פרשת יתרו מתן תורה - וואס איז איז אזוי דער געוואלד פון מתן תורה?

00:01 היינטיגן שבת איז דאך שבת פרשת יתרו, שבת מתן תורה. דער רבי ריי״צ, דער פריערדיקער רבי, דערציילט אין זיינע שיחות א סיפור וואס איז געשען מיט זיין טאטן, מיטן רבי׳ן רש״ב, און רבי׳ן מהר״ש. ווען דער רבי רש״ב איז געווען א קליין קינד פון פינף יאר אלט, און דאס איז געווען שבת פרשת יתרו, תרכ״ו. דער זיידע זיינער, דער רבי דער צמח צדק, איז געווען ביים סוף ימיו. דער צמח צדק איז דאך נסתלק געווארן י״ג ניסן תרכ״ו, און דאס איז געווען צוויי חדשים פריער, שבת פרשת יתרו תרכ״ו. דער צמח צדק איז געווען ביים סוף ימיו, ער איז געווען זייער שוואך, זייער נישט געזונט. און דער רבי רש״ב, צוזאמען מיט זיין טאטן, מיטן רבי׳ן מהר״ש, זענען געקומען באזוכן דעם זיידן, דעם צמח צדק. און דער צמח צדק האט געפרעגט דעם אייניקל, דעם רבי׳ן רש״ב, וואס איז געווען פינף יאר אלט: „וואס האסטו געלערנט? וואס האסטו געטאן די וואך? וואס האסטו געלערנט די וואך?“ און דאס קינד האט געענטפערט, דער רבי רש״ב האט געענטפערט: „די היינטיגע וואך איז דאך די וואך פון מתן תורה, פרשת יתרו.“ זאגט אים דער צמח צדק: „די וואך פון מתן תורה? מתן תורה איז דאך אין שבועות.“ זאגט דער אייניקל, דער רבי רש״ב: „טאקע, איך פארשטיי דאך נישט ווי קומט אריין מתן תורה די וואך. אפשר זאגט איר מיר, זיידע,“ דער אייניקל זאגט צום זיידן, צום צמח צדק, „אפשר זאגט איר מיר,

01:54 וואס איז דער ענין דערפון? ווי קומט אריין מתן תורה יעצט? מתן תורה איז דאך אין שבועות.“ זאגט דער צמח צדק: „איך ווייס נישט.“ זאגט דער אייניקל, דער רבי רש״ב: „וואס הייסט, איר ווייסט נישט? איר דארפט דאך וויסן. איר זענט דאך אן עלטערער מענטש. איר זענט דאך דארט געווען.“ דער רבי מהר״ש, דער טאטע פונעם רבי׳ן רש״ב, דער זון פונעם צמח צדק, איז דארט געווען. זאגט ער צום רבי׳ן צמח צדק: „ער איז דאך גערעכט.“ און דער צמח צדק האט אים צוגערופן און האט אים געזאגט: „שבועות איז מלך בהיכלו. היינטיגן שבת איז דאך מלך בשדה.“ און דאס איז געווען דער ענטפער. און שפעטער דערציילט דער רבי רש״ב, אז מיט צען יאר שפעטער, אדער עטליכע יאר שפעטער, האט ער באקומען א ביאור ארוך פונעם רבי׳ן מהר״ש, פון זיין טאטן, אויף דעם ענטפער. אלזא, בכלל ווייסן מיר דאך פון די מאמרים וואס ער זאגט וועגן אלול, תשרי, ער זאגט באריכות דעם חילוק צווישן מלך בשדה און מלך בהיכלו. און דאס איז אויך נישט קיין אריכות הביאור אין דעם ענין, אבער ס׳איז פארשטענדליך. אלזא, איז דאך דער ענין פון מלך בהיכלו, און דאס איז דער עיקר זמן המלוכה. על דרך זה, חג השבועות, מתן תורה. דאס איז דער עיקר זמן פון קבלת התורה. וואס דעמאלט איז געווען דער עיקר פון קבלת התורה, דער זמן. און דאס איז בדוגמת מלך בהיכלו. און דא איז דער מיטן יאר, און מיר ליינען די פרשה, פרשת יתרו, איז דאס דער מלך

03:29 בשדה. וואס דאס הייסט, אז דא אנטפלעקט זיך דער גאנצער ענין. דער מלך בשדה איז דער מיטן די גאנצע [לא ברור], ווי עס ווערט געזאגט אין דעם מאמר פון אלול: דער מלך בשדה איז מקבל את כולם בסבר פנים יפות, און דער מלך איז מיט דעם גאנצן עצם, דעם גאנצן שטארקייט. ס׳איז מער נישט, וואס ער איז מער בלבושים, ער איז מער צוטריטלעך, מ׳קען צוקומען צו אים אן דעם גאנצן ארום און ארום. על דרך זה איז דאס די [לא ברור] וואס קומט צו גיין בזמן וואס מען ליינט מתן תורה אין מיטן יאר, שבת פרשת יתרו. איז דאך מער פארשטענדליך אז דאס גאר רעדט פון שבת, א ריכטיגער שבת, א שבת פון מתן תורה. ווען דו שאסט, ווי קוקסט אריין אין דעם ענין פון מתן תורה, איז דאך דא די באוואוסטע שאלה וואס מ׳פרעגט אין אלע ספרים, ובפרט אין חסידישע ספרים פרעגט מען די באוואוסטע שאלה, שאלה ידועה, בפרט [לא ברור] אין די מאמרים פון היינטיגע פרשה, פרשת יתרו, און אויך פון לקוטי תורה פרשה פון שבועות. און היינו, דא פרעגט מען די באוואוסטע שאלה: וואס האט געשען ביי מתן תורה? וואס איז דער גרויסער חידוש פון מתן תורה? עס האט דאך געמאכט א גאנצע שטורעם, מען ליינט אין היינטיגע פרשה, פרשת יתרו: „וכל העם רואים את הקולות ואת הלפידים ואת קול השופר, וירא העם וינועו ויעמדו מרחוק.“ ס׳איז געווען א גאנצער [לא ברור] ביי מתן תורה. און די גמרא זאגט אויך, די באוואוסטע גמרא אין פסחים: „אי לאו האי יומא דקא גרים, כמה יוסף“

