לעבן חסידות · פרק 8 · 2022-01-24 · 41:31
פרשת משפטים תשפ״ב - משה רבינו רעיא מהימנא מאכט פון יעדער איד א עבד עברי צום רבש״ע
תיאור הפרק
כי תקנה עבד עברי משה רבינו רעיא מהימנא מאכט פון יעדער איד א עבד עברי צום רבש״ע אור החיים על הפרשה תורה אור משפטים התוועדות פרשת משפטים תשי״א התוועדות ליל שמחת תורה תשי״ט
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:02 בשנת תשכ״ט, בחג השבועות, הגיע, כפי שהיה בכל שנה בשבועות, חסיד אל הרבי. אחד החסידים שהגיעו לרבי בשבועות באותה שנה היה יהודי בשם ר׳ זלמן טייבל. ר׳ זלמן טייבל היה מן היהודים שיצאו מרוסיה אחרי המלחמה, בשנת תש״ו. הוא התגורר בצרפת והגיע לרבי בתשכ״ט. אותו יהודי השתתף בסעודות חג השבועות עם האורחים שנהגו להיות עם הרבי בסעודות. הוא אמר שיש לו ניגון ששמע שנים רבות קודם לכן, עוד לפני המלחמה, מחסידים מבוגרים, ושהוא רוצה לשיר אותו. הניגון הוא על המילים ״אנא עבדא דקודשא בריך הוא״, שאומרים בשעה שפותחים את ארון הקודש, בנוסח ״בריך שמיה״. שם נאמר ״אנא עבדא דקודשא בריך הוא״ — אני עבד של הקדוש ברוך הוא, ״דסגידנא קמיה״, שאני עובד אותו, ״ומקמי דיקר אורייתיה״, כפי שאומרים בנוסח ״בריך שמיה״. היה לו ניגון על המילים האלה והוא ביקש לשיר אותו. הוא שר אותו בסעודה, והרבי אהב אותו מאוד, נהנה מאוד מן הניגון, וביקש ממנו שילמד את הבחורים את הניגון, כדי שהבחורים ילמדו אותו וישירו אותו בהמשך. ואת הניגון הזה נהגו אחר כך
00:02 אין יאר תשכ״ט, אויף שבועות, איז געקומען צו פארן, אזוי ווי אלע יארן אויף שבועות, א חסיד. איינער פון די חסידים וואס זענען געקומען צו פארן צום רבי׳ן אויף שבועות יענעם יאר איז געווען א איד וואס האט געהייסן ר׳ זלמן טייבל. ר׳ זלמן טייבל איז געווען פון די אידן וואס זענען ארויסגעגאנגען פון רוסלאנד נאך דער מלחמה, תש״ו. ער האט געוואוינט אין צרפת און איז אנגעקומען צום רבי׳ן אין תשכ״ט. דער איד איז געווען ביי די סעודות שבועות מיט די אורחים וואס פלעגן קומען צו זיין צוזאמען מיטן רבי׳ן ביי די סעודות. ער האט געזאגט אז ער האט א ניגון וואס ער האט געהערט נאך יארן צוריק, נאך פאר דער מלחמה, פון עלטערע חסידים, און ער וויל זינגען דעם ניגון. דער ניגון איז אויף די ווערטער פון „אנא עבדא דקודשא בריך הוא“, וואס זענען די ווערטער וואס מען זאגט בשעת מען עפנט דעם ארון הקודש, ווי אזוי עס איז דער נוסח אין „בריך שמיה“. דארט שטייט „אנא עבדא דקודשא בריך הוא“. איך בין א קנעכט, אן עבד, פון קודשא בריך הוא, „דסגידנא קמיה“, וואס איך דין אים, „ומקמי דיקר אורייתיה“, ווי דער נוסח וואס מען זאגט אין דעם „בריך שמיה“. ער האט געהאט א ניגון אויף די ווערטער און האט געבעטן דאס צו זינגען. האט ער דאס געזונגען ביי דער סעודה, און דער רבי האט דאס זייער געגליכן, זייער נהנה געווען פון דעם ניגון, און האט אים געבעטן אז ער זאל אויסלערנען די בחורים דעם ניגון, אז די בחורים זאלן אויפנעמען דעם ניגון און מען זאל דאס זינגען שפעטער. און דעם ניגון פלעגט מען שפעטער
02:06 לשיר הרבה מאוד בהתוועדויות. פעמים רבות, בשעת הסעודות, נהגו לשיר את הניגון בשמחה גדולה ובחיות גדולה. הרבי דיבר באותה התוועדות של שבועות בעומק על המילים ״אנא עבדא דקודשא בריך הוא״: שיהודי אומר לקדוש ברוך הוא ״אנא עבדא דקודשא בריך הוא״. אני עבד של הקדוש ברוך הוא. יש מדרגות שונות, ועבד — זו המסירה והנתינה הגדולה ביותר, ההתמסרות הגדולה ביותר, ההתקשרות הגדולה ביותר שישנה, של עבד לאדון. אפשר לדבר על היחס שבין אב לבן, בין רב לתלמיד, בין מלך לעם, אבל מכל המדרגות האלה, הביטול הגדול ביותר, המסירה והנתינה הגדולה ביותר, הם דווקא של עבד לאדון. שכן ״כל מה שקנה עבד קנה רבו״, ו״עבד מלך כמלך״. העבד מסור ונתון לגמרי, מתמסר לגמרי לאדון, עד שמלכתחילה אין לו מציאות משלו. ומה שהעבד עושה נעשה של אדונו. הרבי דיבר על העניין באריכות, כי לכן אומרים אצל יהודים ״אנא עבדא דקודשא בריך הוא״: יהודי אומר, אני עבד של הקדוש ברוך הוא. כל המציאות שלי היא שאני שייך לקדוש ברוך הוא. אין לי מציאות משלי, אין לי דבר משלי. אני עבד של הקדוש ברוך הוא. ואת הניגון הזה נהגו לשיר אצל הרבי הרבה מאוד בהתוועדויות. אחר כך, שנים רבות לאחר מכן, כשהייתה חלוקת כוס של ברכה, הרבי נהג
02:06 זינגען זייער אסאך ביי די פארברענגען. אסאך מאל, בשעת די סעודות, פלעגט מען זינגען דעם ניגון מיט א גרויסער שמחה, מיט א גרויסער חיות. דער רבי האט יענעם שבועות ביים פארברענגען גערעדט עמוקות פון דעם, פון די ווערטער פון „אנא עבדא דקודשא בריך הוא“: אז א איד זאגט צום אויבערשטן „אנא עבדא דקודשא בריך הוא“. איך בין דעם אויבערשטנס עבד, דעם אויבערשטנס קנעכט. עס זענען דא פארשידענע מדריגות, און עבד — דאס איז די גרעסטע מסירה ונתינה, די גרעסטע איבערגעגעבנקייט, די גרעסטע התקשרות וואס איז דא, פון אן עבד צו אן אדון. מען קען רעדן פון דעם ענין פון אב ובן, פון דעם ענין פון רב ותלמיד, פון דעם ענין פון א מלך מיט א עם, אבער פון די אלע מדריגות איז דער גרעסטער ביטול, די גרעסטע מסירה ונתינה, דאס איז דווקא פון אן עבד צו אן אדון. וואס דער עבד, כל מה שקנה עבד קנה רבו, און עבד מלך כמלך. דער עבד איז אינגאנצן מסור ונתון, אינגאנצן איבערגעגעבן צו דעם אדון, ביז אז ער איז לכתחילה נישט קיין אייגענע מציאות. און וואס דער עבד טוט, ווערט דאס דעם אדונ׳ס זאך. האט ער ארומגערעדט באריכות דעם ענין, ווייל דעריבער ביי אידן זאגט מען „אנא עבדא דקודשא בריך הוא“: אז א איד זאגט, איך בין דעם אויבערשטנס עבד. מיין גאנצע מציאות איז אז איך באלאנג צום אויבערשטן. איך האב נישט קיין אייגענע מציאות, איך האב נישט קיין אייגענע זאך. איך בין דעם אויבערשטנס עבד. און דעם ניגון פלעגט מען זינגען ביים רבי׳ן גאר אסאך ביי פארברענגען. שפעטער, א סך יארן שפעטער, ווען ס׳איז געווען כוס של ברכה, דער רבי פלעגט
03:56 לחלק כוס של ברכה במוצאי שמחת תורה, אחרי ההתוועדות, כשהרבי חילק מן היין. הרבי נתן למאות אנשים, לאלפי אנשים, ונהג לחלק יין מכוס של ברכה. אותו חסיד כבר היה מבוגר, קצת חלש ולא בריא, ובעזרת אחרים הביאו אותו לעבור לפני הרבי, באחת השנים האחרונות. וכשעבר לפני הרבי, נתן לו הרבי יין מכוס של ברכה והתחיל לשיר את הניגון. כפי ששרים אותו אצל חסידים, התחיל לשיר: ״אנא, אנא, עבדא, עבדא דקודשא בריך הוא. אנא, אנא, עבדא, עבדא דקודשא בריך הוא. אנא, אנא, עבדא״. והרבי שר אותו בחמימות גדולה, בחיות גדולה, וכל הקהל שר איתו. אחר כך השתרר שקט, והרבי אמר בהתלהבות גדולה: ״אנא עבדא דקודשא בריך הוא. ראש השנה — יהודי נעשה עבד של הקדוש ברוך הוא. עשרת ימי תשובה — עבד של הקדוש ברוך הוא. יום הכיפורים — אנא עבדא דקודשא בריך הוא. חג הסוכות — אנא עבדא דקודשא בריך הוא. שמיני עצרת, שמחת תורה — אנא עבדא דקודשא בריך הוא. וכל השנה כולה, בכל יום ויום, אנא עבדא דקודשא בריך הוא״. ועם זה יוצא היהודי אל השנה כולה. פרשת השבוע שלנו, פרשת משפטים. פרשת משפטים מתחילה: ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם. כי תקנה עבד עברי״. המצווה הראשונה שהתורה מספרת עליה אחרי מתן תורה, אחרי הפרשה...
03:56 געבן כוס של ברכה מוצאי שמחת תורה נאך דעם פארברענגען, ווען דער רבי האט געטיילט פון דעם וויין. דער רבי האט געגעבן הונדערטער מענטשן, טויזנטער מענטשן, און דער רבי פלעגט טיילן וויין פון כוס של ברכה. איז דער אלטער חסיד, שוין געווען עלטער, שוין געווען א ביסל שוואך, נישט געזונט, איז ער מיט הילף אריבערגעפירט געווארן דארט דורכצוגיין דעם רבי׳ן, אין איינע פון די לעצטע יארן. און ווען ער איז אריבער דעם רבי׳ן, האט דער רבי אים געגעבן וויין פון כוס של ברכה און דער רבי האט אנגעהויבן זינגען דעם ניגון. אזוי ווי מען זינגט דאס ביי חסידים, האט ער אנגעהויבן זינגען: „אנא, אנא, עבדא, עבדא דקודשא בריך הוא. אנא, אנא, עבדא, עבדא דקודשא בריך הוא. אנא, אנא, עבדא.“ און דער רבי האט עס געזונגען מיט א גרויסער ווארעמקייט, א גרויסער חיות, און דער גאנצער עולם האט מיטגעזונגען. נאך דעם איז געווארן שטיל, און דער רבי האט מיט א גרויסער התלהבות געזאגט: „אנא עבדא דקודשא בריך הוא. ראש השנה, א איד ווערט דעם אויבערשטנס אן עבד. עשרת ימי תשובה — דעם אויבערשטנס אן עבד. יום הכיפורים — אנא עבדא דקודשא בריך הוא. חג הסוכות — אנא עבדא דקודשא בריך הוא. שמיני עצרת, שמחת תורה — אנא עבדא דקודשא בריך הוא. און דאס גאנצע יאר, בכל יום ויום, איז אנא עבדא דקודשא בריך הוא.“ און מיט דעם גייט דער איד ארויס אויפן גאנצן יאר. היינטיקע סדרה, פרשת משפטים. פרשת משפטים הייבט זיך אן: „ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם. כי תקנה עבד עברי“. די ערשטע מצוה וואס די תורה דערציילט נאך מתן תורה, נאך די פרשה...
