לייגט צו ביי א איד דעם ענין פון יציאת מצרים, אז א איד גייט ארויס פון אלע מיצרים וגבולים, און א איד קען מקבל זיין די תורה. אין שבת איז דאס דער גרויסער ענין פון שבת. דער ערשטער ענין אין שבת איז געווען מצד בריאת העולם; דער ענין איז געווען תמיד. בשעת עס איז געקומען שבת הגדול, און דער אויבערשטער האט געזאגט „משכו וקחו לכם“, האבן די אידן אויך באקומען דעם ציווי וואס איז פארבונדן מיט קרבן פסח, און די אידן האבן אויך געזען ווי די בכורי מצרים האבן מלחמה געהאלטן מיט מצרים. מצרים אליין האט געשריגן אז די אידן דארפן ארויסגיין פון מצרים. דאס האט געגעבן דעם ענין פון שבת הגדול, און דערפאר הייסט עס שבת הגדול. און דערפאר זאגט מען אז עס איז דווקא געווען שבת און נישט אן אנדער טאג, ווייל דער גרויסער ענין איז אריין אין שבת. שבת איז נישט נאר דער טאג וואס ווייזט אויף בריאת העולם, נאר שבת איז דער טאג וואס ווייזט אויך אויף יציאת מצרים. שבת דערוועקט נישט נאר דעם ענין אז דער טבע פון דער בריאה קען נישט אפהאלטן א איד פון מקיים זיין תורה ומצוות; נאר נאך מער: דער גוי אליין, דער טבע אליין, איז מסייע און פירט א מלחמה מיט די גויים, כדי צו צעברעכן אלע ענינים וואס קענען שטערן א איד פון מקיים זיין תורה ומצוות און דינען דעם בורא
26:34 כפי שצריך. זוהי הגדלות של שבת הגדול. וזה העניין שהוא אומר ומדגיש: לכן אומרים ״אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים״. ידועה הקושיה ששואלים הראשונים: מדוע אומרים ״אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים״? ומה עם בריאת העולם? הרי בריאת העולם היא עניין כללי — כל העולם נברא יש מאין על ידי הבורא. וזה פלא גדול עוד יותר: יש מאין, הפלא הגדול שהרבי מתאר בתניא. וכאן, כשמגיעים למתן תורה, מזכירים דווקא את עניין יציאת מצרים. יש על כך כמה וכמה ביאורים. אחד הביאורים שנאמרו בזה הוא שכאשר מדברים על בורא שמים וארץ, הדבר קשור לבריאת הטבע. הקב"ה ברא את העולם יש מאין, והבריאה קשורה לטבע העולם: טבע העולם נברא על ידי הבורא, על ידי שם אלקים — ״אלקים״ בגימטרייה ״הטבע״ — על ידי הצמצום שמעלים ומסתיר על אלוקות, כדי שתוכל להיות מציאות העולם. יציאת מצרים, לעומת זאת, היא ״וידעתם כי אני ה׳״, יו״ד־ק״י־וא״ו־ק״י; זהו הנס שלמעלה מהטבע. מצרים היא מְצָרים וגבולים, המְצָרים והגבולים של הטבע, ויציאת מצרים היא שבירת כל מגבלות הטבע. העניין הזה התחדש ביציאת מצרים. לכן, כשיהודי בא לקבל את התורה, התורה אינה מלמדת אותו רק על עניין הטבע, אלא מלמדת אותו כיצד לצאת ממגבלות הטבע. יציאת מצרים היא הדרך לצאת מכל המְצָרים והגבולים. ולא רק שהעולם אינו עומד כנגדו; אדרבה, העולם עצמו מסייע, העולם עצמו מתהפך, והחושך עצמו נהפך לאור.