04:58 [לא ברור]. יא, ווייס מען דאך אז מתן תורה איז א גרויסע זאך, און די שאלה איז: וואס איז, וואס האט געשען, וואס האט פאסירט אין מתן תורה? וואס איז צוגעקומען לגבי וואס איז געווען פריער? לכאורה, תורה איז דאך געווען פאר מתן תורה אויך. ס'הייליגע תורה איז געווען פריער, חמדה גנוזה, ס'הייליגע תורה איז געווען פריער. און געפינט מען, די אבות האבן געלערנט תורה, קיים אברהם אבינו כל התורה כולה שלא ניתנה, מימיהם של אבותינו לא פסקה ישיבה מהם. יא, אברהם זקן ויושב בישיבה, יצחק זקן ויושב בישיבה, יעקב זקן ויושב בישיבה. יא, ס'איז געווען א ישיבה פון אבותינו במצרים, איז דא געווען א ישיבה [לא ברור]. דאס הייסט אז דער ענין פון ישיבה און דער ענין פון לימוד התורה איז א זאך וואס איז נישט נתחדש געווארן במתן תורה. און על דרך זה דער ענין פון קיום המצוות, קיים אברהם אבינו כל התורה כולה שלא ניתנה, איז דא געווען אלץ פאר דעם אויך. וואס איז דא געווען דער גרויסער געטלעכער אויפטו, דער גרויסער שטורעם במתן תורה? און מזאת ס'איז געווען א גאנצע מהפכה מיט דעם גאנצן שטורעם, מיט די קולות וברקים, מיט, מיט, ווי מען זאגט, מיטן גאנצן [לא ברור], מיטן גאנצן שטורעם. פארוואס און פארוואס? טראסק! וואס איז דא דער גאנצער ענין פון מתן תורה? די שאלה פרעגט דא דער אלטער רבי אין, אה, אין תורה אור. איינע פון די ביאורים, ס'זענען כמה וכמה ביאורים אין ספרי חסידות, און אין כמה וכמה ביאורים אויך פון דעם אלטן רבי אליין, נאר [לא ברור]. איז איינע פון די נקודות וואס דער אלטער רבי איז מבאר אין איינע פון די סדרות, אין תורה אור, פרשת יתרו, א מאמר

06:30 בחודש השלישי לצאת בני ישראל מארץ מצרים, דארט פרעגט די שאלה און איז מבאר אז דער אויפטו פון מתן תורה איז אין ווארט לאמר. „וידבר אלקים את כל הדברים האלה לאמר“. וואס דא איז, איז דאך דא די שאלה הידועה וואס אלע פרעגן: וואס איז דא „לאמר“? יא, לאמר מיינט דאך אז דער אויבערשטער זאגט צו משה, ער זאל זאגן צו אידן, מען הייסט איבערזאגן. אבער דא שטייט: אלע אידן זענען געשטאנען במתן תורה. און נישט נאר די אידן פון יענעם דור, נאר ס'שטייט אין מדרש, און אלע ווייסן, אז ס'זענען געשטאנען דארטן פון אלע דורות, אלע נשמות פון אלע דורות הבאים אחריהם זענען אלע געשטאנען במתן תורה און מקבל געווען דעם „אנכי ה' אלקיך“. איז במילא ווערט די שאלה: וואס איז אזוי „וידבר אלקים את כל הדברים האלה לאמר“? לאמר צו וועמען? וואס פרעגט דער אלטער רבי דארט נאך? און איינע פון די ענטפערס דער אלטער רבי איז מסביר, יא, אויף גאר א רייכן אופן, איז אז דער לאמר גייט אז יעדער איד, בשעה ס'לערנט תורה, איז לאמר: זאגט ער איבער דעם דבר ה', פונקט אזוי ווי ס'איז געזאגט געווארן בשעת מתן תורה אויפן סיני. און דאס איז דער לאמר, „וידבר אלקים את כל הדברים האלה“. אז בשעה מתן תורה, בשעה, בשעה ס'איז געווען די עשרת הדברות אין צייט פון מתן תורה, און דעמאלט האט דער אויבערשטער געזאגט „אנכי ה' אלקיך“, און ס'איז געווען די התגלות פון „וירד ה' על הר סיני“, אז דער אויבערשטער אליין איז נתגלה געווארן און געזאגט צו אידן „אנכי ה' אלקיך“, מיט אלץ וואס ס'איז דאן געווען, יא, דער אימה ויראה ורתת וזיע, איז זאגט דא תורה לאמר, לאמר את

08:08 הדברים אשר אמר הקדוש ברוך הוא. אז בשעה אז א איד זיצט יארן שפעטער, יא, ווער ס'דאן איז, א תלמיד חכם זיצט היינט, טויזנטער יארן נאך מתן תורה, און ער לערנט. ער לערנט א פסוק חומש, ער לערנט א משנה, ער לערנט א גמרא, ער לערנט „אומר רבי“, „אומר רבי“. דארף ער וויסן אז דאס זאגט ער איבער, די דברים אשר, דער אויבערשטערס ווערטער פון מתן תורה. „ודברי אשר שמתי בפיך“. מיינע ווערטער שמתי בפיך. דער אויבערשטערס דבר ה' המדבר מתוך גרונו, דער אויבערשטער דורך זיין מויל. און בשעה ס'איז היינט, ער הערט אז ער זאגט איבער דעם אויבערשטערס ווערטער. יא, דאס איז, דאס איז דער דבר ה', דעם אויבערשטערס ווערטער וואס גייט דורך זיין מויל. איז דעמאלט זיין לימוד, יא, איז מיט אן ענליכע איבערגעגעבנקייט, אן ענליכע ביטול, אן ענליכע יראה גדולה, יא, מיט א, מיט א מסירות נפש. און ווי די גמרא זאגט אין קידושין, יא, דא מיינט מען אז לימוד התורה, יא, „יום אשר עמדת לפני ה' אלקיך בחורב“, מה להלן באימה וביראה וברתת ובזיע, אף כאן באימה וביראה וברתת ובזיע. אז א איד דארף לערנען תורה אין אן אופן ווי ער שטייט יעצט ממש ביי מתן תורה, און ער זעט דעם אויבערשטן, דאס דבר ה' גייט דורך זיין מויל. און דאס איז דער חידוש פון מתן תורה, דער עליות שבתורה, דעם לימוד. אז א איד זאל קענען אין זיין לימוד התורה. פאר מתן תורה איז טאקע געווען תורה, און ס'איז געווען ביי אלע זאכן, אבער ס'איז נישט געווען אין דעם אופן, יא, די גאנצע עליות ווי ס'איז געווען ביי מתן תורה. אבער דער עליות שבתורה, לערנען