05:51 פרשת יתרו, שבה היו עשרת הדיברות ומתן תורה, ואחריה מתחילה פרשת ״ואלה המשפטים״. הקב״ה אומר למשה רבינו: ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם״ — כשולחן ערוך. עליו להסביר להם ולמסור להם את כל המשפטים, את כל המצוות. מהי המצווה הראשונה? ״כי תקנה עבד עברי, שש שנים יעבוד ובשביעית יצא לחפשי חנם״ — דיני עבד עברי. וכל המפרשים אכן שואלים: מדוע התורה מתחילה, המצווה הראשונה, דווקא בדיני עבד עברי? יש הרבה דינים שנוגעים למעשה, דינים יום־יומיים. המצווה הראשונה, הדין הראשון שהתורה רוצה לבאר — משפטים, שהן הרי מצוות שכליות, מצוות שכפי שרש״י מסביר, [לא ברור]. אבל גם בתוך הפרשה עצמה אנו מוצאים כמה וכמה דברים, דינים שנוגעים למעשה; אפילו מבין דיני המצוות השכליות יש דינים שעדיין לא נאמרו. ובכל זאת מתחילים בדיני עבד עברי. וכפי שרש״י אומר, מהו הדין של עבד עברי? עבד עברי — [לא ברור], אדם שלמרבה הצער לא היה לו כסף והיה עני מאוד, עד שנאלץ ללכת ולגנוב. ואחר כך, משגנב, לא היה לו במה להחזיר. לכן מכרו אותו לעבד, ״מכרוהו בית דין״. הרי זה דבר שכמעט אינו מצוי. באותם ימים בוודאי לא היה שייך שיהיה מצוי. בתקופה שאחרי מתן תורה, כאשר היו להם ביזת מצרים וביזת הים, והיה להם עושר רב שלקחו עמם ממצרים — כפי שנאמר במדרש, שכל יהודי החזיק תשעים חמורים מלאים כסף וזהב, וכל הדברים שלקחו ממצרים — בוודאי לא הייתה מציאות שיהודי יהיה עני כל כך עד שלא יהיה לו מה לאכול, ייאלץ לגנוב ולא יהיה לו במה לשלם בחזרה. וגם בתקופות מאוחרות יותר, זה דבר שאינו מצוי כלל. וזה יהיה הדין הראשון שהתורה צריכה לספר, ״כי תקנה עבד עברי״? כל המפרשים שואלים את השאלה הזאת, ואומרים עליה כמה וכמה ביאורים. יש מפרשים שאומרים, והרמב״ן מביא זאת: מדוע מובא הדין של עבד עברי? מפני שזהו דין הקשור לדיבור הראשון: ״אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים מבית עבדים״. ובעניין עבד עברי נאמר בהמשך, בחומש דברים: ״וזכרת כי עבד היית בארץ מצרים ויפדך ה׳ אלקיך״. לכן צריך לזכור: גם אתה היית עבד, והקב״ה פדה אותך. בזה עוסקים כל הדינים האלה. אומר הרמב״ן שלכן התורה מתחילה בדיני עבד עברי, כי יש להם שייכות לדיבור הראשון, לדבר הראשון שהקב״ה אמר במתן תורה. ומפרשים אחרים אומרים שכיוון שבני ישראל היו אז במצב כזה — הם היו עבדים, עבדים לפרעה, וכעת יצאו לחירות — הרי
05:51 יתרו, וואס דארטן איז געווען די פרשה פון עשרת הדברות און מתן תורה, הייבט זיך אן די פרשה ״ואלה המשפטים״. דער אויבערשטער זאגט צו משה רבינו: ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם״, כשולחן ערוך. ער זאל זיי מסביר זיין און איבערגעבן די אלע משפטים, די אלע מצוות. וואס איז די ערשטע מצוה? ״כי תקנה עבד עברי, שש שנים יעבוד ובשביעית יצא לחפשי חנם״ — די דינים פון עבד עברי. און אלע מפרשים פרעגן טאקע: פארוואס הייבט זיך אן די תורה, די ערשטע מצוה, מיט די דינים פון עבד עברי? עס זענען דא אסאך דינים וואס זענען נוגע, דינים וואס זענען טאג־טעגליך. די ערשטע מצוה, דער ערשטער דין, וואס די תורה וויל מסביר זיין — משפטים, דאס זענען דאך מצוות שכליות, מצוות וואס, ווי רש״י איז מסביר, [לא ברור]. אבער אין דעם גופא, אין דער פרשה, געפינען מיר מערערע זאכן, דינים וואס זענען נוגע, אפילו די דינים פון מצוות שכליות, זענען דא דינים וואס ער האט נאך נישט געזאגט. דאך הייבט מען אן מיט דינים פון עבד עברי. און ווי רש״י זאגט, וואס איז דער דין פון עבד עברי? עבד עברי — [לא ברור], וואס האט נעבעך נישט געהאט קיין געלט און איז געווען זייער ארעם, האט ער געמוזט גיין און געגאנגען און געגנב׳עט. און דערנאך, ווען ער האט שוין געגנב׳עט, האט ער נישט געהאט וואס צוריקצוגעבן. האט מען אים פארקויפט פאר אן עבד, ״מכרוהו בית דין״. דאס איז דאך א זאך וואס איז כמעט נישט מצוי. אין יענע צייטן איז נאך זיכער נישט געווען שייך מצוי. אין די צייטן נאך מתן תורה, ווען זיי האבן דאך געהאט ביזת מצרים און ביזת הים, וואס האבן געהאט א גאנצע עשירות, וואס האבן מיטגענומען פון מצרים, ווי עס שטייט אין מדרש, אז יעדער איד האט געהאט תשעים חמורים פול מיט כסף און זהב, מיט אלע זאכן וואס זיי האבן גענומען פון מצרים. איז זיכער נישט געווען א מציאות אז א איד איז געווען אזוי ארעם, וואס האט נישט געהאט וואס צו עסן, ער האט געמוזט גיין גנב׳ענען, נישט געהאט וואס צוריקצוצאלן. און אפילו שפעטער איז דאס א זאך וואס איז בלתי מצוי כלל. און דאס זאל זיין דער ערשטער דין וואס די תורה מוז דערציילן, ״כי תקנה עבד עברי״? אלע מפרשים פרעגן די שאלה, און זיי זאגן אויף דעם כמה וכמה ביאורים. עס זענען דא די מפרשים וואס זאגן, און דאס איז די תורה, דער רמב״ן ברענגט: פארוואס ברענגט ער דעם דין פון עבד עברי? ווייל דאס איז א דין וואס איז פארבונדן מיט דעם ערשטן דיבור: ״אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים מבית עבדים״. און דער גאנצער דין פון עבד עברי, עס שטייט שפעטער אין חומש דברים, ״וזכרת כי עבד היית בארץ מצרים ויפדך ה׳ אלקיך״. אז דערפאר דארף מען געדענקען: אויך דו ביסט געווען אן עבד, און דער אויבערשטער האט דיך אויסגעלייזט. אויף דעם זענען אלע דינים. זאגט דער רמב״ן, אז דערפאר הייבט אן די תורה מיט דינים פון עבד עברי, ווייל דאס האט א שייכות מיט דעם ערשטן דיבור, די ערשטע זאך וואס דער אויבערשטער האט געזאגט ביי מתן תורה. אז אנדערע מפרשים זאגן, אז ווייל די אידן זענען דעמאלט געווען אין אזא מצב — זיי זענען געווען עבדים, עבדים לפרעה, און זיי זענען דאך יעצט ארויסגעגאנגען לחירות — איז
07:28 [לא ברור]
07:28 [לא ברור]
09:03 לכן התורה מבארת את דינו של עבד עברי, מתוך תחושת העבדות ותחושת היציאה מעבדות. אלה ביאורים שמובאים אצל גדולי ישראל, ברמב״ן ובמפרשים נוספים. הכלי יקר מבאר על דרך זה, וגם מרש״י משמע שלכן מתחילים בדיני עבד עברי, בקשר למה שרש״י מביא בהמשך הפרשה: ״אוזן זו ששמעה בהר סיני כי לי בני ישראל עבדים״. מדוע, כשהעבד אינו רוצה לצאת לחירות, נאמר שצריך לרצוע את אוזנו? אחד העונשים שניתנים לעבד על כך שלא רצה לצאת לחירות הוא ״ורצע אדוניו את אזנו״. רוצעים לו את האוזן — מה עניינה של האוזן? האוזן היא זו ששמעה. מה אומר רש״י? מפני ש״אוזן זו ששמעה בהר סיני כי לי בני ישראל עבדים״, והוא הלך ומכר את עצמו לעבד; או ״אוזן זו ששמעה בהר סיני לא תגנוב״, והוא הלך וגנב. ממילא גם מכאן רואים את המשך העניינים, כי זהו דבר שבא בהמשך למתן תורה ובקשר גלוי אליו. אלה ביאורים המובאים במפרשים. הספר ״ערכים הקודש״ מביא שהפסוקים רומזים גם לגלות: שהם עוסקים במצב שבו הבנים בגלות הם עבדים, עבדים בגלות. והוא מבאר את כל המשך הפסוקים: ״כי אם כאיש״ [לא ברור], הקב״ה מוכר את היהודים, מוכר אותם לעבדים, וכיצד היהודים נגאלים; שיהודים נמצאים בגלות והם עבדים, אבל אף על פי כן היהודים אינם, ש־
09:03 דערפאר די תורה, אז מען זאל דעם געפיל פון עבדות און דעם געפיל פון יציאה מעבדות, דערפאר די תורה דאס מסביר, וואס איז דער דין פון עבד עברי. דאס זענען ביאורים וואס שטייען ביי גדולי ישראל, ביים רמב״ן און נאך מפרשים. דער כלי יקר, על דרך זה, פון רש״י איז משמע אויך, אז דערפאר הייבט זיך אן מיט דינים פון עבד עברי, און צוטאן מיט דעם אז רש״י ברענגט ווייטער אין דער פרשה: ״אוזן זו ששמעה בהר סיני כי לי בני ישראל עבדים״. פארוואס, ווען דער עבד וויל נישט ארויסגיין לחירות, שטייט אז דעמאלט דארף מען אים רוצע זיין דאס אויער? איינע פון די עונשים וואס מען גיט דעם עבד, פארוואס ער האט נישט געוואלט ארויסגיין לחירות, איז ״ורצע אדוניו את אזנו״. מען גיט אים — וואס האט דער אויער? דאס אויער איז דאך די זאך וואס האט געהערט. וואס זאגט רש״י? אז ווייל ״אוזן זו ששמעה בהר סיני כי לי בני ישראל עבדים״, און ער איז געגאנגען פארקויפן זיך פאר אן עבד; אדער ״אוזן זו ששמעה בהר סיני לא תגנוב״, און ער איז געגאנגען און געגנב׳עט. איז במילא פון דעם אויך שטייט דער המשך הענינים, ווייל דאס איז א זאך וואס קומט בהמשך ובגלוי צו דעם ענין פון מתן תורה. דאס זענען ביאורים וואס שטייען אין מפרשים. דער ספר ערכים הקודש ברענגט, אז די פסוקים זענען מרמז אויך אויף גלות. אז דאס גייט אויף דער אופן ווי די קינדער אין גלות זענען עבדים, עבדים אין גלות, און ער איז מסביר דעם גאנצן המשך הפסוקים: ״כי אם כאיש״ [לא ברור], דער אויבערשטער פארקויפט אידן, פארקויפט זיי פאר עבדים, און ווי אזוי אידן ווערן אויסגעלייזט, אז אידן געפינען זיך אין גלות און זענען עבדים, אבער פון דעסטוועגן אידן זענען נישט, אז
10:46 גם אם, חס ושלום, [לא ברור] נמצאים בין אומות העולם, משום כך ישנו הייעוד של ״לבנו ייעדנה״ — שהקב״ה ישוב וייקח אותם, יישא אותם לאישה. זוהי הגאולה. [לא ברור]. אם כן, הפרשה מתחילה: ״כי תקנה עבד עברי״. זהו הציווי הראשון בפרשה. אדמו״ר הזקן שואל בתורה על פרשת השבוע, הפרשה החסידית כפי שקוראים לה, שאלה מעניינת: ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם״ — הדברים נאמרו בלשון נוכח ובלשון יחיד. כלומר, הקב״ה מדבר אל משה רבינו: ״אשר תשים״ — אתה, משה רבינו. ״לפניהם״ — מי הם ״לפניהם״? הכוונה לעם ישראל. כאן נאמרה לשון רבים, ״לפניהם״ — להם, לעם ישראל. ומה כתוב בהמשך? ״כי תקנה״. הרי הוא מדבר אל עם ישראל, ״לפניהם״, בלשון רבים, ועכשיו הוא מדבר בלשון יחיד, אליך. כיצד היה צריך להיכתב המשך הפסוק? ״כי תקנו עבד עברי״. ״כי תקנו״ — הם, עם ישראל. ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם״ — משה רבינו, עליך ללמד את המשפטים לפניהם, להם, לעם ישראל. היה צריך לומר ״כי תקנו״: שאם הם, עם ישראל, יקנו עבד עברי, יהיה הדין כך וכך. שואל אדמו״ר הזקן: מדוע כתוב ״כי תקנה״ בלשון יחיד, ולא בלשון רבים? אל מי הוא מדבר כאן? אומר אדמו״ר הזקן: יש כאן דווקא מילה, ויש כאן דווקא...
