לעבן חסידות · פרק 208 · 2025-12-23 · 20:11
'פרשת ויגש תשפ״ו "ויגש אליו יהודה" יהודה און יוסף אין עבודת ה
תיאור הפרק
תורה אור ד״ה ויגש * מאמר ד״ה ויגש תשמ״ו ארבעים שנה * שיחת כ"ד טבת תשי״ב
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 ידוע שכאשר אדמו"ר הזקן הגיע למעזריטש, המגיד ממעזריטש הכיר וראה את גדולתו. הוא ידע מי הוא, מהי מדרגתו ומהו שורשו. הדבר מסופר באריכות בסיפורים ובשיחות של אדמו"ר הרש"ב ושל אדמו"ר הריי"צ. באותה תקופה היה אדמו"ר הזקן גאון עצום בנגלה. והמגיד ממעזריטש ביקש מאדמו"ר הזקן שילמד נגלה עם בנו יחידו, ר' אברהם המלאך. הם קבעו חברותא וסיכמו שאדמו"ר הזקן ילמד גמרא עם בנו, ר' אברהם המלאך, והמלאך, ר' אברהם המלאך, ילמד את אדמו"ר הזקן עניינים מסודות התורה, קבלה, זוהר וכו'. וכך נמשך הלימוד המשותף שלהם במשך כמה שנים. על הלימוד הזה ידועים כמה סיפורים שמספרים אצל חסידים, על דברים שאירעו במהלכו. מספרים, למשל, שכאשר היו לומדים, הם קבעו כמה זמן ילמדו נגלה וכמה זמן ילמדו נסתר. לאדמו"ר הזקן היה שעון, והוא היה מזיז אותו לאחור, וכך השעות שבהן ר' אברהם המלאך לימד אותו את סודות התורה ולימד אותו
00:00 ס'איז ידוע, אז דער אלטער רבי, ווען ער איז געקומען אין מעזריטש, האט דער מעזריטשער מגיד דערקענט און געזען די גדלות פון דעם אלטן רבי'ן. ער האט געוואוסט ווער ער איז, וואס זיין מדרגה איז און וואס זיין שורש איז. עס איז מסופר באריכות אין די סיפורים און די שיחות פון דעם רבי'ן רש"ב, פון דעם פריערדיקן רבי'ן. דעמאלט איז דער אלטער רבי געווען א גאון עצום בנגלה. און דער מעזריטשער מגיד האט געבעטן דעם אלטן רבי'ן, אז ער זאל לערנען מיט זיין זון, מיט דעם בן יחיד פון דעם מעזריטשער מגיד, ר' אברהם המלאך, ער זאל לערנען מיט אים נגלה. מען האט געמאכט מיט אים א חברותא און אפגערעדט מיט אים, אז דער אלטער רבי וועט לערנען גמרא מיט זיין זון, מיט ר' אברהם המלאך, און דער מלאך, ר' אברהם המלאך, וועט לערנען מיט דעם אלטן רבי'ן ענינים פון סודות התורה, קבלה, זוהר וכו'. און אזוי איז די חברותא צווישן זיי אנגעגאנגען עטליכע יאר. אין יענעם לימוד זענען ידוע כמה סיפורים וואס מען דערציילט ביי חסידים, וואס איז פארגעקומען אין דעם לימוד. מען דערציילט, צום משל, אז בשעת מען פלעגט לערנען, האט מען אפגערעדט וויפיל צייט מען וועט לערנען נגלה, וויפיל צייט מען וועט לערנען נסתר. דער אלטער רבי פלעגט האבן ביי זיך א זייגער. דער אלטער רבי פלעגט צוריקארוקן דעם זייגער, און דאס איז שוין פלעגן זיין א סך מער, דאס הייסט די שעה'ן וואס ר' אברהם המלאך האט אים געלערנט סודות התורה און אים געלערנט
01:35 את העניינים האלה, נמשכו הרבה יותר מכפי שסיכמו ביניהם. אדמו"ר הזקן אמר פעם על כך את הפסוק ״מים גנובים ימתקו״: אלה היו השעות המתוקות ביותר של לימודו, השעות שהצליח להוציא מר' אברהם המלאך כדי ללמוד את סודות התורה. לפי הגרסה הזאת, אדמו"ר הזקן למד עם ר' אברהם המלאך נגלה דתורה. אחד הסיפורים הידועים שמספרים, ושהרבי סיפר כמה פעמים, הוא שכאשר התחילו ללמוד גמרא, הגיעו מיד לתחילת הגמרא, למשנה הראשונה: ״מאימתי קורין את שמע בערבית?״ ואדמו"ר הזקן פירש את הגמרא בפשטות: ממתי מתחילים? מאיזו שעה אפשר להתחיל לומר קריאת שמע בלילה? ר' אברהם המלאך עצר אותו מיד ואמר: ״לא, לא כך לומדים את הגמרא, לא כך לומדים את המשנה״. אדמו"ר הזקן שאל: ״אז איך? מה הפירוש?״ ור' אברהם המלאך פירש לו: ״מאימתי״ — מלשון אימה ויראה. ״מאימתי קורין את שמע בערבית״ — קריאת שמע צריכה להיאמר באימה וביראה. זה מה שהמשנה רוצה לומר לנו: ״מאימתי קורין את שמע בערבית״ — שיהודי צריך לעמוד באימה וביראה כדי לומר קריאת שמע של ערב. וזה היה סיפור על אופן הלימוד שהיה בין