26:34 ווי עס דארף צו זיין. דאס איז די גדלות פון שבת הגדול. און דאס איז דער ענין וואס ער זאגט, וואס ער ברענגט ארויס, אז דערפאר זאגט מען „אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים“. באקאנט איז די קשיא, וואס די ראשונים פרעגן: פארוואס זאגט מען „אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים“? וואס איז מיט בריאת העולם? בריאת העולם איז דאך א כלליותדיקער ענין, אז די גאנצע וועלט איז באשאפן געווארן יש מאין דורך דעם בורא. דאס איז נאך א גרעסערער פלא: יש מאין, דער גרויסער פלא וואס דער רבי באשרייבט אין תניא. און דא, ווען מען קומט צו מתן תורה, זאגט מען דווקא דעם ענין פון יציאת מצרים. אויף דעם זענען דא כמה וכמה ביאורים. איינער פון די ביאורים וואס שטייט דערויף איז, אז „אנכי ה׳ אלקיך“ — ווען מען רעדט פון בורא שמים וארץ, איז דאס פארבונדן מיט בריאת הטבע. דער אויבערשטער האט באשאפן די וועלט יש מאין, און די בריאה איז פארבונדן מיטן טבע העולם, אז דער טבע העולם איז באשאפן געווארן דורך דעם בורא, דורך שם אלקים — אלקים בגימטריא הטבע — דורך דעם צמצום, וואס איז מעלים ומסתיר אויף אלקות, כדי עס זאל קענען זיין די מציאות העולם. יציאת מצרים אבער איז „וידעתם כי אני ה׳“, יו״ד־ק״י־וא״ו־ק״י; דאס איז דער נס וואס איז העכער פון טבע. מצרים איז מיצרים וגבולים, די מיצרים וגבולים פון טבע. און יציאת מצרים איז צו צעברעכן אלע הגבלות פון טבע. דער ענין איז נתחדש געווארן דורך יציאת מצרים. דערפאר, ווען א איד קומט מקבל זיין די תורה, לערנט תורה דעם איד נישט נאר דעם ענין פון טבע, נאר תורה לערנט דעם איד ווי אזוי ער קען ארויסגיין פון די הגבלות פון טבע. יציאת מצרים איז דער וועג ארויס פון אלע מיצרים וגבולים. און נישט נאר אז די וועלט שטייט נישט מנגד; נאר אדרבה, די וועלט גופא איז מסייע, און די וועלט גופא ווערט נהפך, און דער חושך גופא ווערט נהפך לאור.
28:27 והעניין הזה הוא יום טוב. זוהי הגדלות של שבת הגדול. [לא ברור]. והרבי אומר דבר נוסף, עמוק יותר, וכך אני מבין אותו כשמסתכלים בשולחן ערוך: אדמו"ר הזקן כותב בסימן ת״ל שנוהגים במדינות אלו שאין אומרים ״ברכי נפשי״, אלא אומרים ״עבדים היינו״. אחרי מנחה, בשבת הגדול אחרי מנחה, לא אומרים ״ברכי נפשי״. כן, מדוע אומרים ״ברכי נפשי״ בשבת אחרי מנחה? במדינות אלו לא אומרים ״ברכי נפשי״, ובמקומו אומרים ״עבדים היינו״. זהו הרמז שעליו דיברנו. ״ברכי נפשי״ הוא מזמור ק״ד בתהילים, שמדבר על גדלות הבורא בענייני הבריאה, בענייני הטבע: ״ברכי נפשי את ה׳, ה׳ אלקי גדלת מאד, הוד והדר לבשת, עוטה אור כשלמה, נוטה שמים כיריעה, המקרה במים עליותיו״ — בריאת העולם, בריאת הטבע. וכל העניינים שהרבי מציג בהשגחה פרטית, בכל ענייני דומם, צומח, חי ומדבר. זהו מזמור מופלא שמסביר את גדלות הבורא, את הפלאת הבורא ואת נפלאות הבורא, אבל הכול קשור לטבע. בא אדמו"ר הזקן ואומר: שבת הגדול אומרת לנו שאין אומרים ״ברכי נפשי״. שבת הגדול מעמידה אותנו בעניין שלמעלה מהטבע. ואז אין אומרים ״ברכי נפשי״, אלא אומרים ״עבדים היינו״ — הניסים האמיתיים של יציאת מצרים, עד לנס הגדול ביותר, שהוא