10:46 אויב נאך, חס ושלום, [לא ברור] געפינען זיך צווישן אומות העולם, וועגן דעם איז דא דער יעוד, דער ״לבנו ייעדנה״, אז דער אויבערשטער וועט זיי צוריקנעמען, חתונה האבן מיט זיי. דאס איז די גאולה. [לא ברור]. איז די פרשה הייבט זיך אן: ״כי תקנה עבד עברי״. דאס איז דער ערשטער ציווי פון דער פרשה. דער אלטער רבי פרעגט אין תורה, אין היינטיקער פרשה, חסידישע פרשה ווי מען רופט דאס, דער אלטער רבי פרעגט א שאלה, אן אינטערעסאנטע שאלה: ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם״, וואס דאס איז גערעדט געווארן בלשון נוכח און בלשון יחיד. דאס הייסט אז דער אויבערשטער רעדט צו משה רבינו: ״אשר תשים״ — דו, משה רבינו. ״לפניהם״ — ווער איז דאס ״לפניהם״? ״לפניהם״ גייט צו אידישן פאלק, צו עם ישראל. דא שטייט לשון רבים, ״לפניהם״, צו זיי, צום אידישן פאלק. וואס שטייט שפעטער? ״כי תקנה״. ער רעדט דאך צום אידישן פאלק, ער רעדט דאך צו עם ישראל, ״לפניהם״, לשון רבים, עם ישראל, און יעצט רעדט ער בלשון יחיד, צו דיר. ווי האט געדארפט שטיין דער המשך הפסוק? געדארפט שטיין ״כי תקנו עבד עברי״. ״כי תקנו״ — זיי, דער אידישער פאלק. ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם״ — משה רבינו, דו דארפסט אויסלערנען די משפטים לפניהם, צו זיי, צום אידישן פאלק. היה לנו צו זאגן ״כי תקנו״: אז זיי, דער אידישער פאלק, עם ישראל, אויב זיי וועלן קויפן אן עבד עברי, יהיה זה וזה הדין. פרעגט דער אלטער רבי, פארוואס שטייט ״כי תקנה״, לשון יחיד, און נישט בלשון רבים? צו וועמען רעדט ער דא? זאגט דער אלטער רבי: אמיר דוקא ווארט, און אמיר דוקא...
12:40 ביאור. וזהו יסוד כללי בפרשת השבוע. אומר אדמו"ר הזקן ש״כי תקנה עבד עברי״ נאמר למשה רבינו. הקב"ה מדבר בפסוקים האלה ישירות אל משה רבינו — אותו משה רבינו שעמד במתן תורה, שעליו נאמר ״משה קיבל תורה מסיני״, ומסר את התורה לעם ישראל. הקב"ה אומר למשה רבינו: ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם״. אתה, משה רבינו, צריך לקיים ״תשים לפניהם״; אתה צריך להכניס זאת לפנימיות שלהם. אדמו"ר הזקן מפרש ״לפניהם״ מלשון פנימיות: להכניס את התורה לפנימיות שלהם, לנשמה שלהם, ללב שלהם. ״כי תקנה״ — הקב"ה אומר למשה רבינו. ומה הוא אומר? ״כי תקנה עבד עברי״. אתה, משה רבינו, צריך לקנות ולעשות שכל יהודי יהיה עבד עברי, עבד לקב"ה. אתה צריך לגלות אצל כל יהודי את העניין של עבד עברי. ובזה מתבאר כל המשך הפסוקים. ״שש שנים יעבוד״ — כל יהודי הוא עבד של הקב"ה. משה רבינו מגלה אצל כל יהודי שהוא יהיה עבד לקב"ה, עבד לריבונו של עולם. וזהו עניינו של עבד: כשהנשמה יורדת לכאן למטה, היא נעשית קניינו של הקב"ה, עבדו של הקב"ה. ו״שש שנים״, אומר אדמו"ר הזקן, מרמז על...
12:40 ביאור. און דאס איז א יסוד כללי אין דער פרשה פון היינטיקער סדרה. זאגט דער אלטער רבי, אז דער ״כי תקנה עבד עברי״ גייט צו משה רבינו. דער אויבערשטער רעדט אין די פסוקים גראד צו משה רבינו. זעלבער משה רבינו וואס ער איז געשטאנען ביי מתן תורה, און ער איז געווען דער ״משה קיבל תורה מסיני״, און האט איבערגעגעבן די תורה צו עם ישראל. איז דער אויבערשטער זאגט צו משה רבינו: ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם״. דו, משה רבינו, דו דארפסט געבן ״תשים לפניהם״; דו דארפסט עס אריינגעבן אין זייער פנימיות. דער אלטער רבי טייטשט ״לפניהם״ מלשון פנימיות, אריינגעבן אין זייער פנימיות, ״לפניהם״, אין זייער נשמה, אין זייער פנימיות, אריינגעבן די תורה אין דער הארץ, אין דער נשמה. ״כי תקנה״ — דער אויבערשטער זאגט צו משה רבינו. וואס זאגט דער אויבערשטער? ״כי תקנה עבד עברי״. דו, משה רבינו, דו דארפסט מאכן דעם ״כי תקנה עבד עברי״. דו דארפסט קויפן און מאכן אז יעדער איד זאל זיין אן עבד עברי, עבדים צום אויבערשטן. דו דארפסט מגלה זיין ביי יעדן אידן דעם ענין פון עבד עברי. און מיט דעם איז מבואר דער גאנצער המשך הפסוקים. ״שש שנים יעבוד״ — וואס גייט אז יעדער איד איז אן עבד פון דעם אויבערשטן. משה רבינו איז מגלה ביי יעדן אידן, אז דער איד וועט זיין אן עבד צום אויבערשטן, עבד צום רבונו של עולם. און דאס איז אן עבד: דאס איז דורך דעם וואס די נשמה קומט אראפ דא למטה, און די נשמה קומט אראפ דא למטה, ווערט זי דעם אויבערשטנס קנין, דעם אויבערשטנס עבד. און ״שש שנים״, זאגט דער אלטער רבי, אז ״שש שנים״ דאס איז...
14:26 ״שית אלפי שנין הוי עלמא״. ״שש שנים״ מרמזות לששת אלפי השנים, ל״שית אלפי שנין״, שבהן הנשמה יורדת לכאן למטה. זהו זמן עבודת האדם, ובפרט בזמן הגלות, שהוא הזמן של ״יעבוד״ — ״שש שנים יעבוד״. זוהי עבודת האדם כשהנשמה חיה בתוך גוף ומלובשת בדברים גשמיים, וצריכה לעבוד את הקב"ה, להיות עבדו של הקב"ה. ועל כך נאמר ״שש שנים יעבוד״. ״ובשביעית״ — באלף השביעי, כשיגיעו ימות המשיח — ״יצא לחפשי חנם״. אז יהיה ״יצא לחפשי״, חינם מן המצוות, כפי שאומרת הגמרא. אז יהיו ימות המשיח, ואז יהיה שכר המצוות; היהודי יסיים את כל עבודת הבירורים של זמן הגלות, את עשיית העולם לדירה לו יתברך, לקב"ה. ואז יהיה ״יצא לחפשי חנם״. ועל כך מדבר המשך הפרשה, על הגילויים הגדולים והמתנות הגדולות שהקב"ה ייתן ליהודים לאחר מכן. וזהו היסוד שבו פותחת כאן התורה, מיד אחרי מתן תורה, ב״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם, כי תקנה עבד עברי״. הקב"ה אומר למשה רבינו: היהודים קיבלו את התורה. הם קיבלו את התורה לא בתור דבר חדש; היהודי יהיה עבדו של הקב"ה.
14:26 מרמז אויף ״שית אלפי שנין הוי עלמא״. ״שש שנים״, איז דאס מרמז אז עס זענען דא די זעקס טויזנט יאר, די ״שית אלפי שנין״, וואס איז די זעקס, די ימים וואס איז דא ירידת הנשמה דא למטה, וואס איז די עבודה של אדם אין זמן הזה, בפרט אין זמן הגלות, וואס דאס איז דער זמן פון ״יעבוד״, ״שש שנים יעבוד״. די עבודה של אדם, וואס די נשמה איז אויף דעם לעבן אין גוף, און איז אנגעטאן אין דברים גשמיים, און ס׳דארף דינען דעם אויבערשטן, זיין דעם אויבערשטנס עבד. איז אויף דעם זאגט מען ״שש שנים יעבוד״. ״ובשביעית״ — וואס איז דער אלף השביעי, ס׳וועט קומען צו גיין די ימות המשיח — ״יצא לחפשי חנם״. דעמאלט וועט זיין דער ״יצא לחפשי״, חנם מן המצוות, ווי די גמרא זאגט. אז דעמאלט וועט זיין, עס וועט זיין די ימות המשיח, וואס דעמאלט וועט זיין דער שכר המצוות, און דעמאלט וועט זיין וואס דער איד וועט ענדיקן די גאנצע עבודה פון מברר זיין, פון די צייטן אין גלות, און מאכן פון דער וועלט א דירה לו יתברך פאר דעם אויבערשטן. און דעמאלט וועט זיין ״יצא לחפשי חנם״, און אויף דעם גייט דער המשך הפרשה, אויף די גרויסע גילויים, די גרויסע מתנות וואס דער אויבערשטער וועט געבן אידן נאך דעם. און דאס איז דער יסוד וואס דא הייבט אן די תורה, גלייך נאך מתן תורה, מיט ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם, כי תקנה עבד עברי״. אז דער אויבערשטער זאגט צו משה רבינו: אידן האבן באקומען די תורה. אידן האבן באקומען די תורה, נישט אויף א נייע זאך; דער איד וועט דעם אויבערשטנס...