09:43 תורה איז נישט נאר אן ענין פון חכמה, אן ענין פון ידיעה, אן ענין פון השגה, נאר אז דער אייבערשטער שטייט אין יעדן ווארט וואס דו לערנסט. מען זאל דערהערן דעם דבר ה׳, דערהערן דעם כח אלקי, דעם „למו“, דעם „אנכי“. יא, דער אייבערשטער — „אנכי“, ווי די גמרא זאגט אין שבת: „אנכי“ — „אנא נפשי כתבית יהבית“. אז דער אייבערשטער האט זיך אליין אריינגעשטעלט אין תורה. און בשעה אז דו לערנסט תורה, וואס איז איין זאך מיט נשמת התורה, דאס איז נתחדש געווארן אין תורה פון מתן תורה. פון דעם באוואוסטן מדרש, דער מדרש אויף „ויקחו לי תרומה“, ברענגט דער רבי דאס אראפ אין תניא. „ויקחו לי תרומה“ — ברענגט דער מדרש, אז תרומה גייט אויף תורה. „תרומה“, דאס איז „תורה מ׳“ — תורה שניתנה למ׳ יום. און „ויקחו לי“ גייט אויף דעם אייבערשטן: „ויקחו לי תרומה“ — „ויקחו אותי“. אז א איד לערנט תורה, נעמט ער דעם אייבערשטן. זאגט דער מדרש, יא, א מענערדיקער מדרש: משל, עס איז געווען א מלך, און דער מלך האט געהאט א בת יחידה, און האט ער מחבב געווען, האט ער ליב געהאט זיין בת יחידה. ווען עס איז געקומען די צייט, האט ער געדארפט חתונה מאכן, איז ער געגאנגען און האט איר חתונה געמאכט, איבערגעגעבן צו דעם מאן מיט וועמען זי האט געדארפט חתונה האבן. און בשעה אז מ׳האט געבויט די שטוב און האט געדארפט מאכן דעם פלאץ וואו זיי גייען וואוינען, דאס נייע פאלק, דער נייער זוג, האט דער מלך געזאגט צו דעם פאלק, צו דעם זוג, האט ער זיי געזאגט: אז איר בויט זיך א שטוב, בעט איך אייך—

11:15 איין זאך: א קליינע נעכט. איך בעט, איר זאלט מאכן א קליין צימערל, א קליין קיטעלע, און איך וויל קענען זיין אין דעם קיטעלע. איך וויל קענען זיין א חלק פון אייך. איך וויל קענען זיין מיט אייך צוזאמען. זאגט דער מדרש, אז על דרך זה דער אייבערשטער — בת יחידה, דאס גייט אויף די תורה. תורה, דאס איז דעם אייבערשטנס בת יחידה, אזוי טוט דער מדרש אין פרשת תרומה. און דער חתן, דאס גייט אויף כנסת ישראל, וואס זיי זיינען אין חתונה געווארן מיט תורה. „תורה צוה לנו משה מורשה“ — מאורסה. תורה איז מאורסה, תורה איז די כלה, און דער חתן, דאס גייט אויף כנסת ישראל. איז בשעה אז זיי גייען פארקומען אין די חתונה, וואס דער אייבערשטער גייט אוועקגעבן זיין בת יחידה, די תורה, צו אידן, צו כנסת ישראל, צו דעם חתן, בעצם דער אייבערשטער — „נמכרתי עמה“, יא, אז זאל זיין צוזאמען מיט אים: „אותי אתם לוקחים“. יא, „נמכרתי עמה, היו אתם“ — איך וויל זיין צוזאמען מיט אייך אין די תורה. אז בשעה אז איר לערנט תורה, זאלט איר הערן, פילן און שפירן אז אין די תורה געפינט זיך דער נשמה תורה, דער אלקות, די געטליכקייט. און דאס איז דער עיקר, דער עיקר חידוש פון די תורה: אז א איד לערנט תורה, זאל ער זיך דערהערן אז עס איז דא דער נשמה תורה אין די תורה, דער אלקות שבתורה. און דאס איז געווען איינע פון די יסודות פון תורת הבעל שם טוב, וואס דער בעל שם טוב האט מגלה געווען, ארויסגעברענגט אין תורתו פון תורת הבעל שם טוב.

12:43 אז א איד לערנט תורה, אז אין תורה זאל זיך דערהערן דער נשמה תורה. איז דא איינע פון די שטארקע תורות, און די ערשטע תורה פון תורת הבעל שם טוב. עס דערציילט זיך אין די שיחות פון רבי ריי״צ באריכות א גאנצער סיפור דברים, ווי אזוי עס איז פארגעקומען. א ספר הרבנים, דארט איז דער בעל שם טוב געווען אין, איז געווען אין ברוד אין קלויז, און דארט האט ער אריינגעגעבן באריכות א סיפור. און דער בעל שם טוב האט דארטן געזאגט די תורה. און וואס איז געווען די תורה פון בעל שם טוב? „כי לקח טוב נתתי לכם, תורתי אל תעזובו“. בעל שם טוב טייטשט אז „לקח“ גייט אויף תורה, תורה, דאס איז בפרט תורה שבנגלה. „כי לקח טוב נתתי לכם“ — דער אייבערשטער זאגט צו אידן: איך האב אייך געגעבן די תורה, תורה מן השמים. אז „לקח טוב נתתי לכם“, איך האב אייך געגעבן די תורה פאר איר זאלט זיין חכמים ורבנים, זאלט נוצן אייער קאפ און אייער פארשטאנד, אז איר זאלט קענען פארשטיין וואס תורה זאגט. אבער „תורתי אל תעזובו“ — עס איז דא דער „תורתי“. איר זאלט נישט פארגעסן אז אין דער תורה געפינט זיך „תורתי“, דער נשמה תורה, דער אלקות שבתורה, דער פנימיות, די נשמה שבתורה. „אל תעזובו“ — מיט אנדערע ווערטער, נישט אפרייסן פון דעם „תורתי“. און דאס איז איינע פון די זאכן וואס בעל שם טוב האט מגלה געווען. עס ווערט דערציילט אין כתר שם טוב, דערציילט ער די סיפור. עס דערציילן דא א סיפור מיט דעם מעזריטשער מגיד, אז דא כמה סיפורים וואס עס דערציילט ביי חסידים, ווי אזוי דער מעזריטשער מגיד איז מקורב געווארן צום בעל שם טוב.