28:27 און דער ענין איז דער יום טוב. דאס איז די גדלות פון שבת הגדול. [לא ברור]. און דער רבי זאגט נאך א מער־ענין׳דיקן ווארט, און ווי אזוי איך פארשטיי עס, דעם ענין קוקנדיק אין שולחן ערוך זעט מען: דער אלטער רבי שרייבט אין סימן ת״ל, אז נוהגין במדינות אלו אז אין אומרים „ברכי נפשי“, אלא אומרים „עבדים היינו“. נאך מנחה, שבת הגדול נאך מנחה, זאגט מען נישט „ברכי נפשי“. יא, פארוואס זאגט מען „ברכי נפשי“ שבת נאך מנחה? איז עס אין מדינות אלו, זאגט מען נישט „ברכי נפשי“, און אנשטאט דעם זאגט מען „עבדים היינו“. דאס איז דער רמז וואס מיר האבן גערעדט. „ברכי נפשי“, וואס איז דער קאפיטל אין תהלים ק״ד, וואס רעדט זיך איבער די גדלות הבורא בנוגע ענינים פון בריאה, ענינים פון טבע: „ברכי נפשי את ה׳, ה׳ אלקי גדלת מאד, הוד והדר לבשת, עוטה אור כשלמה, נוטה שמים כיריעה, המקרה במים עליותיו“ — בריאת העולם, בריאת הטבע. און די אלע ענינים וואס דער רבי שטעלט אין השגחה פרטית, אין אלע ענינים פון דומם, צומח, חי און מדבר. דאס איז א מורא׳דיגער קאפיטל, וואס איז מסביר גדלות הבורא, הפלאת הבורא, נפלאות הבורא, אלץ אבער פארבונדן מיט טבע. קומט דער אלטער רבי און זאגט: שבת הגדול זאגט אונז, אין אומרים „ברכי נפשי“. שבת הגדול שטעלט זיך אוועק אין אן ענין וואס איז העכער פון טבע. און דעמאלט איז אין אומרים „ברכי נפשי“, און דעמאלט זאגט מען „עבדים היינו“ — די אמת׳ע ניסים פון יציאת מצרים, ביז דעם נס הכי גדול, וואס
29:55 ״למכה מצרים בבכוריהם״. הטבע עצמו לא רק שאינו מבלבל, אלא הוא עצמו מסייע ועוזר ופועל במכוון כדי שיהודי יוכל לעשות את הרצון העליון, כדי שיהודי יוכל לצאת מהמְצָרים והגבולים. וממילא מבינים מכאן את ההוראה הנפלאה ביותר שלומדים מזה בזמן הזה, כשנמצאים בהכנה לזמן של יציאת מצרים, שהיא עבודת ה׳. יהודי צריך לדעת, כשמגיע חג הפסח, זמן חירותנו, שכאשר מדובר ביהודי ובקיום מצווה וקיום הרצון העליון, לא זו בלבד שהעולם אינו יכול לבלבל אותו — מה החידוש בזה? הרי זה פשוט. העולם אינו יכול להפריע ליהודי לעשות את מה שהקב"ה רוצה. ממילא לא שייך לומר שיש בזה מכשול. ויהודי יכול לקיים תורה ומצוות ברחבות הגדולה ביותר, בתנופה הגדולה ביותר ובעוצמה הגדולה ביותר. אלא עוד יותר מכך: ״למכה מצרים בבכוריהם״ — הטבע עצמו נהפך לטובתם של ישראל ועושה הכול כדי שיהודי יוכל לפעול. עד שמדברים על הגוי, על ״למכה מצרים בבכוריהם״, שהגוי עצמו... כן, מבינים. והגוי עצמו, עד ״הגוי אשר בקרבך״ ו״הגוי אשר בגבולך״, כל אחד מהם — הנפש הבהמית לא רק שאינה מבלבלת, אלא היא עצמה נהפכת: ״בכל לבבך — בשני יצריך״. שהיא עצמה ממש...