15:56 יהודים היו קיימים עוד לפני מתן תורה. עם יציאת מצרים ומתן תורה נעשינו העם של הקב"ה, ומתוך כך בא עניין העבודה. כפי שנאמר קודם, בפרשת שמות: ״בהוציאך את העם ממצרים תעבדון את האלקים על ההר הזה״. כשיצאו היהודים ממצרים, הם היו עבדי פרעה, וביציאתם ממצרים יצאו מ[לא ברור] ונעשו עבדי הקדוש ברוך הוא. ומאז הם נעשו עבדי הקב"ה, ״כי לי בני ישראל עבדים״. היהודים נעשו עבדי הקב"ה, והעבדות לקב"ה היא עבדות נצחית. וזהו שנאמר ״שש שנים יעבוד״. אבל מי מגלה אצל יהודים את העניין של עבדות, של עבודה? זהו עניינו של משה רבינו. למה? מה פירוש הדבר שדווקא משה רבינו צריך לגלות את העניין של עבד עברי? אדמו"ר הזקן מבאר [לא ברור] עניין יסודי בחסידות מתורת הבעל שם טוב. אומר על כך אדמו"ר הזקן: כידוע, בזוהר נקרא משה רבינו ״רעיא מהימנא״. יש בזוהר חלק שלם שבו הוא נקרא ״רעיא מהימנא״. מה פירוש ״רעיא מהימנא״? יש לכך שני פירושים. הפירוש הפשוט הוא שהוא רועה נאמן. משה רבינו היה רועה נאמן של ישראל, והרי כבר קודם, בפרשת שמות, מוצאים שמשה היה
15:56 עבד. אידן זיינען געווען פאר מתן תורה, זיי זענען געקומען צו גיין מיט יציאת מצרים און מתן תורה, מיר זענען געווארן דעם אויבערשטנס פאלק, מיר זענען געווארן דעם אויבערשטנס עם, און דאס גיט דעם ענין פון עבודה. ווי עס שטייט פריער אין דער פרשה, פרשת שמות: ״בהוציאך את העם ממצרים תעבדון את האלקים על ההר הזה״. אז בשעת יציאת מצרים, ווען אידן זיינען ארויסגעגאנגען פון מצרים, זענען זיי געווען עבדי פרעה, און מיט דעם ארויסגאנג פון מצרים זענען זיי ארויסגעגאנגען פון [לא ברור] און געווארן עבדי הקדוש ברוך הוא. און פון יעמאלט אן זענען זיי געווארן דעם אויבערשטנס עבדים, ״כי לי בני ישראל עבדים״. אידן זענען געווארן דעם אויבערשטנס עבדים, און די עבדות צום אויבערשטן איז עבדות נצחית. און דאס איז דער ענין וואס מען זאגט, אז ״שש שנים יעבוד״ — ווער איז אבער מגלה ביי אידן דעם ענין פון עבדות, עבודה? דאס איז דער ענין פון משה רבינו. פארוואס? וואס איז דער טייטש אז דווקא משה רבינו זאל מגלה זיין דעם ענין פון עבד עברי? איז דער אלטער רבי מבאר, [לא ברור], אן ענין יסודי אין חסידות פון תורת הבעל שם טוב. זאגט דער אלטער רבי אויף דעם, אז ידוע, עס שטייט אין זוהר, משה רבינו ווערט אנגערופן רעיא מהימנא. עס שטייט דארט א גאנצער חלק אין זוהר, וואו ער ווערט אנגערופן רעיא מהימנא. וואס איז דער טייטש רעיא מהימנא? אין רעיא מהימנא זיינען פאראן צוויי טייטשן. דער פשוטער טייטש רעיא מהימנא איז, אז ער איז א רועה נאמן. משה רבינו איז געווען א רועה נאמן פון ישראל, און מען געפינט דאך אין דער פרשה פריער, אין פרשת שמות, וואו משה היה
17:36 רועה, ושהקב"ה בחן אותו. משה רבינו, בכך ש[לא ברור] צאן ישראל, [לא ברור] הכבשה הקטנה שברחה, וכל הסיפור שהתורה מספרת — כיצד בעקבות זאת בחר הקב"ה במשה רבינו להיות הרועה הנאמן של ישראל. הנאמנות של משה, שהוא דואג לכל יהודי וחושב על כל יהודי, וכולי. זהו פירוש אחד, הפירוש הפשוט. ויש גם פירוש עמוק יותר. אדמו"ר הזקן מפרש ב[לא ברור] ש״מהימנא״ הוא מלשון אמונה. ״רעיא מהימנא״ פירושו שהוא הרועה, מי שלוקח את הכבשים ואת הגדיים כדי לתת להם לאכול עשב. כלומר, רעיא מהימנא הוא מי שזן ומפרנס את האמונה. כמו הרועה, הרועה עם [לא ברור]: תכליתו היא לקחת את הכבשים, את הגדיים, את הצאן, אל השדה, ושם הוא נותן להם עשב כדי שירעו ויאכלו. משה רבינו הוא רועה האמונה; הוא הרועה את האמונה אצל יהודים. מה פירוש שהוא רועה את האמונה? הרי יהודים הם מאמינים, מאמינים בני מאמינים.
17:36 רועה, אז דער אויבערשטער האט משה׳ן אויסגעפרובט. משה רבינו, דורך דעם וואס [לא ברור] צאן ישראל, [לא ברור] דאס שעפסעלע וואס איז אנטלאפן, און די גאנצע סיפור וואס די תורה דערציילט, ווי אזוי דורך דעם האט דער אויבערשטער אויסגעקליבן משה רבינו זאל זיין דער רועה נאמן של ישראל. די נאמנות פון משה, וואס ער גיט זיך אפ מיט יעדער איד, און ער טראכט פון יעדן איד, וכולי. דאס איז איין טייטש, דאס איז דער פירוש הפשוט. און נאך איז פאראן א טיפערער טייטש. דער אלטער רבי טייטשט אין [לא ברור], אז דער טייטש פון רעיא מהימנא — מהימנא איז בלשון אמונה. און רעיא מהימנא איז דער טייטש אז ער איז דער פאסטוך, דער רועה, דער פאסטוך וואס גייט און נעמט די שעפעלעך, נעמט די ציגעלעך, און ער נעמט זיי צו געבן זיי צו עסן די גראז. איז רעיא מהימנא, אז ער איז זן ומפרנס את האמונה. אזוי ווי דער רועה, דער רועה מיט זיין [לא ברור], דער פאסטוך. זיין תכלית איז אז ער נעמט די שעפעלעך, נעמט די ציגעלעך, די שעפסעלעך, דעם צאן, און ער נעמט זיי אין פעלד, און דארטן גיט ער זיי די גראז, זיי זאלן ארומגיין און פאשעווען, זאלן עסן. איז משה רבינו דער רועה פון די אמונה, ער איז דער וואס פאשט די אמונה ביי אידן. וואס איז דער טייטש, ער פאשט די אמונה? אידן זיינען דאך מאמינים, מאמינים בני מאמינים.
19:11 יהודים הרי קיבלו את האמונה בירושה מאברהם אבינו. וכמו שכתוב בפרשה הקודמת, כשבני ישראל יצאו ממצרים הייתה להם אמונה פשוטה: ״ויאמינו״. אמונה לא חסרה ליהודים. אבל, אומר אדמו״ר הזקן, [לא ברור], האמונה יכולה להישאר בבחינת מקיף. מה פירוש מקיף? אדם יכול להיות בעל אמונה: הוא מאמין בה׳, מאמין בבורא עולם, מאמין שיש אלוקים בעולם, ריבונו של עולם — אבל אין לזה קשר לחיים שלו. הוא מאמין בקדוש ברוך הוא, מאמין בה׳, מאמין שיש בורא, אבל לחיי היום־יום שלו אין לזה שום קשר. הוא יכול לחיות את חיי היום־יום שלו בלי לחיות כלל עם האמונה שלו. וכפי שהוא מביא מהגמרא, הגמרא אומרת: ״גנבא אפום מחתרתא רחמנא קריא״. יכול להיות גנב, גנב יהודי, [לא ברור], והוא עומד ליד הדלת, עומד לגנוב, ומבקש מריבונו של עולם: עזור לי שאף אחד לא יתפוס [לא ברור]. הוא מבקש מריבונו של עולם, [לא ברור]. וזו סתירה: [לא ברור]. אומר אדמו״ר הזקן, דווקא הרעיא מהימנא, משה רבינו, [לא ברור] אמונה, [לא ברור] שהאמונה תהיה [לא ברור] בלב [לא ברור].
19:11 אידן האבן דאך באקומען די אמונה בירושה פון אברהם אבינו. און ווי עס שטייט אין דער פריערדיגער פרשה, אז ווען אידן זיינען ארויס פון מצרים, האבן זיי דאך געהאט די אמונה פשוטה, ״ויאמינו״. אמונה האט אידן נישט געפעלט. אבער, זאגט דער אלטער רבי, [לא ברור], אמונה קען אזוי בלייבן במקיף. וואס איז במקיף? א מענטש קען האבן אמונה, ער גלייבט אין דעם אויבערשטן, ער גלייבט אין דעם בורא עולם, ער גלייבט אז עס איז דא א גאט אויף דער וועלט, רבונו של עולם, אבער דאס האט נישט צו טאן מיט זיין לעבן. ער גלייבט אין הקדוש ברוך הוא, ער גלייבט אין דעם אויבערשטן, ער גלייבט אז עס איז דא א באשעפער, אבער זיין טאג־טעגליך לעבן האט עס גארנישט צו טאן. ער קען לעבן זיין טאג־טעגליך לעבן אין גאנצן נישט מיט זיין אמונה. און ווי ער ברענגט פון דער גמרא, די גמרא זאגט: ״גנבא אפום מחתרתא רחמנא קריא״. עס קען זיין א גנב, א אידישער גנב, [לא ברור], און ער שטייט ביים טיר, ער האלט ביים גנב׳ענען, און ער בעט ביים רבונו של עולם: העלף מיר אז קיינער זאל נישט כאפן [לא ברור]. ער בעט דעם רבונו של עולם, [לא ברור]. און דאס איז א סתירה: [לא ברור]. זאגט דער אלטער רבי, דווקא דער רעיא מהימנא, משה רבינו, [לא ברור] אמונה, [לא ברור] די אמונה זאל ווערן [לא ברור] אין הארץ [לא ברור].