14:21 טוב. זיינען כמה פרטים, כמה סיפורים, כמה גרסאות. איינע פון די סיפורים וואס ברענגט זיך בזה, ברענגט זיך אין כתר שם טוב, אז דער מעזריטשער מגיד, דאָך ידוע אז ער איז געווען א למדן גדול, ממש, ער איז געווען א גאון עולם נאך פאר ער איז געקומען צום בעל שם טוב. ער איז געווען פון די תלמידים פון פני יהושע. ער איז געווען א אדם גדול אין נגלה דתורה און אין קבלה און אין אלע, כל חלקי התורה. בשעת ער האט אמאל געוואלט פארן צום בעל שם טוב, האט ער געוואלט פארן אויף א פרואוו, א נסיון, זען וואס וועט זיין. ער האט גענומען א בעל עגלה און האט געבעטן אז ער זאל צופארן א גאנצע נסיעה. בשעת ער איז געפארן האט ער חרטה געהאט פארוואס ער פארט, און האט געטראכט אז ער האט נישט געדארפט פארן. אבער ער איז געפארן א גאנצע נסיעה ביז ער איז אנגעקומען צום בעל שם טוב. געקומען צום בעל שם טוב, געווען דארט א משך זמן, געוואלט הערן תורה פון בעל שם טוב. אבער דער בעל שם טוב האט געזאגט דברים פשוטים, און ער האט נישט, נישט, נישט פארשטאנען וואס דער בעל שם טוב וויל מרמז זיין מיט דעם. ער האט געמיינט דער בעל שם טוב זאגט זאכן וואס זענען נישט לפי ערך, דברים פשוטים. און ער האט שטארק חרטה געהאט און האט געוואלט גיין אהיים. האט ער געזאגט דעם בעל עגלה אז גלייך ווען עס ווערט ליכט, גייט מען אוועקפארן. און אין מיטן נאכט האט דער בעל שם טוב געשיקט רופן. ער איז געווען גרייט צו פארן. דער בעל שם טוב האט געשיקט רופן אז ער זאל אריינקומען צום בעל שם טוב אין צימער. איז דער בעל שם טוב געזעסן מיט

15:44 א ספר. איך מיין אז עס איז געווען דער עץ חיים, א ספר פון רבי חיים ויטאל, קבלה ספר. איז ער געזעסן געלערנט. און דער בעל שם טוב האט געבעטן דעם מעזריטשער מגיד ער זאל אים אויסטייטשן א שטיקל, א פרק אין ספר עץ חיים. דער מעזריטשער מגיד האט גענומען, אנגעהויבן לערנען, אויסטייטשן. האט ער אים געטייטשט, זאגט אים דער בעל שם טוב אז דאס איז נישט, נישט צוגעטראפן. האט דער מגיד נאך אמאל איבערגעלערנט און נאך אמאל געטייטשט און געזאגט: ביי מיר קומט דאס אויס אז דאס איז דער פשט, און א בעסערן פשט איבער דעם [לא ברור]. דער בעל שם טוב האט גענומען דעם ספר, און דער בעל שם טוב האט גענומען לערנען און טייטשן. דעם שטיקל, ווי נאר דער בעל שם טוב האט גענומען לערנען, טייטשן, איז געווארן [לא ברור]. איז געווארן א מורא׳דיגע ליכטיקייט און די גרויסע פלאקער, און די אלע זאכן וואס דער בעל שם טוב האט דארטן געלערנט אין דעם עץ חיים, שמות פון מלאכים, שמות פון ספירות, שמות פון העכערע ענינים, האט ער אלץ געזען בעיני בשר. ער האט דאס אלץ געזען, דאס מיט א פלאכטיגן אופן. דער מעזריטשער מגיד איז ארויס פון די כלים פון דעם, און דאס האט אים מקשר געווען צום בעל שם טוב. וואס איך האב געהערט אמאל די מעשה ווי דער ליובאוויטשער רבי האט דאס דערציילט אמאל ביי א שיחה, האט ער צוגעגעבן אז דער מעזריטשער מגיד האט געזאגט אז ער האט דעמאלט דערהערט וואס אידן האבן געהערט שטענדיג ביים מתן תורה. וואס הייסט אז דער גילוי, ווי דער בעל שם טוב האט געלערנט, איז דאס געווען מעין

17:19 ווי דאס איז געווען אין דעם מתן תורה. בשעת דער בעל שם טוב האט געלערנט דעם שטיקל אין עץ חיים, דער בעל שם טוב האט אים געזאגט צו דעם מעזריטשער מגיד, האט אים געזאגט אז באמת האט ער געטייטשט גוט, אבער ער האט געלערנט, האט עס געווען אָן א נשמה. עס האט געפעלט די אלקות, די געטלעכקייט, די נשמה שבזה. און בשעת דער בעל שם טוב האט דאס געלערנט, איז דאס געווען געלערנט מיט א נשמה, האט אריינגעלייגט זיין חיות, זיין נשמה, זיין געטלעכקייט אין דעם לימוד, און ממילא דערפאר איז דער לימוד געווען באופן אחר לגמרי. איז דאס געווען דער התגלות פון בעל שם טוב, פון דעם מעזריטשער מגיד צו תורת הבעל שם טוב און צום בעל שם טוב אליין. כמובן אז דאס איז א סיפור פון מדרגות גבוהות, העכערע מדרגות, אבער בשעת מען לערנט חסידות און די מאמרים וואס טייטשן אויס די עבודה פון מתן תורה, איז פארשטאנדיק אז דאס איז די נקודה עיקרית אין דעם אויפטו פון מתן תורה: אז א איד לערנט תורה דארף זיין די הרגשה, דא האט דער רבי גערעדט וועגן דעם באריכות שוין אין תניא, אז א איד דארף וויסן זיין אז אין תורה געפינט זיך די חכמתו ורצונו של הקדוש ברוך הוא, וואס אורייתא וקודשא בריך הוא כולא חד, און בשעת דער לימוד התורה איז באופן כזה, איז דעמאלט איז דאס דער יחוד נפלא שאין יחוד כמוהו ולא כערכו נמצא כלל בגשמיות להיות לאחדים ומיוחדים מכל צד ופינה. דא האט דער רבי גערעדט אין תניא אין די ערשטע פרקים. איז דא א פסוק אין אייניגע