29:55 איז דער „למכה מצרים בבכוריהם“. אז טבע גופא איז נישט נאר וואס ער איז נישט מבלבל, נאר טבע גופא איז מסייע און העלפט און פירט מכוון, כדי א איד זאל קענען טון דעם רצון עליון, כדי א איד זאל קענען ארויסגיין פון די מצרים וגבולים. און במילא פארשטייט מען פון דעם דעם הוראה הכי נפלאה וואס מ'לערנט ארויס פון דעם אין דעם זמן, און געפינט זיך א הכנה צו דעם זמן פון יציאת מצרים, וואס איז די עבודת השם. אז א איד דארף וויסן, בשעת ס'קומט צו גיין חג הפסח, זמן חירותנו, אז בשעת ס'רעדט זיך וועגן א איד און וועגן מקיים זיין א מצוה און מקיים זיין רצון עליון, איז נישט נאר אז די וועלט קען נישט מבלבל זיין, וואס איז מאי קא משמע לן? פשיטא. די וועלט קען נישט שטערן א איד אז ער זאל קענען טון וואס דער אויבערשטער וויל. במילא איז נישט שייך צו זאגן אז ס'איז דא א שטערונג אויף דעם. און א איד קען מקיים זיין תורה ומצוות מיט דער גרעסטער ברייטקייט, מיט דער גרעסטער שטורעם, מיט דער גרעסטער שטארקייט. נאר נאך מער: אז דער „למכה מצרים בבכוריהם“, אז דער טבע אליין ווערט נהפך לטובתם של ישראל און טוט אלץ וואס א איד זאל קענען טון. ביז מ'רעדט אין דעם גוי, דער „למכה מצרים בבכוריהם“, אז דער גוי אליין ... יא, פארשטייט. און דער גוי אליין, ביז דער גוי אשר בקרבך און דער גוי אשר בגבולך, יעדער איינער, אז דער נפש הבהמית איז נישט נאר נישט מבלבל, נאר דער נפש הבהמית ווערט נהפך: „בכל לבבך — בשני יצריך“. אז ער איז גאר א
31:16 מסייע, ו״אוהב ה׳, משכני אחריך נרוצה״, כפי שמבואר בחסידות במאמרים של פסח. שבפסח ההתחלה היא אכן מצד הנפש האלוקית, ״כי ברח העם״ — הנפש האלוקית בורחת מן המְצָרים והגבולים. אבל אחר כך נאמר ״נרוצה״, לשון רבים: גם הנפש הבהמית הולכת איתה, לוקחים גם אותה, והיא עצמה נהפכת לעבוד את הקדוש ברוך הוא. עד שמגיעים ל״בכל לבבך — בשני יצריך״. דבר מעניין: אדמו״ר הזקן אומר בשולחן ערוך עוד דבר בנוגע לשבת הגדול, דבר מעניין שהוא כותב בסימן תכ״ט. אדמו״ר הזקן כותב בנוגע לדרשה בשבת הגדול, שישנה התקנה שתיקנו לדרוש ברבים הלכות הרגל. ובסעיף ב׳ של סימן תכ״ט הוא מסיים בנוגע לשבת הגדול: ״והעיקר לדרוש ולהורות להם דרכי ה׳ וללמד להם המעשה אשר יעשון״. כלומר, עיקרן של כל הדרשות בשבת הגדול צריך להיות ״לדרוש ולהורות להם דרכי ה׳״ — ללמד יהודים את דרכי ה׳ — ו״ללמד להם המעשה אשר יעשון״. והוא מסיים: ״ולא כמו שמנהגים עכשיו״ — לא כפי שנוהגים כיום. מה פירוש הדבר בפשטות? ״ולא כמו שמנהגים עכשיו״: יש דרשנים שמדברים על פלפולים ברמב״ם, פלפולים בהלכות, דרשות גדולות כאלה, פלפולים עמוקים מאוד בענייני פסח, אבל חסר העיקר — ״להורות להם דרכי ה׳״, ״המעשה אשר יעשון״. עד כאן דברי אדמו״ר הזקן. ויש בזה שתי נקודות שאני רוצה