20:54 הוא מאמין בה׳, אבל ייתכן שהאמונה נשארת בבחינת מקיף. האמונה צריכה לרדת אל הלב, להיות אצלו דבר אמיתי, דבר חי, ולחיות איתה בתוקף בחיי היום־יום. זו פעולתו של משה רבינו, רעיא מהימנא. משה רבינו מלמד זאת את כל היהודים: שהאמונה לא תישאר באופן פסח׳דיק [לא ברור], שלא תישאר בבחינת מקיף, אלא תרד אל הלב, אל האדם, ותהיה אצלו דבר אמיתי. [לא ברור] ״אנו עבדו דקודשא בריך הוא״. התורה באה ואומרת: ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם״. הרבי אומר שמשה רבינו, אחרי שהיה מתן תורה, ״וירד ה׳ על הר סיני״ ו״וכל העם רואים את הקולות״, היה גילוי אלוקות, וראו אלוקות באמת. ראו ש״הוי׳ הוא האלקים, אין עוד מלבדו״. אבל אחרי מתן תורה, כשהסתלק הגילוי של מתן תורה — שהיה אז גילוי עצום, וכל מי שעמד בהר סיני ראה אותו — האמונה יכולה להישאר [לא ברור]. הרבי אומר שמשה רבינו צריך ללמד שעכשיו מתחיל ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם״: שזה לא יישאר רק באופן של אמונה [לא ברור], אלא יהיה ״משפטים״ — דברים שמתקבלים אצלו על פי שכל. זה הפירוש של ״לפניהם״: הדבר נכנס בפנימיותו של האדם, וממילא יכול [לא ברור].
20:54 ער גלויבט אין דעם אויבערשטן, אבער ס'קען זיין אז די אמונה בלייבט א מקיף. די אמונה זאל אראפגיין אין הארצן, אז דאס זאל זיין ביי אים אן אמת'ע זאך, א לעבעדיגע זאך, און לעבן מיט א תוקף אין טאג־טעגליכן לעבן. דאס איז די פעולה פון דעם משה רבינו, רעיא מהימנא. משה רבינו מלמד דאס אלע אידן: די אמונה זאל נישט בלייבן פסח'דיג [לא ברור], זאל נישט בלייבן במקיף, נאר די אמונה זאל אראפקומען אין הארץ, ביי דעם מענטש, אז די אמונה זאל זיין ביי אים אן אמת'ע זאך. [לא ברור] „אנו עבדו דקודשא בריך הוא“. די תורה קומט און זאגט: „ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם“. דער רבי זאגט, אז משה רבינו, נאך דעם וואס ס'איז געווען מתן תורה, „וירד ה' על הר סיני“ און „וכל העם רואים את הקולות“, ס'איז געווען א גילוי אלקות, און מ'האט געזען געטלעכקייט באמת. מ'האט געזען אז „הוי' הוא האלקים, אין עוד מלבדו“. אבער נאך מתן תורה, ווען ס'איז אוועק דער גילוי פון מתן תורה, וואס איז דעמאלט געווען א געוואלדיגער גילוי, און יעדער וואס איז געשטאנען ביים הר סיני האט דאס געזען, קען די אמונה בלייבן [לא ברור]. דער רבי זאגט אז משה רבינו זאל אויסלערנען, אז יעצט הויבט זיך אן „ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם“: ס'זאל נישט בלייבן נאר אין אן אופן פון אמונה [לא ברור], נאר דאס זאל זיין „משפטים“ — זאכן וואס לייגן זיך ביי אים על פי שכל. דאס איז דער פשט פון „לפניהם“: עס קומט אריין בפנימיות, ביי דעם מענטש, און ממילא קען זיך [לא ברור].
23:00 משה רבינו, ה״רעיא מהימנא״, צריך להמשיך את האמונה, להוריד אותה בפנימיות, כך שיהודי ירגיש בתוקף בחיי היום־יום שהוא עבד של ה׳, ״אנו עבדו דקודשא בריך הוא״. וממילא, בששת ימי המעשה הוא עובד את ה׳ בכל חייו, בכל המסירות והנתינה שלו. זו ההדגשה של הרבי. אומר אדמו״ר הזקן, שזה לא יהיה [לא ברור]. יש משל מגנב: איזה מין אדם הוא גנב? [לא ברור] מן הישן, רחמנא ליצלן. ואדמו״ר הריי״צ אומר [לא ברור], שרואים ששני העניינים יכולים לבוא יחד: יש גניבה, רחמנא ליצלן, ויש הקב״ה. כך יכול להיות אצל בעל עסק. הוא יודע שהוא עבד, והוא יודע שהפרנסה באה מה׳; הוא מתפלל לה׳ על פרנסתו. [לא ברור] ״על ישראל כולה בטובה וחיים״. חס ושלום, כשהוא מתחיל עסק, הוא פונה עם העסק הזה להשגת פרנסה, ורוצה לעשות [לא ברור]. הוא יודע את ההלכה, ובכל זאת עולים בדעתו כל מיני דברים שהם היפך ההלכה. הוא חושב שכך יעזור לעצמו; בסופו של דבר [לא ברור].
23:00 דער משה רבינו, דער „רעיא מהימנא“, דארף ממשיך זיין די אמונה, אראפברענגען די אמונה בפנימיות, אז אן איד זאל פילן א תוקף אין טאג־טעגליכן לעבן, אז ער איז דעם אויבערשטנס אן עבד, „אנו עבדו דקודשא בריך הוא“. און ממילא, אין די ששת ימי המעשה דינט ער דעם אויבערשטן מיט'ן גאנצן לעבן, מיט דער גאנצער מסירות נתינה. דאס איז די דרינגען פון דעם רבי'ן. זאגט דער אלטער רבי, ס'זאל זיין נישט [לא ברור]. ס'איז דא א משל פון א גנב: וואס פאר א מין מענטש איז א גנב? [לא ברור] פון דעם אלטן, רחמנא ליצלן. און דער פריערדיקער רבי זאגט [לא ברור], אז מען זעט ביידע ענינים קענען קומען צוזאמען: ס'איז דא די גניבה, רחמנא ליצלן, און ס'איז דא דעם אויבערשטן. דאס קען זיין ביים בעל־עסק. ער ווייסט אז ער איז אן עבד, און ער ווייסט אז די פרנסה קומט פון דעם אויבערשטן; ער דאוונט צום אויבערשטן אויף זיין פרנסה. [לא ברור] „על ישראל כולה בטובה וחיים“. חס ושלום, ווען ער הויבט אן א עסק, גייט ער מיט דעם עסק צו דער פרנסה, און ער וויל מאכן [לא ברור]. ער ווייסט די הלכה, און דאך פאלן אים איין כל מיני ענינים וואס זענען היפך הלכה. ער מיינט אז ער וועט זיך דערמיט העלפן; סוף דבר [לא ברור].
25:02 הוא צריך להגיע למה שהתורה מלמדת. מצד אחד הוא יודע שהוא מתפלל לה׳, ומתפלל לה׳ על העסק שלו ועל פרנסתו; ומצד שני יכול להיות [לא ברור]. יהודי שלומד תורה יודע שהתורה היא חכמתו ורצונו של הקדוש ברוך הוא, והוא מתפלל לפני הלימוד שה׳ יעזור לו להבין. [לא ברור] כשמגיעים ללימוד, הוא רוצה להבין דווקא כך, וחברו אומר לו סברה אחרת. הוא כועס, כי הוא רוצה לנצח, וכבר ברור לו איך הדברים יוצאים ומי מבין. וכך יכול להיות גם בתפילה: הוא מקצר בעבודת התפילה, מקצר [לא ברור] כי הוא רוצה ללכת ללמוד. זה יכול להיות בכל מיני אופנים. מה יכולה להיות העבודה שטמונה בזה, כשהוא מתפלל לה׳ ומבין שזו עבודת השם? האמונה קיימת אצלו, הוא מאמין, אבל היא נמצאת אצלו באופן של מקיף; היא עומדת אצלו [לא ברור], ואינה באה לידי פועל ממש בחיי היום־יום. יכול להיות שהנהגתו, מחשבתו, דיבורו ומעשיו יהיו היפך רצון העליון. וממילא צריך להגיע העניין של רעיא מהימנא, משה רבינו, שממשיך את האמונה, כדי שיהודי יבין, ושאצל יהודי יהיה [לא ברור].
25:02 ער מוז אנקומען צו דעם וואס די תורה לערנט. פון איין זייט ווייסט ער אז ער דאוונט צום אויבערשטן, און ער דאוונט צום אויבערשטן אויף דעם עסק און אויף זיין פרנסה; און פון דער אנדערער זייט קען זיין [לא ברור]. אן איד וואס לערנט תורה ווייסט אז תורה איז חכמתו ורצונו של הקדוש ברוך הוא, און ער דאוונט פאר'ן לערנען, אז דער אויבערשטער זאל אים העלפן פארשטיין. [לא ברור] ווען עס קומט צום לערנען, וויל ער פונקט פארשטיין, און זיין חבר זאגט אים אן אנדער סברא. ער ווערט אין כעס, ווייל ער וויל געווינען, און ער ווייסט שוין ווי ס'קומט אויס, ווער ס'פארשטייט. און אזוי אויך קען זיין ביי תפילה: ער מקצר אין עבודת התפילה, ער מקצר [לא ברור] ווייל ער וויל גיין לערנען. דאס קען זיין אויף כל מיני אופנים. וואס קען זיין די עבודה וואס שטעקט דערין, ווען ער דאוונט צום אויבערשטן און פארשטייט אז דאס איז עבודת השם? די אמונה איז ביי אים, ער גלויבט, ער איז מאמין, אבער די אמונה שטייט ביי אים אין אן אופן פון מקיף; זי שטייט ביי אים [לא ברור], און זי קומט נישט בפועל ממש אין טאג־טעגליכן לעבן. עס קען זיין ביי זיין הנהגה, מחשבה, דיבור ומעשה, אז זיי זענען היפך רצון העליון. און ממילא דארף אנקומען דער ענין פון רעיא מהימנא, און דאס איז משה רבינו, וואס ממשיך איז די אמונה, אז אן איד זאל פארשטיין, און אן איד זאל ביי אים [לא ברור].