18:40 פריער האבן מיר גערעדט וועגן דעם אויפטו פון מתן תורה, און ווי אזוי מתן תורה ברענגט ארויס די ג־טלעכקייט, די אלקות, דעם אויבערשטן אין יעדער זאך. פאראן א פסוק אין אונזער פרשה, גלייך נאך עשרת הדברות, שטייט: „וכל העם רואים את הקולות ואת הלפידים“. אויף דעם פסוק איז דא א מדרש. דער מדרש זאגט: וואס האט טייטש „רואים את הקולות“? זאגט רבי עקיבא: „רואים את הנשמע ושומעים את הנראה“. אז דאס איז געווען איינע פון די גרויסע ג־טלעכע ניסים, איינע פון די גרויסע וואונדערלעכע ענינים וואס זענען געווען ביי מתן תורה: „רואים את הנשמע ושומעים את הנראה“. קולות איז דאך א זאך וואס בטבע הערט מען. יא, „רואים את הקולות“ שטייט, נישט „שומעים את הקולות“. א קול איז א זאך וואס מ׳הערט. לפידים איז א זאך וואס מ׳זעט. זאגט דער פסוק „וכל העם רואים את הקולות ואת הלפידים“, איז טייטשט רבי עקיבא: „רואים את הנשמע ושומעים את הנראה“. דאך איז ידוע אז דער אויבערשטער מאכט נישט קיין ניסים סתם. און דא איז א צווייטע שיטה, די שיטה פון רבי ישמעאל. רבי ישמעאל קריגט זיך אבער מיט רבי עקיבא. רבי ישמעאל זאגט: „רואים את הנראה ושומעים את הנשמע“. אז עס איז געווען כפי הטבע. דאס וואס עס שטייט „רואים את הקולות ואת הלפידים“, מיינט נישט דעם סדר אין פסוק. דאס „רואים“ גייט נישט אויף די קולות, דאס „רואים“ גייט אויף די לפידים: „רואים את הנראה ושומעים את הנשמע“. דאס וואס מ׳זעט, דאס איז געווען ראייה; דאס וואס מ׳הערט, דאס איז געווען שמיעה. און דאס קען מען פארשטיין. מען דארף פארשטיין בעיקר די שיטה פון

20:23 רבי עקיבא. עס איז קלאר אז דער אויבערשטער מאכט נישט קיין ניסים אומזיסט. אויב דער אויבערשטער מאכט דא א נס, איז עס ווייל דער נס איז נוגע צום ענין פון מתן תורה. סתם ניסים מאכט דער אויבערשטער נישט. יא. פרעגט זיך די שאלה: וואס איז דער ענין וואס דער אויבערשטער האט דארט געטאן א נס? „רואים את הקולות“ — „רואים את הנשמע ושומעים את הנראה“. דאס מיינט אז א זאך וואס מ׳הערט, ווי דער לשון המדרש איז, [לא ברור], קען מען זען דעם ענין פון קולות; מען קען הערן דעם ענין פון לפידים. דאס איז „רואים את הנשמע“. דאס איז היפך הטבע, און דאס איז געווען ביי מתן תורה. וואס איז דער פשט? חכמים פרעגן די שאלה אנדערש. [לא ברור]. אבער וואס איז דער ביאור אין דעם? יא. און דערנאך דארף מען פארשטיין וואס איז די סברא פון דער מחלוקת פון רבי ישמעאל און רבי עקיבא. דאס דארף האבן א ביאור. יא, און דער ביאור אין דעם קומט פון בעל שם טוב אויף דעם מדרש. און דאס איז נוגע צו וואס מיר האבן גערעדט פריער, צו פארשטיין דעם עיקר ענין פון מתן תורה. איך וועל עס אייך זאגן בביאור. וואס איז דער טעם פון „רואים את הנשמע ושומעים את הנראה“? דאס זענען צוויי אופנים ווי אזוי דער מענטש איז פארבונדן מיט דער וועלט: דער ענין פון ראייה און דער ענין פון שמיעה. וואס איז דער חילוק צווישן זען א זאך און הערן א זאך? ווען א מענטש זעט א זאך, איז דאס ביי אים קלאר. דאס איז א דבר ברור. עס איז נישטא קיין ספקות. איך האב נישט קיין שום ספק; איך האב געזען מיט מיינע אויגן. איך האב עס אליין געזען. מ׳קען קומען פרעגן קשיות, אדער זאגן אז ס׳קען נישט זיין אזוי צוליב דער און יענער קשיא. וועל איך זאגן: איך האב נישט קיין תירוץ. איך

22:15 ווייס נישט אלע תירוצים, אבער איך האב עס אליין געזען. איך האב נישט קיין ספק אין דעם. „עיני ראו ולא זר“. דאס איז געווען דער גילוי פון מתן תורה: איך האב עס אליין געזען. און ווען א מענטש זעט א זאך, איז דאס ביי אים אין א בהירות, מיט א ודאות; עס איז נישטא קיין שום ספק. און דאס געפינט מען אין גמרא קידושין, אז אן עד קען נישט זיין קיין דיין. ווען א מענטש זעט א זאך אלס עדות, ער זעט דעם דבר, קען ער שפעטער נישט זיין קיין דיין אויף דעם זעלבן דין. פארוואס? ווייל פאר א דיין דארפן זיין צוויי צדדים, ווי עס שטייט אין פסוק: „ושפטו העדה והצילו העדה“. עס דארפן זיין צוויי צדדים. אבער א מענטש וואס האט געזען דעם דבר, ביי אים זענען נישטא קיין צוויי צדדים. דאס שטייט ביי אים אזוי קלאר, אזוי ודאי, אז ער קען נישט זיין קיין דיין. דאס זאגט די גמרא. דערפאר: „אין עד נעשה דיין“. על דרך זה איז דער ענין פון ראייה אין עבודת השם: דער מענטש האט א ודאות מיט א בהירות, עס איז נישטא קיין שום ספק. דער ענין פון שמיעה אבער איז א זאך וואס איז מער מרחוק. א מענטש הערט א זאך, ער הערט עס און פארשטייט עס. שמיעה מיינט נישט נאר הערן מיט די אויערן. שמיעה איז אויך פארשטיין — „שמע“ בלשון הבנה. הערן, פארשטיין. ער קען פארשטיין, פארשטיין גוט, פארשטיין יסודי. אבער די ודאות, די זעלבע ודאות, איז דאס נישט. שמיעה איז מער מרחוק, עס איז ווייטער. א מענטש קען היינט פארשטיין און מארגן קען ער פארקערן פארקערט. עס שטייט נישט ביי אים אלס א דבר ודאי. עס קען זיין אנדערש. עס קען זיין ריכטיג, אבער עס בלייבט נישט אלס א דבר ברור; עס בלייבט מרחוק. מיט אנדערע ווערטער: א זאך וואס א מענטש זעט איז ביי אים בפשיטות, בוודאות. א זאך וואס א מענטש הערט איז ביי אים מער בהתחדשות, א חידוש. ביי א חידוש דארף מען אלעמאל צוקומען צו דער זאך; מ׳דארף זיך נאכדעם איבערצייגן, עס אריינלייגן אין זיך. דאס איז איינער פון די עיקרדיקע חילוקים. און נאך דעם [לא ברור].