31:16 מסייע, און „אוהב ה׳, משכני אחריך נרוצה“, ווי ס'רעדט זיך ארום אין חסידות אין די מאמרים פון פסח. אז פסח אן איז טאקע פון דעם נפש האלקית, „כי ברח העם“, אז דער נפש האלקית אנטלויפט פון די מצרים וגבולים. אבער דערנאך איז „נרוצה“, לשון רבים, אז דער נפש הבהמית אויך גייט מיט, און מ'נעמט אים מיט, און ער אליין ווערט אויך נהפך צו דינען דעם אויבערשטן. יא, ביז ער קומט צו „בכל לבבך — בשני יצריך“. א מערקווערדיגע זאך: דער אלטער רבי אין שולחן ערוך זאגט נאך איין ווארט, אן אינטערעסאנטן ווארט בנוגע שבת הגדול, וואס דער אלטער רבי שרייבט דארט אין סימן תכ״ט. שרייבט דער אלטער רבי בנוגע דעם אז שבת הגדול דארף מען דרש׳נען, אז ס'איז דא די תקנה וואס מ'האט מתקן געווען, לדרוש ברבים הלכות הרגל. און דער אלטער רבי פירט אויס אין סעיף ב׳ פון דעם סימן תכ״ט וועגן שבת הגדול. דער אלטער רבי פירט אויס: „והעיקר לדרוש ולהורות להם דרכי ה׳ וללמד להם המעשה אשר יעשון“. אז דער עיקר פון די אלע דרשות פון שבת הגדול דארף זיין „לדרוש ולהורות להם דרכי ה׳“, אויסלערנען אידן דרכי ה׳, „וללמד להם המעשה אשר יעשון“. און ער פירט אויס: „ולא כמו שמנהגים עכשיו“ — נישט ווי מ׳פירט זיך היינטצוטאג. וואס בפשטות מיינט דאס? „ולא כמו שמנהגים עכשיו“, אז ס'איז דא די דרשנים וואס רעדן פלפולים אין רמב״ם, פלפולים אין הלכות, אזעלכע גרויסע דרשות, טיפע טיפע פלפולים אין עניני פסח, אבער ס'פעלט דער עיקר, וואס איז „להורות להם דרכי ה׳“, „המעשה אשר יעשון“. דאס איז דער אלטער רבי. איז דא אויף דעם צוויי נקודות וואס איך וויל
32:55 לומר בקצרה. מספרים בשם רבי צבי וולק זכרונו לברכה, שהוא פירש: מהו ״ולא כמו שמנהגים עכשיו״? הלשון הזאת אינה מופיעה במגן אברהם. אדמו״ר הזקן כותב ״ולא כמו שמנהגים עכשיו״. מה הוא רוצה לומר בזה? הוא אמר פירוש יוצא דופן: אין זה הפירוש הפשוט, כפי שאמרנו, שלא ינהגו כפי שנוהגים היום — לומר דרשות ופלפולים, אלא צריך לדבר על ״המעשה אשר יעשון״. הוא פירש שהכוונה ב״ולא כמו שמנהגים עכשיו״ היא שגם את זה צריך לומר בדרשה עצמה. כשדורשים בפני הציבור, כשמדברים ליהודים לקראת פסח ואומרים להם שחג הפסח מתקרב, שיום טוב של פסח מתקרב, צריך ללמד אותם דרכי ה׳ ו״ללמד להם המעשה אשר יעשון״, וגם לומר להם: ״ולא כמו שמנהגים עכשיו״ — שלא ימשיכו לחיות כפי שחיו עד עכשיו. צריך לצאת ממצרים, צריך לצאת מן המְצָרים והגבולים. יהודי צריך לדעת ש״ולא כמו שמנהגים עכשיו״: ההנהגה שהייתה עד עכשיו אינה יכולה להימשך. צריכה להתחיל הנהגה חדשה, הנהגה של יציאת מצרים, של יציאה מן המְצָרים והגבולים. ועוד דבר שהרבי פירש בלשון של אדמו״ר הזקן, שלכאורה יש בה כפל לשון: ״להורות להם דרכי ה׳ וללמד להם המעשה אשר יעשון״. זהו לשון שנאמרה באברהם, אבל
32:55 זאגן אין ווארט. זאגט מען גאר איבער פון דעם, פון רבי צבי וולק, זכרונו לברכה, אז ער האט געטייטשט: וואס איז דאס „ולא כמו שמנהגים עכשיו“? דער לשון שטייט נישט אין מגן אברהם. דער אלטער רבי שרייבט „ולא כמו שמנהגים עכשיו“. וואס וויל דער אלטער רבי זאגן מיט דעם? זאגט ער אן אויסערגעווענליכן ווארט: אז די ווערטער, דאס איז נישט דער פשוט׳ער טייטש, ווי מ'האט געזאגט, אז נישט ווי מ'פירט זיך היינט, מ'זאגט דרשות און פלפולים, מ'דארף רעדן „המעשה אשר יעשון“. נאר ער האט געטייטשט גאר אז דער פשט איז „ולא כמו שמנהגים עכשיו“ — דאס דארף מען אויך רעדן אין דער דרשה גופא. יא, בשעת מ'דרש׳נט