26:53 שיתברר שצריך לדעת שהוא עבד של ה׳. כתוב בתורה: ״שש שנים יעבוד ובשביעית יצא לחפשי חנם״. מה טמון בזה? מצד אחד יש ״שש שנים יעבוד״, ואחר כך יש ״ובשביעית יצא לחפשי חנם״. כלומר, תכלית עבודתו צריכה להיות שתמיד יֵדע ש״ובשביעית יצא לחפשי חנם״. כלומר, גם בגשמיות, כשאדם הוא עבד, עליו לדעת שהוא עבד, אבל העבדות היא רק לזמן מסוים. זה פשוטו של מקרא, כפי שהתורה מספרת לנו את הדבר. אבל כדי להיות עבד ה׳, ממילא צריך לדעת שאפילו אם ״שש שנים יעבוד״, עליו לחיות עם זה ש[לא ברור] שלא יהיה עבד. לא שהוא יחשיב את עצמו לעבד לעולם; עליו לדעת שהוא עבד רק שש שנים, ואחר כך עליו לצאת ״לחפשי חנם״. כלומר, כבר מרגע שנכנסים לעבדות צריך לדעת שהמטרה היא ״יצא לחפשי חנם״, שבאמת הוא לא נשאר עבד, כי יהודי אינו עבד. ״עבדי הם ולא עבדים לעבדים״, אומרת הגמרא. יהודי צריך לדעת שגם אם הוא עבד, כן, הוא אינו עבד של אדם אחר. יהודי אינו עבד של עבד; יהודי הוא באמת לעולם עבד ה׳. ולכן, כבר מהשנה הראשונה שבה הוא נעשה עבד, עליו לדעת שהמטרה היא ״ובשביעית יצא לחפשי חנם״. מה פירוש העניין הזה בעבודת השם, בהוראה למעשה בעבודה? על כך דיבר הרבי פעם בהתוועדות, נדמה לי,
26:53 אויפפאלן אז מ׳זאל וויסן אז ער איז אן עבד פון אויבערשטן. עס שטייט אין דער תורה: „שש שנים יעבוד ובשביעית יצא לחפשי חנם“. וואס ליגט דא אינעווייניג? אויף איין זייט איז דא „שש שנים יעבוד“, און דערנאך איז דא „ובשביעית יצא לחפשי חנם“. דאס הייסט, דער תכלית פון זיין עבודה דארף זיין אז ער זאל שטענדיג וויסן אז „ובשביעית יצא לחפשי חנם“. דאס הייסט, אויך בגשמיות, אז דער אדם, ווען ער איז אן עבד, דארף וויסן אז ער איז אן עבד, אבער דער עבדות איז נאר פאר א געוויסע צייט. דאס איז דער פשוטו של מקרא, אזוי ווי די תורה דערציילט אונז די זאך. אבער צו זיין אן עבד ה׳ איז ממילא דארף מען וויסן אז „שש שנים יעבוד“, אפילו, אבער דארף מען לעבן מיט דעם אז [לא ברור] מען זאל נישט זיין קיין עבד. אבער ס׳נישט אז מ׳זאל זיך האלטן פאר אן עבד לעולם; מ׳דארף וויסן אז אן עבד איז נאר שש שנים, און שפעטער דארף ער ארויסגיין „לחפשי חנם“. דאס הייסט אז גלייך פון ווען מ׳קומט אן צו עבדות דארף מען וויסן אז די מטרה איז „יצא לחפשי חנם“, אז באמת איז ער נישט געבליבן קיין עבד, ווייל א איד איז נישט קיין עבד. „עבדי הם ולא עבדים לעבדים“, די גמרא זאגט. א איד דארף וויסן אז אפילו אז ער איז אן עבד, יא, איז ער נישט קיין מענטשנ׳ס עבד. א איד איז נישט קיין עבד צו אן עבד; א איד איז באמת לעולם אן עבד השם. און דערפאר, גלייך פון די ערשטע יאר, ווען ער ווערט אן עבד, דארף ער וויסן אז די מטרה איז „ובשביעית יצא לחפשי חנם“. וואס איז דער טייטש פון דעם ענין אין עבודת השם, אין עבודה׳ס הוראה? אויף דעם האט דער רבי אמאל גערעדט אין א פארברענגען, גלייב איך,
28:35 בשנים הראשונות, בתחילת נשיאותו של הרבי, הייתה התוועדות בפרשת משפטים תשי״א, והרבי דיבר באריכות רבה על העניין הזה. מה פירוש מה שהתורה אומרת לנו? הרבי אמר שבעבודת השם יהודי הוא עבד ה׳. וישנה העבודה של ״שש שנים יעבוד״: זו עבודת השם בזמן הגלות, כשיהודי נמצא בארץ נכרייה ובכל זאת עובד את ה׳. ומה פירוש ״ובשביעית יצא לחפשי חנם״? הפירוש הוא שיהודי צריך לדעת שכל מטרתו בעבודת השם היא להגיע ל״ובשביעית יצא לחפשי חנם״. כלומר, יהודי צריך לדעת שהגלות אינה מקומו. יהודי צריך להיות תמיד עם צימאון, תשוקה וגעגועים לימות המשיח. גם כשהוא נמצא בגלות, יהודי אינו שייך לגלות. יהודי אינו יהודי של גלות. הוא צריך לדעת שהמטרה, התכלית והכוונה הן ״ובשביעית יצא לחפשי חנם״; שכל עבודתו היא כדי — ובלשון המשנה, איך אומרת המשנה במסכת ברכות? ״כל ימי חייך להביא לימות המשיח״. ״כל ימי חייך להביא לימות המשיח״ — הפירוש החסידי, הפירוש הפנימי הוא: ״כל ימי חייך להביא לימות המשיח״. יהודי צריך לחיות את ״כל ימי חייך״ ולזכור שזה ״להביא לימות המשיח״. עוד על העניין הזה הרבי
28:35 אין די ערשטע יארן, די ערשטע ווען דער רבי, די התחלת הנשיאות פון רבי׳ן, געווען א פארברענגען פרשת משפטים תשי״א. און דער רבי האט גערעדט זייער באריכות און זייער אריכות אין דעם ענין. וואס איז דער פשט אין וואס די תורה זאגט אונז? דער רבי האט געזאגט אז אין עבודת השם איז דאך א איד אן עבד השם. און ס׳איז דא די שיטה פון „שש שנים יעבוד“; דאס איז די עבודת השם ווען מ׳איז אין גלות, וואס א איד אין דער פרעמד, נו, טוט אלץ די עבודת השם. וואס איז דער פשט פון „ובשביעית יצא לחפשי חנם“? איז דער טייטש אז א איד דארף וויסן אז זיין גאנצע מטרה אין עבודת השם איז אנצוקומען צו „ובשביעית יצא לחפשי חנם“. דאס הייסט אז א איד דארף וויסן אז דער גלות, דאס איז נישט זיין פלאץ. א איד דארף האבן שטענדיג דעם צימאון, די תשוקה, די געגועים אויף דעם ענין פון ימות המשיח. אפילו בשעה מ׳געפינט זיך אין גלות, א איד איז נישט בלייבנדיג צום גלות. א איד איז נישט קיין גלות־איד. א איד דארף וויסן אז די מטרה און דער תכלית און די כוונה איז „ובשביעית יצא לחפשי חנם“; אז זיין גאנצע עבודה איז כדי, און מיט דעם לשון המשנה, ווי זאגט די משנה אין מסכת ברכות? „כל ימי חייך להביא לימות המשיח“. „כל ימי חייך להביא לימות המשיח“ איז דער טייטש, דער חסידישער טייטש, דער פנימיות׳דיגער טייטש: „כל ימי חייך להביא לימות המשיח“. אז א איד דארף לעבן „כל ימי חייך“, דארף ער געדענקען אז דאס איז „להביא לימות המשיח“. מער די זאך דער
30:12 דיבר פעם בהתוועדות. מי אומר זאת במשנה? רבי אלעזר בן עזריה. איך הוא אומר בהגדה של פסח, במשנה במסכת ברכות? ״אמר רבי אלעזר בן עזריה, הרי אני כבן שבעים שנה״. רבי אלעזר בן עזריה נתמנה פעם לנשיא. הגמרא מספרת במסכת ברכות שבאותו זמן הוא נתמנה לנשיא. ובאותו יום שבו נתמנה לנשיא, מה אמר רבי אלעזר בן עזריה? ״הרי אני כבן שבעים שנה״. כידוע, הוא היה בסך הכול בן שמונה־עשרה, אבל כדי שיוכל להיות נשיא ושדבריו יתקבלו, הוא נעשה במצב של ״כבן שבעים שנה״. ומה הוא רצה? כלשון חז״ל, ״שתאמר יציאת מצרים בלילות״. הוא רצה לפעול שיזכירו יציאת מצרים בלילות. איך זה בא לידי ביטוי? כשרואים את כל מה שהמשנה אומרת, שיציאת מצרים אינה רק בימים, אלא גם בלילות. והמשנה מסיימת: ״ימי חייך העולם הזה, כל ימי חייך להביא לימות המשיח״. מה הפירוש הפנימי כאן? מה העומק בזה? רבי אלעזר בן עזריה נתמנה לנשיא. מדוע הדבר הראשון שהנשיא מדבר עליו הוא יציאת מצרים? ושיזכירו יציאת מצרים לא רק בימים אלא גם בלילות, ו״כל ימי חייך להביא לימות המשיח״. מה הפירוש כאן? והרבי אמר בזה כוונה נפלאה. רבי אלעזר בן עזריה היה מן הנשיאים הראשונים בתקופת הגלות. זה היה סמוך לחורבן בית המקדש. ובאותו זמן,
30:12 רבי האט גערעדט אמאל אין א פארברענגען. ווער זאגט דאס אין דער משנה? רבי אלעזר בן עזריה, ווי זאגט ער אונז אין סדר הגדה, די משנה מסכת ברכות: „אמר רבי אלעזר בן עזריה, הרי אני כבן שבעים שנה“. רבי אלעזר בן עזריה איז געווען אמאל געווארן נשיא. די גמרא דערציילט אין מסכת ברכות, יא, אז דעמאלט איז ער געווארן נשיא. און ביי יענעם יום וואס ער איז געווארן נשיא, און וואס האט רבי אלעזר בן עזריה געזאגט? „הרי אני כבן שבעים שנה“. כידוע, אז ער איז געווען גאנץ אכצן יאר אלט, אבער כדי צו ווערן נשיא, און זיינע ווערטער זאלן אנגענומען ווערן, איז ער געווארן ביים מצב פון „כבן שבעים שנה“. און וואס האט ער געוואלט? ווי זאגט חז״ל, „שתאמר יציאת מצרים בלילות“. ער האט געוואלט פועל זיין אז דאס איז יציאת מצרים בלילות. ווי זאגט דאס געפעלט? ווען מ׳זעט די גאנצע מעשה וואס די משנה זאגט, אז יציאת מצרים איז נישט נאר בימים, נאר יציאת מצרים איז אויך בלילות. און די משנה פירט אויס: „ימי חייך העולם הזה, כל ימי חייך להביא לימות המשיח“. וואס איז דער, וואס איז דער פנימיות׳דיגער טייטש דא? וואס איז דער געשמאק? רבי אלעזר בן עזריה איז געווארן נשיא. וואס איז די ערשטע זאך וואס דער נשיא רעדט פון יציאת מצרים? און אז מ׳זאל זיין יציאת מצרים נישט נאר בימים, נאר אויך בלילות, און „כל ימי חייך להביא לימות המשיח“. וואס איז דא דער טייטש? וואס איז דא דער פשט? און דער רבי האט געזאגט א מורא׳דיגע כוונה. רבי אלעזר בן עזריה איז געווען פון די ערשטע נשיאים אז מ׳איז אין גלות. דאס איז נאר געווען גלייך נאך חורבן בית המקדש. און דעמאלט די