24:09 החילוק בפשטות: אז די זאך וואס א מענטש זעט איז א דבר גשמי. גשמי איז א זאך וואס מען זעט, ראיה. מה שאין כן הערן איז רוחני. מען הערט א קול, מען הערט א ביאור, מען הערט א פשט. איז הערן מער פארבונדן מיט דער רוחניות'דיגער זייט. ראיה איז מער גשמי. און די צוויי זאכן זענען דאך אויך תלוי איינס אינעם צווייטן, דאס הייסט: ווייל מיר זענען גשמיות'דיגע מענטשן, זענען ביי אונז די דברים גשמיים מיט א ודאות. איך זע דאס, איך האב נישט קיין ספק אין דעם. איך זע אז עס איז דא א טיש, איך זע אז עס איז דא א שטיין, איך זע אז עס איז דא א בוים, איך זע די זאכן. עס איז פאר מיר קלאר מיט א ודאות, איך האב נישט קיין ספק. איז דאס וואס ראיה איז גשמי, דאס אליין איז אויך פארבונדן מיט דעם וואס ראיה איז באופן של ודאי. מה שאין כן די שמיעה. שמיעה איז א דבר רוחני, און רוחני איז א זאך וואס איז מרוחק, א ווייטע זאך. דערפאר איז א דבר רוחני, בכלל עניינים רוחניים, עניינים פון עבודת השם, עניינים פון אלקות, פון גדלות, עניינים פון נשמה, עניינים רוחניים, איז ביי א מענטש דאס באמת א דבר חידוש. דאס איז נישט אזוי קלאר, נישט באמת מיט א ודאות. ער דארף זיך מתבונן זיין, אריינטראַכטן, און ער דארף צוקומען צום מסקנא אז באמת, גאנץ איבער לעבן, די גאנצע עבודה, איז נישט קיין זאך וואס א מענטש קען זאגן אז דאס איז מיט א פשיטות; דאס איז מיט א השגה. וואס איז דער טייטש ביי זיי? איז דאס דער טייטש רואין ושומעין.

25:38 ראיה גייט אויף ענייני גשמיים, עולם הזה. איז ביי אידן פאר מתן תורה דער עולם הזה געווען באופן של ראיה. דאס איז וואס מען זעט. ראיה איז ראיה. וואס האט מען געזען? מען האט געזען גשמיות. דאס איז געווען בדרך ראיה, גשמיות, א דבר פשוט, א דבר ברור. א מענטש לעבט אין עולם, זעט עולם, און עולם איז מיט א פשיטות. מה שאין כן אלקות, גדלות און רוחניות, איז דאס געווען באופן פון שמיעה, מרוחק. מען האט מקבל געווען באמונה, מען האט דאס פארשטאנען, מען האט דאס געהערט פון די עלטערן, פון די זיידעס, פון די באבעס; איז דאס געווען בדרך שמיעה. אבער זאגן אז דאס זאל ווערן באמת א קלארע זאך, א ודאות, דאס איז נישט געווען. דאס איז געווען א ענין פון מרוחק. קומט צו גיין רבי עקיבא און זאגט: „ווייסטו וואס איז געשען אין מתן תורה? וואס איז געווען די געוואלדיגע גדולה וואס איז פארגעגאנגען אין מתן תורה?“ זאגט ער: „דער מתן תורה איז געווען די התגלות פון דעם אייבערשטן. וירד ה׳ על הר סיני. דער אייבערשטער האט זיך אנטפלעקט על הר סיני.“ און די גאנצע עולם האט געשוויגן, ווי דער מדרש זאגט, די גאנצע שיינע משלים אין מדרש, אז די גאנצע עולם האט געשטאנען אין אן אופן פון ביטול. אין גאנצן האט זיך געהערט דער אחדות השם אויף דער וועלט. איז דעמאלט דאס געווען באופן של גילוי. עס האט זיך געביטן די גאנצע סיסטעם, די גאנצע ענינים. רואין את הנשמע: די רוחניות וואס איז נשמע, די זאכן וואס זענען אלע געווען בדרך שמיעה, מרוחק, איז דאס געווארן בזה בדרך ראיה.

27:07 שמיעה, מרוחק, איז דאס געווארן בדרך ראיה. פלוצלינג איז געווארן א גאנצע מהפכה אין נפש האדם. ביי אידן איז געווארן א פארקערטע תנועה. עניינים פון שמיעה, עניינים מרוחקים, עניינים רוחניים, זענען געווארן בדרך ראיה. „אתה הראית לדעת כי ה׳ הוא האלקים“; „פנים בפנים דיבר ה׳ עמכם“ — דאס איז געווארן באופן של ראיה. איז דאס געווארן בפשיטות. איז דאס געווארן א ודאות. ביי אידן איז געווארן א ודאות אז „אין עוד מלבדו“, א ודאות אז „ה׳ אחד ושמו אחד“. גדלות, אלקות, איז געווארן א דבר ודאי. גשמיות איז געווארן א דבר מרוחק. אז אלקות איז בתכלית הפשיטות. אז ער שפירט מיט א פשיטות, מיט א ודאות, אז „הוא לבדו ואין זולתו“, „אין עוד מלבדו“; איז נישטא קיין עולם. ווי קומט עולם? ווי קומט אריין עולם דא? עולם הזה? דאס איז א חידוש, אז עס איז דא עולם. ווייל דער אייבערשטער האט עס באשאפן, עס שטייט „בראשית ברא אלקים“; איז דאס באופן של השגה. און די מהפכה איז נתחדש געווארן מתן תורה. מען זעט אין חסידות, אין מיין מאמר חסידות, איינע פון די זאכן וואס מען זעט אין חסידות, איינע פון די זאכן וואס איך האב זיך חוקר געווען אין א זאך: מיר זאגן דאך, עס שטייט „שמע ישראל ה׳ אלקינו ה׳ אחד“, און עס שטייט „אתה הראית לדעת כי ה׳ הוא האלקים אין עוד מלבדו“, און אזעלכע פסוקים פון אחדות וואס שטייט אין תורה. איז דאך פארשטאנדיק אז דער אייבערשטער איז דער איינציגער מציאות. דאס איז א פירוש פשוט: דער אייבערשטער איז דער איינציגער, ס׳איז פאראן נישט קיין אנדער מציאות. ס׳שטייט דאך אזעלכע זאכן וועגן דעם אייבערשטן ווי [לא ברור].