צום פאלק, מ'רעדט צו אידן פסח, און מ'רעדט צו אידן אז ס'קומט צו גיין חג הפסח, ס'קומט צו גיין דער יום טוב פון פסח, דארף מען זיי זאגן, דארף מען אויסלערנען דרכי ה׳ ו„ללמד להם המעשה אשר יעשון“, „ולא כמו שמנהגים עכשיו“: מ'זאל נישט ממשיך זיין און לעבן ווי ס'איז געווען ביז איצט. יא, מ'דארף ארויסגיין פון מצרים, מ'דארף ארויסגיין פון די מצרים וגבולים. א איד דארף וויסן אז „ולא כמו שמנהגים עכשיו“, אז די הנהגה ווי ס'איז געווען ביז איצט קען נישט נמשך ווערן. ס'דארף אנפאנגען א נייע הנהגה, א הנהגה פון יציאת מצרים, ארויסגיין פון די מצרים וגבולים. און נאך א ווארט וואס דער רבי האט געטייטשט בנוגע דעם לשון פון דעם אלטן רבי׳ן, וואס לכאורה דאס איז א כפל הלשון, וואס ער זאגט „להורות להם דרכי ה׳ וללמד להם המעשה אשר יעשון“. ס'איז לשון פון אברהם, אבער דאס
34:22 לכאורה יש כאן כפל לשון. מהם שני העניינים, ״להורות להם דרכי ה׳ וללמד להם המעשה אשר יעשון״? הרבי מסביר שהכוונה לשני עניינים. ״המעשה אשר יעשון״ פירושו כפשוטו: יהודי צריך לדעת הלכות למעשה, כי המעשה הוא העיקר. צריך לעיין בשולחן ערוך, ללמוד ולדעת את דיני פסח וחמץ ואת כל דיני פסח על כל פרטיהם. זהו ״המעשה אשר יעשון״. ואת זה צריכים הרבנים והדרשנים ללמד את היהודים. אבל מהם ״דרכי ה׳״? ״דרכי ה׳״ הם הדרך, לא רק המעשה עצמו, אלא הדרך שבה מגיעים אל המעשה. דרך היא כפשוטה כביש, מסלול שמחבר מקום אחד למקום אחר. יש המעשה — יהודי מקיים מצווה כאן בעולם — ותכלית המעשה היא שיהיה חיבור עם הקדוש ברוך הוא, עם מי שציווה אותנו על המצוות. לשם כך צריך את החיבור, את דרכי ה׳. מהי הדרך, מהו הכביש שמחבר את המעשה עם הקדוש ברוך הוא, עם המְצַוֶּה? לכך נדרשים דרכי ה׳. בתניא מדובר על אהבת ה׳ ויראת ה׳, הכוונות שבמצווה. כפי שאדמו״ר הזקן כותב בתניא, כאשר יהודי מקיים מצווה בלי חיות, בלי כוונה, בלי אהבת ה׳
34:22 איז לכאורה א כפל הלשון. וואס זענען דאס די צוויי ענינים? „להורות להם דרכי ה׳ וללמד להם המעשה אשר יעשון“. און דער רבי טייטשט, אז דאס מיינט צוויי ענינים. „המעשה אשר יעשון“ מיינט כפשוטו: א איד דארף וויסן הלכות, בפועל ממש, המעשה עיקר. מ׳דארף קוקן אין שולחן ערוך און לערנען און וויסן די דינים פון פסח און חמץ, און אלע דינים פון פסח מיט אלע פרטים. דאס איז „המעשה אשר יעשון“. און אויף דעם דארפן די רבנים, די דרשנים, אויסלערנען אידן „המעשה אשר יעשון“. אבער וואס איז דאס „דרכי ה׳“? „דרכי ה׳“ דאס איז דער דרך, נישט נאר דער עצם המעשה, נאר ס׳איז דא דער דרך ווי אזוי מ׳קומט צו צו דער מעשה. דער דרך, דאס איז כפשוטו אזוי ווי א דרך, דער כביש, דער וועג. דער דרך איז וואס איז מחבר איין מקום צום צווייטן מקום. יא, ס׳איז דא די מעשה וואס א איד טוט א מצוה דא אין דער וועלט. די כוונה פון דער מעשה איז דאך, אז ס׳זאל זיין א חיבור מיט דעם אויבערשטן, דעם מצווה המצוות, מיט דעם וואס האט אונז מצווה געווען די מצוות. איז אויף דעם דארף זיין דער חיבור, די דרכי ה׳. וואס איז דער דרך? וואס איז דער כביש? וואס איז דער וועג וואס פירט צו, וואס איז מחבר די מעשה מיט דעם אויבערשטן, מיט דעם מצַוֶּה? אויף דעם דארף זיין דער ענין. ס׳שטייט אין תניא דער ענין פון אהבת ה׳ און יראת ה׳, די כוונות פון א מצוה. ווי ס׳שטייט אין תניא פון דעם אלטן רבי, אז בשעה א איד טוט א מצוה און ער טוט דאס אן א חיות, אן כוונה, אן אהבת ה׳