31:40 הזמן שבו התרחש סיפורו של רבי אלעזר בן עזריה, כמה שנים לאחר חורבן בית המקדש, הוא היה מן הנשיאים הראשונים. מתחיל מצב של מיצרים, של גלות, של חושך — גלות רומי. זו גלות ארוכה, חשוכה ואפלה, שנדמה שאין לה סוף. מה עושה הנשיא, רבי שזה עתה נתמנה לנשיא? המילה ״נשיא״ היא מלשון נשיאות. עניינו של נשיא הוא שהוא מרים: לא רק שהוא עצמו נמצא למעלה, אלא הוא מרים את צאן מרעיתו. הוא מנשא, הוא מרומם. בא רבי אלעזר בן עזריה ביום שבו הוא נעשה נשיא. מה הוא רוצה? מהי כל מטרתו וכוונתו? הוא פועל אצל יהודים שיוכלו להיות בבחינה של ״מזכירין יציאת מצרים״. שגם כשחיים בגלות קשה, ויבואו זמנים של ״לילות״ — זמנים חשוכים, שחורים ומרים של גלות, חושך כפול ומכופל — גם בלילות מזכירין יציאת מצרים. שגם במצב של לילות יוכל יהודי להיות בבחינה של מזכירין יציאת מצרים, וגם אז הוא עומד במצב של גאולה. יותר מזה הוא אומר: לא רק יציאת מצרים, אלא ״כל ימי חייך להביא לימות המשיח״. לא רק הגאולה הראשונה, אלא הגאולה שעוד לא באה, גאולת המשיח. שיהודי נמצא בזמן הגלות, והוא יודע שכל עבודתו וכל מה שהוא עושה הם ״להביא לימות המשיח״. ש־
31:40 געווען דער זמן וואס ס׳איז געווען די סיפור פון רבי אלעזר בן עזריה, איז געווען כמה שנים נאך חורבן בית המקדש, פון די ערשטע נשיאים. ס׳הייבט זיך אן דער מצב פון מצרים, פון דעם גלות, א חושך, גלות רומי. אז דאס איז אן אומערדיגער, לענגער, פינסטערער, חושך׳דיגער גלות. וואס טוט דער נשיא? א רבי, וואס ער איז ערשט געווארן נשיא. דער טייטש נשיא מלשון איז נשיאות. דער ענין פון נשיא איז וואס ער הייבט אויף. נישט נאר אז ער איז אויבן, נאר ער הייבט אויף זיין, זיין, זיין צאן מרעיתו. ער איז מנשא, ער איז מרומם. קומט צו גיין רבי אלעזר בן עזריה, דעם טאג וואס ער ווערט א נשיא. וואס וויל ער? וואס איז זיין גאנצע מטרה, כוונה? ער איז פועל ביי אידן, אז מ׳זאל קענען זיין אין דער בחינה פון מזכירין יציאת מצרים. אז אפילו מ׳לעבט מיט א שווערע גלות, און ס׳וועט זיין זמנים וואס ס׳וועט זיין לילות. ס׳זענען טונקעלע, שווארצע, חושך׳דיגע גלות אין ביטערע צייטן, חושך, חושך כפול ומכופל. איז אפילו ביי לילות מזכירין יציאת מצרים. אפילו אין דעם מצב פון לילות זאל א איד קענען זיין אין דער בחינה פון מזכירין יציאת מצרים, און אויך ער שטייט אין א מצב פון גאולה. נאך מער זאגט ער, נישט נאר יציאת מצרים, נאר „כל ימי חייך להביא לימות המשיח“. נישט נאר די ערשטע גאולה, נאר די גאולה וואס נאך ניט, די גאולה פון משיח. אז א איד געפינט זיך אין א זמן הגלות, און ער ווייסט אז זיין גאנצע עבודה און אלץ וואס ער טוט, איז דאס להביא לימות המשיח. אז
33:15 [לא ברור]. שעל ידי העבודה הזאת הוא יגיע ל[לא ברור]. הוא יכול להיות בזמן הגלות, וכבר להיות בתנועה נפשית אחרת, לעמוד במצב נעלה יותר, במצב של גאולה. וזהו נשיא. נשיא מרים — ״כי תקנה עבד עברי״. נשיא מרים את צאן מרעיתו. שגם אם הם עדיין יושבים בזמן הגלות, הם יוכלו להיות קשורים למעלה, לעמוד בעולם נעלה יותר, להיות במצב של גאולה, אף שהעולם עדיין נמצא במצב של גלות. בשנים הראשונות היה אצל הרבי סדר בשמחת תורה: הרבי היה מלמד ניגונים. בכל שנה, בליל שמחת תורה, לפנות בוקר, אחרי ההקפות ואחרי הכול, כשהיה נשאר קהל קטן, הרבי היה יורד לבית הכנסת, אחרי כל העניינים — אחרי ההקפות ואחרי הסעודה של ליל שמחת תורה — ומלמד ניגון. בשנים הראשונות הוא לימד ניגון בכל שנה. זה נמשך עשר שנים, כך שהיו לפחות עשרה ניגונים שהרבי לימד, ניגון בכל שנה. אחד הניגונים היה ניגון שהרבי אמר עליו: כך הולך הניגון שנקרא ״שאמיל״. מהו שאמיל? והרבי סיפר פעם את הסיפור שמאחוריו, סיפור אמיתי. ברוסיה, הממשלה רצתה פעם לכבוש כמה מדינות וערים מסביב. היו שם ההרים שנקראים הרי הקווקז.
33:15 [לא ברור]. אז דורך די עבודה וועט ער צוקומען צו דעם [לא ברור]. ער קען זיין אין זמן הגלות, איז ער שוין אין דער תנועה בנפש, שטייט ער אין א העכערן מצב, אין א גאולה׳דיגן מצב. און דאס איז א נשיא. א נשיא הייבט אויף, „כי תקנה עבד עברי“. א נשיא הייבט אויף זיין מרעיתו. אז אפילו זיי זיצן נאך אין זמן הגלות, זאלן זיי קענען זיין צוגעבונדן צו העכער, זאלן קענען שטיין אין א העכערער וועלט, זאלן זיין אין א מצב פון גאולה, אפילו מ׳איז נאך, די וועלט שטייט נאך אין א מצב פון גלות. ס׳איז געווען א סדר ביים רבי׳ן אין די ערשטע יארן, שמחת תורה, וואס דער רבי פלעגט אויסלערנען ניגונים. יעדן שמחת תורה, ליל שמחת תורה, פארטאג, נאך הקפות, נאך אלץ, דער עולם, דער קליינער עולם. און דער רבי פלעגט אראפקומען אין שול נאך אלע זאכן, נאך די הקפות, נאך די סעודה, ליל שמחת תורה, און אויסלערנען א ניגון. יעדעס יאר, די ערשטע יארן, אויסלערנען יעדעס יאר א ניגון. ס׳זענען געווען צען יאר, אזוי כאטש צען ניגונים וואס דער רבי האט אויסגעלערנט יעדעס יאר. איינער פון די ניגונים איז געווען, וואס דער רבי האט געזאגט: אזוי גייט דער ניגון וואס ווערט אנגערופן שאמיל. וואס איז דאס שאמיל? און דער רבי האט אמאל געזאגט די סיפור, סיפור וואס איז געווען, א סיפור אמיתי. ווען זיי זענען געווען אין רוסלאנד, האט די ממשלה געהאט אמאל, זיי האבן געוואלט אייננעמען כמה מדינות, שטעט, ארום און ארום. איז געווען די בערג וואס ווערן אנגערופן די בערג פון קאווקאז.
34:57 והממשלה הרוסית הגיעה באותה תקופה לאזור הזה ברוסיה, ורצתה לכבוש את כל ההרים. הרי הקווקז היו הרים גבוהים, ועל ההרים הגבוהים חיו שבטים, שבטים פראיים, קבוצות פראיות של קוזקים ושל אנשים שחיו שם. שבטים פראיים מאוד, כפי שקוראים להם. [לא ברור], והם עשו שם ככל העולה על רוחם, והיו סכנה גדולה. הממשלה הרוסית רצתה לכבוש אותם, אבל לא היה בכוחה לעשות זאת. בימים ההם עדיין לא היו מטוסים, ואי אפשר היה להגיע מלמעלה. הדרך היחידה שבה יכלו להגיע לשם הייתה לעלות מלמטה. אבל הרוסים היו למטה, והשבטים הפראיים חיו למעלה, על ההרים, ולא הייתה להם אפשרות לנצח אותם. לכן הם התחכמו והשתמשו בתחבולה: הם שכנעו אותם שהולכים לעשות איתם שלום, עם דגל לבן. החיילים של הצבא הרוסי התחילו לעלות מלמטה, ושאמיל — שאמיל היה מנהיגו של כל השבט, זה היה שמו — ירד מלמעלה עם כל החבורה. ואז, כשהם נפגשו בדרך, החיילים נלחמו בהם, ניצחו אותם וכבשו את כולם. וכך הם כבשו את כל
34:57 און די רוסישע ממשלה זענען אנגעקומען צו יענע, יענע צייט פון רוסלאנד, און געוואלט אייננעמען די אלע בערג. די בערג פון קאווקאז זענען געווען הויכע בערג, און אויף די הויכע בערג זענען געווען שבטים, ווילדע שבטים, ווילדע, ווילדע גרופעס, חבורות פון, פון, פון קאזאקן, פון מענטשן וואס האבן דארט געלעבט. זייער ווילדע שבטים, וואס ווערט געהייסן. [לא ברור], און וואס זיי האבן דארטן געטאן וואס זיי האבן געוואלט, און זיי זענען געווען א גרויסע סכנה. און די רוסישע ממשלה האט געוואלט זיי אייננעמען, אבער זיי זענען נישט געווען בכח. יענע צייטן זענען נאך נישט געווען קיין מטוסים, און מ׳קען נישט גיין פון אויבן. דער איינציקער וועג וואס זיי האבן געקענט ווי קומען אהין, איז געווען דורכגיין פון אונטן. אבער די ממשלה, די רוסישע, די רוסישע זענען געווען אונטן, און די שבטים, די ווילדע שבטים האבן געלעבט אויבן אויף די בערג. איז געווען, נישט געווען שייך צו זיי, צו זיי, צו זיי קענען מנצח זיין. האבן זיי געמאכט א גאנצע חכמה, א גאנצע דריידל, א גאנצע ערמומיות, וואס זיי האבן זיי איינגערעדט, מ׳גייט מאכן שלום מיט זיי, מיט א ווייסן דגל, און זענען ארויפגעגאנגען די סאלדאטן, דער צבא פון די, פון דעם רוסישן צבא זענען ארויפגעגאנגען פון אונטן, זענען געגאנגען פון אונטן, און שאמיל — שאמיל איז געווען דער מנהיג פון דעם גאנצן שבט, ער האט געהייסן שאמיל, דאס איז געווען זיין נאמען — און ער איז אראפגעגאנגען מיט דער גאנצער, מיט דער גאנצער חבורה פון אויבן. און דאן, געקומען מיטן וועג, די סאלדאטן האבן מיט זיי געמאכט א מלחמה, האבן זיי מנצח געווען און האבן זיי אלע איינגענומען. און אזוי האבן זיי זיי איינגענומען די גאנצע
36:28 הרי הקווקז, והם נעשו חלק מרוסיה. ואת שאמיל לקחו ושלחו לגלות בסיביר, שם הוא היה בטביליסי. עכשיו, הרבי מספר שחסידים מספרים כך: לשאמיל היה חוש בולט לנגינה, ואז הוא חיבר את הניגון הזה. הרי ידוע שצדיקים גדולים יכולים לקחת ניגון ממי שאינו יהודי ולהעלות אותו לקדושה. הדבר מובא מהבעל שם טוב. הוא מובא באריכות בליקוטי מוהר״ן, איך היו צדיקים שלקחו ניגונים ועיבדו אותם מחדש. את הניגון הזה העלו לקדושה, והוא נעשה ניגון של חסידים. הרבי לימד אז את הניגון על כל פרטיו ותנועותיו, והסביר כיצד בכל חלק של הניגון ביטא שאמיל את רחשי ליבו לנוכח מעמדו ומצבו. כך, בחלק הראשון של הניגון הוא מתאר את מצבו כפי שהוא נמצא בו עכשיו. אחר כך באים הגעגועים. הוא נזכר בזמנים הטובים, כשהיה כציפור חופשייה, כפי שהרבי אומר, כציפור חופשייה על ההרים הגבוהים. ולעומת זאת מצבו עכשיו, כשהוא, מסכן, נמצא בבור, בחור, במאסר, והדבר ממרר אותו. הוא נתון כולו במצב של מיצרים וגבולים. וכשהוא נזכר בזמנים הטובים,