28:37 און תורת הבעל שם טוב מגלה געווען אין דעם גאנצן ענין פון ״לעולם ה׳ דברך ניצב בשמים״, די דבר ה׳ וואס בכל רגע ורגע שטייען זיי אונטער. פון דעם רבי׳ן שטייט אז במילא איז נישט די וועלט, קומט צו גיין א חידוש. אזוי חסידות, אזוי זאגט מען, אז ס׳איז אבער דא א וועלט, שטייט דא ״בראשית ברא אלקים״, און נאר פון ראיות פון הלכה וואס מ׳קומט צו גיין צום מסקנא, מוז מען זאגן אז ס׳איז דא א וועלט, אבער דאס איז בדרך חידוש. דער ענין איז, דאס איז דאך וואס מתן תורה — דאס קומט צו גיין רבי עקיבא און זאגט, רבי עקיבא קומט צו גיין און זאגט: ״רואין את הנשמע ושומעין את הנראה״. מתן תורה האט געמאכט א מהפכה ביי דער אידישער נשמה. מתן תורה איז ביי אידן געווארן א הנהגה, א הנהגה צו קוקן אויף די גאנצע זאך, וואס איז ענינים פון שמיא, רוחניות, איז געווארן בדרך ראיה, בדרך פשיטות, בדרך ודאות, און ענינים פון גשמיות איז געווארן וואס איז בדרך רחוק, געווארן אלס א ווייטערע זאך. און דערין איז א יסוד אין עבודת השם אויף א גאנצן לעבן: א איד וואס גיט זיך איבער צו תורה, א איד וואס לערנט תורה און ער ווערט פאראייניגט מיט תורה, ווערט ביי אים א שינוי, א גאנצער שינוי המהות. תורה מאכט ביי אידן דעם ענין אז ביי אים די ענינים פון תורה, ענינים פון אלקות, ענינים פון גדלות, ווערט ביי אים בדרך פשיטות, ווערט ביי אים א ודאי, און ענינים פון העולם הזה איז דאס א דבר של חידוש, דאס איז א דבר נוסף, דאס איז אלס א ווייטערע זאך. יא, דאס איז, תורה זאגט דאך אמאל.

30:02 און פון דעם ווערט א גאנצער יסוד אין לעבן, ווי אזוי א איד קוקט אויף יעדן ענין. וואס תורה זאגט, דאס איז אמת, דאס איז ודאי, דאס איז א דבר פשוט, און וואס די וועלט זאגט, דאס קען זיין, אבער ס׳איז נישט גאנץ. וואס מען זעט איז נישט ודאי דווקא. און דאס איז א יסוד אין דעם גאנצן ענין, וואס פון דעם ווערט א גאנצע זאך. איך מיין, עס ברענגט זיך ארויס אין הלכה: ״דעת בעלי בתים היפך דעת תורה״. וואס איז די טייטש? ווייל דעת תורה איז דעת תורה. דעת בעלי בתים מיינט נישט קיין מענטש, פון א מענטש בעלי בתים, פון א תורה־פרומער איד, יא, אבער וויבאלד אז ער איז א איד וואס ער ליגט נישט אין תורה, ער איז פארבונדן מיט דער וועלט, איז זיין קוק א וועלט־קוק. במילא ביי אים לייגן זיך ארויף די זאכן ווי די וועלט קוקט. וואס שייך, בשעת א איד גיט זיך איבער צו תורה, איז ביי אים מתן תורה, דאס טוט אן אז ביי אידן זאל ווערן די הנהגה אויף אן אנדערן אופן: די גאנצע זאך פון אלקות איז ביי אים בפשטות. ווי דער לשון החסידות זאגט, אז אלקות, גדלות, ווערט ביי אים בפשיטות א דבר ודאי, און גשמיות ווערט ביי אים ווי א דבר, ווי א דבר נוסף, ווי א זייטיגער זאך. דער באוואוסטער רעדנער, יא, ר׳ יוסף יצחק דזשייקאבסאן, יא, ער דערציילט: ער איז געווען א קינד ביים רבי׳ן רש״ב. איך געדענק א זאך פון ״היום יום״, דאס דערציילט, יא. ער איז געווען ביים רבי׳ן א קינד, אפשר צוועלף, דרייצן יאר אלט, און דער רבי ביי—

31:27 א פארברענגען, דער רבי האט גערעדט וועגן דעם ענין ווי אזוי א איד מוז מחנך זיין א אידיש קינד אין חדר, אין ישיבה, יא, אויף דעם ענין אז תורה, דאס איז דער לעבן, דאס איז דער אמת, דאס איז דער ודאות, יא, אז ענינים פון גדלות, ענינים פון אלקות, דאס איז בפשטות, און ענינים פון דער וועלט דארף זיין [לא ברור]. דער רבי האט גערעדט, דער רבי האט גערעדט, ס׳איז געווען שארף, ס׳איז געווען רייך אין א חסידישן פארברענגען, און מיטן פארברענגען רעדן זיי וועגן דעם. ער איז געווען א קינד, געשטאנען, געזעסן דארט ביים פארברענגען, געווען, געזעסן ביים טיש. אין מיטן פארברענגען, דער רבי איז ער ביי שלהבת, דער רבי האט גערעדט דעם ענין. דער רבי האט מיט א פינגער געקוקט אויף אים, געמאכט אזוי צו ר׳ דזשייקאבסאן, און דער רבי האט א קוק געטאן אויף אים און געמאכט מיטן פינגער: ״קינד, פון וואנען ווייסטו אז ס׳איז דא א וועלט?״ זאגט ער: ״די איינציגע ידיעה אז ס׳איז דא א וועלט איז וואס ס׳שטייט ׳בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ׳. און וויבאלד אז ס׳שטייט ׳בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ׳, ווייס איך אז ס׳איז דא א וועלט. דאס נעמט זיך פון תורה. ווען תורה וואלט נישט געזאגט אז [לא ברור], ווער וואלט געוואוסט בכלל בפשטות אז ס׳איז דא א וועלט? תורה זאגט אז ס׳איז דא א וועלט. און דאס איז נישט קיין ראיה אז ס׳איז דא א וועלט.״ און דערנאך, דאס איז דער אויפלייג וואס לייגט זיך אפ ביי אידן דורך דעם אפטון פון מתן תורה. שיינעס דער רבי גערעדט אויף דעם, אויף דעם מדרש. דער רבי זאגט א מורא׳דיגע—