35:50 ויראת ה׳, הרי זה כמו עוף שאין לו כנפיים: ״בלא דחילו ורחימו לא פרחא לעילא״. יהודי לומד תורה ואין לו אהבת ה׳ ויראת ה׳, יהודי מקיים מצווה בלי אהבת ה׳ ויראת ה׳ — הדבר נשאר כאן למטה; הוא אינו עולה למעלה ואינו מתעלה. אם כן, דרכי ה׳ הן אהבת ה׳ ויראת ה׳. לכן, כשמגיע שבת הגדול, השבת שלפני פסח, שבה מתגלה גדלות ה׳ שרואים בניסים ובנפלאות של יציאת מצרים, ב״למכה מצרים בבכוריהם״, צריך ללמד יהודים, ״להורות להם״, שצריכים להיות דרכי ה׳. יהודי צריך אהבת ה׳ ויראת ה׳, שהן דרכי ה׳, והן מכניסות חיות במצוות. ויחד עם זה — ״המעשה אשר יעשון״: לדעת שהמעשה הוא העיקר, שהדברים צריכים לרדת לפועל ממש, למעשה בפועל, ״ולא המדרש עיקר אלא המעשה״. ושלא נישאר במצב שבו היינו עד עכשיו. וכאשר יהודי יֵצא בכל יום מן המְצָרים והגבולים האישיים שלו, הקדוש ברוך הוא יוציא את כולנו מן המְצָרים והגבולים של הגלות, ונלך מיד, בקרוב ממש, אל הגאולה האמיתית והשלמה. וכפי שאומרת הגמרא במסכת ראש השנה, ההלכה כרבי יהושע, ש״בניסן נגאלו, בניסן עתידין ליגאל״, וכך סותם המדרש בפרשת אמור כרבי יהושע, ש״בניסן עתידין ליגאל״ — שנזכה אכן
35:50 און יראת ה׳, יא, איז דאס אזוי ווי אן עוף וואס האט נישט קיין פליגלען. „בלא דחילו ורחימו לא פרחא לעילא“. א איד לערנט תורה און האט נישט קיין אהבת ה׳ און יראת ה׳, א איד איז מקיים א מצוה אן אהבת ה׳ און יראת ה׳, בלייבט דאס דא למטה; ס׳ווערט נישט נמשך למעלה, ס׳ווערט נישט נתעלה. איז די דרכי ה׳ דאס איז דער ענין פון אהבת ה׳ און יראת ה׳. איז דערפאר, בשעה ס׳קומט שבת הגדול, און מ׳שטייט אין דעם שבת פאר פסח, און אין דעם שבת וואס דעמאלט ווערט נתגלה די גדלות, די גדלות ה׳ וואס מ׳זעט אין די ניסים ונפלאות פון יציאת מצרים, די „למכה מצרים בבכוריהם“, איז דארף מען מלמד זיין אידן, „להורות להם“, אז ס׳דארף זיין דרכי ה׳. אז א איד דארף האבן אהבת ה׳ ויראת ה׳, וואס דאס איז די דרכי ה׳, דאס ברענגט אריין א חיות אין מצוות. און צוזאמען דערמיט „המעשה אשר יעשון“, וויסן אז דער מעשה עיקר, אז ס׳דארף אראפקומען אין פועל ממש, אין מעשה בפועל, „ולא המדרש עיקר אלא המעשה“. און מ׳זאל ניט בלייבן אין דעם מצב ווי ס׳איז געווען ביז איצט, און אז א איד וועט ארויסגיין יעדן טאג פון די אייגענע מצרים וגבולים, וועט דער אויבערשטער אונז ארויסנעמען אלעמען פון די מצרים וגבולים פון גלות, און מ׳זאל גיין גלייך, בקרוב ממש, צו די גאולה האמיתית והשלימה. און ווי די גמרא זאגט אין מסכת ראש השנה, די הלכה כרבי יהושע, אז „בניסן נגאלו, בניסן עתידין ליגאל“, וואס דער מדרש אין פרשת אמור סתם׳ט כרבי יהושע, אז „בניסן עתידין ליגאל“, אז מ׳זאל טא
37:14 לכך שזה יהיה בחודש ניסן, אמן כן יהי רצון.
37:14 קע זוכה זיין, ס׳זאל זיין אין דעם חודש ניסן, אמן כן יהי רצון.