36:28 די בערג פון קאוקאז, ווען זיי זענען געווארן א חלק פון רוסלאנד. און דעם שאמיל האט מען גענומען, אים פארשיקט אין סיביר, אים פארשיקט אין גלות, וואו ער איז געווען אין, אין, אין טביליסי. יעצט, דער שאמיל אזוי, דער רבי דערציילט, אז חסידים דערציילן אזוי: אז שאמיל האט געהאט א מערקליכן חוש אין נגינה. און ער האט דעמאלט געמאכט דעם ניגון. וואס איז דאך ידוע, אז גרויסע צדיקים קענען נעמען א ניגון פון אן אינו ישראל און קענען דאס מעלה זיין, ארויפברענגען צו קדושה. דאס ברענגט זיך פון דעם בעל שם טוב. עס ברענגט זיך באריכות אין ליקוטי מוהר״ן, ווי אזוי עס זענען געווען צדיקים וואס זיי נעמען ניגונים און זיי מאכן דאס איבער. דעם ניגון האט מען מעלה געווען אין קדושה, און ס׳איז געווארן א ניגון פון חסידים. דער רבי האט דעמאלט אויסגעלערנט דעם ניגון מיט אלע פרטים, מיט אלע תנועות, און איז מסביר געווען ווי אזוי אין יעדן חלק פון דעם ניגון האט ער ארויסגעברענגט זיין הרגש הלב פון זיין מעמד ומצב. אזוי, אין ערשטן חלק פון דעם ניגון רעדט ער פון זיין מצב, ווי ער געפינט זיך איצטער. דערנאך איז דא די געגועים. ער ברענגט זיך צו די גוטע צייטן, ווען ער איז געווען ווי א פרייער פויגל, אזוי דער רבי זאגט, ווי א פרייער פויגל אויף די הויכע בערג. און זיין מצב איצטער, ווען ער איז נעבעך אין א גרוב, אין א לאך, אין א מאסר, און דאס פארביטערט אים. און ער איז אינגאנצן אין א מצב פון מיצרים וגבולים. און ווען ער דערמאנט זיך אויף די גוטע
37:50 גוברים געגועיו לאותם ימים. אחר כך בא הסיום של הניגון, המבטא את התקווה שסוף כל סוף יֵצא מן המעמד והמצב הזה, ושיהיה טוב יותר. זה מעודד אותו, כי הוא שוקע בתקווה ובביטחון שיבוא זמן שבו ישוב אל ההרים הגבוהים כציפור חופשייה. הרבי פירש אז את כל העניין בעבודת השם. הוא מתייחס לירידת הנשמה למטה. הרי נשמה חיה על ההרים הגבוהים. ההרים הגבוהים הם האורות הגבוהים שבגן עדן. ההרים הגבוהים רומזים לאבות: ״הרים אלו אבות״. הרי כל נשמה קשורה לאבות הקדושים. ״ועבר הנהר״ — זה פירוש ״עבד עברי״: עברי, ״בעבר הנהר ישבו אבותיכם״. יהודים באו מעבר הנהר דקדושה. ״עבר הנהר״ פירושו, כפי שמבואר בחסידות, שיהודים עומדים למעלה מכל העולמות. ומשם ירדה הנשמה לכאן למטה, לגלות. הנשמה נמצאת במאסר הגוף והנפש הבהמית. וכאן, כשהנשמה נזכרת מהי נשמה — ״חלק אלוקה ממעל ממש״, כפי שאדמו״ר הזקן מסביר בתניא — ואיך הנשמה בעצם היא כציפור חופשייה על ההרים הגבוהים, שהיא שייכת לאין סוף, לאור אין סוף הבלי גבול, לגדולתו של הקב״ה.
37:50 צייטן, ווערן ביי אים מער די געגועים צו יענע צייטן. און דערנאך איז דא דער אויספיר, דער סוף פון דעם ניגון, וואס דאס איז די תקוה, אז סוף כל סוף וועט ער ארויסגיין פון דעם מעמד ומצב, אז עס וועט ווערן בעסער. און דאס הייבט אים דעם מוט, ווייל ער טראגט זיך אריין אין דער תקוה און בטחון, אז עס וועט קומען א צייט וואס ער וועט גיין צוריק צו די הויכע בערג ווי א פרייער פויגל. און דער רבי האט דעמאלט אויסגעטייטשט דעם גאנצן ענין אויף עבודת השם. אזוי, עס גייט אויף ירידת הנשמה למטה. א נשמה לעבט דאך אויף די הויכע בערג. די הויכע בערג, דאס זענען די אורות הגבוהים אין גן עדן. די הויכע בערג גייט אויף די אבות: הרים אלו אבות. יעדע נשמה איז דאך פארבונדן מיט די הייליגע אבות. ״ועבר הנהר״, דאס איז דער טייטש עבד עברי: עברי, ״בעבר הנהר ישבו אבותיכם״. אידן זענען געווען פון עבר הנהר פון קדושה. עבר הנהר רעדט מען, ווי עס רעדט זיך אין חסידות, אז אידן שטייען העכער פון אלע עולמות. און פון דארטן איז די נשמה אראפגעקומען דא למטה אין א גלות. און די נשמה געפינט זיך במאסר הגוף ונפש הבהמית. און דא, בשעת די נשמה דערמאנט זיך וואס איז דאס א נשמה, חלק אלוקה ממעל ממש, ווי דער אלטער רבי איז מסביר אין תניא, און ווי די נשמה בעצם איז ווי א פרייער פויגל אויף די הויכע בערג, זי באלאנגט צו דעם אין סוף, דעם אור אין סוף הבלי גבול, דער גרויסקייט פון דעם אויבערשטן.
39:10 וזה רצונה של הנשמה. מתעוררים בה צימאון עצום וגעגועים עצומים לאותו מעמד ומצב, ויש לה תקווה וביטחון. כשיהודי יודע שהימצאותנו כאן למטה, בגלות, היא רק לעת עתה, אבל הנה הנה משיח בא; ובפרט כשנמצאים עכשיו בעקבתא דמשיחא, ויודעים שהנה הנה, בכל רגע ורגע היום, נמצאים בגאולה. כשיהודי חי עם התקווה הזאת ועם הביטחון הזה, אז אפילו כשהוא נמצא כאן בגלות, הוא יכול להעמיד את עצמו במעמד ומצב שלמעלה מכל הגלות, למעלה מכל העולמות. וזו פרשת משפטים, הבאה אחרי מתן תורה. כל אחד מאיתנו צריך לזכור ולדעת תמיד: ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם״. צריך לזכור ולדעת שיש משה רבינו, ויש התפשטות של משה בכל דור ודור, כי בכל דור ישנו משה רבינו שבדור. והוא הרעיא מהימנא, שעל ידי מה שהוא מלמד ואומר, על ידי תורתו והשפעתו, הוא מלמד כל יהודי את הדעת [לא ברור]. כדי שתהיה ליהודי דעת באלוקות, ושזה לא יישאר רק בגדר אמונה, דבר נעלה שנמצא ברקיע השביעי, אלא שהאמונה תהפוך ל[לא ברור].
39:10 און דאס איז דער רצון פון דער נשמה. ווי עס ווערט ביי דער נשמה נתעורר א מורא׳דיגע צמאון, א מורא׳דיגע געגועים צו יענעם מעמד ומצב. און זי האט די תקוה און בטחון. בשעת אז א איד ווייסט אז דאס וואס מען געפינט זיך איצטער דא למטה, אין דעם גלות, דאס איז נאר איצטער. אבער אט אט קומט דאך משיח. און בפרט בשעת מען געפינט זיך איצטער אין עקבתא דמשיחא, און מען ווייסט אז אט אט, אין יעדער רגע ורגע היינט, איז מען אין א גאולה. בשעת א איד לעבט מיט דער תקוה, מיט דעם בטחון, איז דעמאלט, אפילו בשעת ער געפינט זיך דא אין דעם גלות, קען ער זיך אוועקשטעלן אין א מעמד ומצב העכער פון גאנצן גלות, העכער פון אלע עולמות. און דאס איז פרשת משפטים, און קומט נאך מתן תורה. יעדער איינער פון אונז דארף שטענדיק געדענקען און וויסן: ״ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם״. מען דארף געדענקען און וויסן אז ס׳איז דא משה רבינו, און עס איז התפשטות פון משה בכל דור ודור, ווייל אין יעדער דור איז פאראן דער משה רבינו שבדור. און דאס איז דער רעיא מהימנא, וואס ער איז דער, וואס דורך דעם וואס ער לערנט און זאגט, דורך זיין תורה, דורך זיין השפעה, איז ער מלמד יעדן אידן דעם דעת [לא ברור]. אז א איד זאל האבן דעת אין ג־טליכקייט, אז ס׳זאל נישט בלייבן נאר אן אמונה, א העכערע זאך אויפן זיבעטן הימל. נאר אז די אמונה זאל ווערן [לא ברור].
40:31 בעניין הדעת, על ידי שלומדים את זה בפשטות, ומבינים, ואומרים בפה, ומרגישים שזה ייכנס בדעת, עד שזה נעשה דבר חי, דבר פנימי, דבר שיהודי חי איתו. ועל ידי משה רבינו שבכל דור ודור, שמגלה אלוקות ומוריד אלוקות לעולם באמצעות התורה שהוא מגלה, ועל ידי העשיות והמעשים של הצדיקים, שבאמצעותם הם מראים שהעולם אינו מציאות. ומגלים את האמת שה' הוא האלוקים. מגלים את ה״אתה הראת לדעת כי ה׳ הוא האלקים אין עוד מלבדו״. אז על ידי זה [לא ברור]. כך שגם אם אנחנו עדיין נמצאים בזמן הגלות, בכל זאת כבר חיים עם זה; בלב כבר מרגישים ש[לא ברור], שכבר ישנו קולו של משיח ואורו של משיח, ש״בשביעית יצא לחפשי חנם״, ושזה צריך לקרות. ושנזכה לראות זאת בעיני בשר, את הגאולה השלימה על ידי משיח צדקנו, במהרה בימינו אמן.
40:31 אין ענין פון דעת, דורך דעם וואס מען לערנט פשוט דאס, און מען פארשטייט, און מען זאגט מיטן מויל, און מען פילט אז עס זאל אריינקומען אין דעת, אז עס ווערט א לעבעדיגע זאך, א פנימיות׳דיגע זאך, א זאך וואס א איד לעבט מיט דעם. און דורך משה רבינו שבכל דור ודור, וואס ער איז מגלה אלקות, ער ברענגט אראפ ג־טליכקייט אויף דער וועלט דורך די תורה וואס ער איז מגלה, און דורך די עשיות און מעשים וואס די צדיקים מאכן, וואס דורך דעם באווייזן זיי ווי אז די וועלט איז נישט קיין מציאות. און מען באווייזט דעם אמת שהשם הוא אלוקים. מען באווייזט דעם ״אתה הראת לדעת כי ה׳ הוא האלקים אין עוד מלבדו״. איז דורך דעם [לא ברור]. איז גם אז מיר געפינען זיך נאך אין דער שעה פון גלות, און דעסוועגן לעבט מען שוין, ביי זיך אין הארצן פילט מען שוין ווי [לא ברור], ווי שוין דא דער קול של משיח און אורו של משיח, וואס ״בשביעית יצא לחפשי חנם״, וואס דאס דארף געשען. און מיר זאלן דאס זען בעיני בשר, ווי די גאולה שלימה על ידי משיח צדקנו, במהרה בימינו אמן.