32:54 זעט, גיט א קוק אין רש"י אין היינטיגע פרשה. זעט מען א דבר פלא. רש"י ברענגט רבי עקיבא, אבער ברענגט אים לחצאין. רש"י אויפן פסוק „וכל העם רואים את הקולות“ זאגט רש"י: „רואים את הנשמע“. רש"י זאגט נישט „ושומעין את הנראה“. פרעגט זיך א שאלה: פארוואס זאגט ער נאר א העלפט פון דער זאך? דער רבי זאגט א מורא'דיגן חידוש, און דאס איז א יסוד אין חינוך. זאגט ער: א טאטע, א מאמע, א מלמד, מ'דארף מחנך זיין קינדער. רש"י איז דאך דער מלמד פון חומש למקרא, פשוטו של מקרא. ווען מ'לערנט מיט א קינד תורה, דארף מען מחנך זיין א קינד פון פינף יאר אלט, פון קינדווייז אן דארף מען אריינלייגן כוחות אין מחנך זיין, אז „רואים את הנשמע“. מ'דארף מחנך זיין אז ג־טליכקייט, אלקות, דער אויבערשטער, תורה ומצוות — דאס איז א דבר ודאי, דאס איז א דבר פשוט, דאס איז בפשיטות, אן קיין דריידלעך, אן קיין „ווי“, מ'דארף נישט שטייטשן. מ'דארף זאגן די זאכן גאר בפשיטות, דארף מען אריינלייגן כוחות, אז דער אויבערשטער איז אין אלץ מלא, דאס איז די איינציגע פארהאן־קייט, די איינציגע מציאות. יא, אריינלייגן תורה'ס „וכל העם רואים“, דעם „רואים את הנשמע“, אז דאס וואס איז רוחני, אז דאס דבר רוחני זאל ווערן באופן של ראיה. דאס קען מען מחנך זיין א קינד בדרך פשיטות. אז ביי אים זאל ווערן גאר בפשיטות דער ענין פון לימוד התורה, קיום המצוות, עבודת השם, דער אויבערשטער, יא, אלע ענינים וואס זענען רוחני. דורך דעם וואס מיר רעדן מיט אים וועגן דעם, מיט די צוגעפאסטע סיפורי צדיקים, מיט דעם וואס מיר רעדן וועגן ענינים מיט א פשיטות, גיט זיך דאס אפ מיט א פשיטות, מיט א ודאות.

34:33 „שומעין את הנראה“ — וואס איז דאס? אז דער ענין פון גשמי זאל ווערן ביי אים בדרך רוחק. נישט אלעמאל איז א קינד שוין א כלי צו דעם. א קינד איז נאך צו יונג, יא, ער פארשטייט אין שפיל, ער פארשטייט אין עסן. רעדן צו א קינד וועגן „שומעין את הנראה“, אפשר איז קיין קינד נישט קיין כלי צו דעם. מ'קען נאך נישט רעדן צו אים וועגן דעם. און רש"י וויל מחנך זיין און זאגן, אז הגם, אף על פי, אז ער איז נאך נישט קיין כלי צו דעם „שומעין את הנראה“, ענינים גשמיים זיינען נאך ביי אים אויך מיט דער זעלבער ודאות, יא, אז א קינד, ער פארשטייט אין א שפיל, און ער האט ליב צו עסן, ער האט ליב צו טרינקען, ער האט ליב צו שפילן זיך. און דאס איז זיין וועלט, דאס איז זיין עולם, נאך נישט, נאך נישט אזוי אויסגעטיילט אין זיין שכל, צו קענען דעם העלם אז רוחני איז די ריכטיגע. איז ביי אים דאך ענינים גשמיים זיינען אויך בפשיטות. אבער מ'דארף נישט ווארטן אויף דעם. קודם זאל ער פארגעסן פון דעם לעומת זה. אפילו ביי אים איז נאך נישט געווארן דאס „שומעין את הנראה“, דארף מען אים שוין מחנך זיין צו דעם „רואים את הנשמע“. און דאס איז א יסוד אין חינוך פון אידישע קינדער, בפרט בדורנו זה, וואס שטייט שוין די יארן צו דער גאולה. און אט אט קומט משיח, איז שוין ליכטיג אין דער וועלט, אורו של משיח, וואס דאס האט דער בעל שם הקדוש מגלה געווען. אז אין דער וועלט איז שוין דא דער אורו של משיח, איז במילא, איז א זמן,

35:56 היינט איז א צייט, יא, אז מ'קען מחנך זיין אידישע קינדער, אז ביי זיי זאל זיין „רואים את הנשמע“. אז ענינים פון אחדות השם, ענינים פון „אין עוד מלבדו“, ענינים פון אלקות, אז זיי זאלן דערהערן אז דער אויבערשטער, אז דאס איז א פארהאן־קייט, די איינציגע פארהאן־קייט. זיי צוגרייטן צו דעם ענין פון „השם אחד ושמו אחד“, אז מ'זאל פארשטיין, אז דאס זאל זיין א גילוי אין פשיטות, אין עבודת השם. אז אלקות און תורה ומצוות, דאס איז די, דאס איז די אמת המציאות, און דאס איז די אמת'ע פארהאן־קייט. ובמילא לערנט תורה, מקיים מצוות מיט מער חיות. כן, דעם „דבר השם מדבר בפיך“, לערנען תורה מיט חיות אלוקי, מיט א געשמאק, מיט ג־טליכקייט, מיט א ווארעמקייט. אז דורך דעם אופן עבודת השם וועלן מיר זוכה זיין בקרוב ממש דווקא צו דעם גילוי המשיח, און דעמאלט וועט דווקא זיין „והיה ה׳ למלך על כל הארץ, ביום ההוא יהיה ה׳ אחד ושמו אחד“. און מ'זאל זוכה זיין צו הערן תורתו של משיח, כן, פון מפי משיח, די פנימיות התורה, די סודות התורה, די מעלות שבתורה, אז דאס וועט נתגלה ווערן דורך משיח צדקנו במהרה בימינו, אמן.