01:35 די ענינים, און דער אלטער רבי האט געמאכט אז זיי זאלן זיך ציען א סך מער ווי עס איז געווען אפגערעדט צווישן זיי, די שעה'ן. דער אלטער רבי האט אמאל אויף דעם געזאגט דעם פסוק „מים גנובים ימתקו“, אז דאס זענען געווען די געשמאקסטע שעה'ן וואס ער האט געלערנט, און דאס זענען די שעה'ן וואס ער האט געקענט ארויסנעמען פון ר' אברהם המלאך צו לערנען די סודות התורה. לויט דער גירסא, דער אלטער רבי האט געלערנט מיט ר' אברהם המלאך נגלה דתורה. פון די באוואוסטע סיפורים וואס מען דערציילט, וואס דער רבי האט דערציילט כמה פעמים, איז אז בשעת מען האט אנגעהויבן לערנען די גמרא, איז מען געקומען גלייך צו די תחילת הגמרא, די ערשטע משנה: „מאימתי קורין את שמע בערבית?“ און דער אלטער רבי האט געטייטשט די גמרא בפשטות: פון ווען הייבט מען אן? פון וועלכער צייט קען מען אנהייבן זאגן קריאת שמע ביי נאכט? ר' אברהם המלאך האט אים גלייך אפגעשטעלט און געזאגט: „ניין, נישט אזוי לערנט מען די גמרא, נישט אזוי די משנה.“ נו, דער אלטער רבי האט געזאגט: „ווי אזוי? וואס איז דער פשט?“ האט ר' אברהם המלאך אים געטייטשט: „מאימתי“ — מאימתי איז מלשון אימה ויראה. „מאימתי קורין את שמע בערבית“ — אז די קריאת שמע דארף זיין אין אימה ויראה. דאס איז וואס די משנה וויל אונז זאגן: „מאימתי קורין את שמע בערבית“ — אז א איד דארף זיך אוועקשטעלן מיט אימה ויראה צו זאגן קריאת שמע של ערב. און דאס איז געווען א סיפור, ווי אזוי דער אופן הלימוד וואס איז געווען צווישן
03:00 אדמו"ר הזקן לר' אברהם המלאך. הסיפור הזה מבטא, למעשה, אחד מיסודות החסידות. והרבי דיבר על כך בכמה התוועדויות: אין זו סתם אמרה יפה עם פירוש נחמד. זהו אכן עומק העניין של ״מאימתי קורין את שמע בערבית״, המשנה שבה מתחילה תורה שבעל פה. המשנה פותחת במצווה הראשונה של קבלת עול מלכות שמים, בעניין קריאת שמע. וזוהי הוראה לכל התורה שבעל פה: ״מאימתי״ — שיחד עם קריאת שמע, עם המצווה, צריך להיות הביטול, האימה והיראה. זהו האופן האמיתי שבו יהודי צריך לעבוד את הקב"ה, העבודה המסודרת. ואדמו"ר הזקן מבאר בתניא ש״ראשית העבודה ועיקרה ושרשה״ היא עניין יראת שמים. בכך מתחיל יהודי את כל עבודתו. ורואים זאת אפילו אצל נער בר מצווה: כשהוא נעשה בר מצווה, המצווה הראשונה שהוא מתחיל בה מיד עם כניסתו לגיל המצוות היא קריאת שמע של ערב. וה״מאימתי״, האימה והיראה, קבלת עול מלכות שמים ויראת שמים שבהן מקבלים על עצמנו את קריאת שמע — זהו יסוד החיים, יסוד העבודה, ״ראשית העבודה ועיקרה ושרשה״ של כל העבודה כולה. ובפרשה שלנו אנו מוצאים שהיא פותחת ב״ויגש אליו יהודה״ — יהודה ניגש אל יוסף. הרי ״ויגש אליו יהודה ויאמר בי אדוני״.
03:00 דעם אלטן רבי'ן מיט ר' אברהם המלאך. וואס דער סיפור ברענגט ארויס, עכט, איינע פון די יסודות החסידות. און דער רבי האט גערעדט וועגן דעם אין כמה פארברענגענישן, אז דאס איז נישט סתם א שיינעם ווארט מיט א פשט'ל. דאס איז טאקע דער עומק הענין, אז דא, דעם „מאימתי קורין את שמע בערבית“, די משנה וואס תורה שבעל פה הייבט זיך אן דערמיט. די משנה פאנגט זיך אן מיט דעם אופן, מיט די ערשטע מצוה פון קבלת עול מלכות שמים, די ענין פון קריאת שמע. און דאס איז אן הוראה פון גאנץ תורה שבעל פה, אז „מאימתי“ — אז צוזאמען מיט דעם קריאת שמע, מיט די מצוה, דארף זיין דער ביטול, דער אימה ויראה. דאס איז דער אמת'ער אופן ווי אזוי א איד דארף דינען דעם אויבערשטן, די עבודה סדורה. און דער אלטער רבי איז מבאר אין תניא, אז „ראשית העבודה ועיקרה ושרשה“ איז דאס די ענין פון יראת שמים. מיט דעם הייבט אן א איד זיין גאנצע עבודה. און אפילו זעט מען, אז א בר מצוה בחור, בשעת ער ווערט בר מצוה, די ערשטע מצוה וואס ער הייבט אן גלייך ווען מען גייט אריין אין גיל המצוות, איז דאס די קריאת שמע של ערב. און דער „מאימתי“, די אימה ויראה, די קבלת עול מלכות שמים, יראת שמים, וואס מיט דעם איז מען מקבל אויף זיך דעם קריאת שמע, און דאס איז דער יסוד החיים, יסוד העבודה, „ראשית העבודה ועיקרה ושרשה“ פון כל העבודה כולה. וואס אין אונזער פרשה געפינען מיר, אז די פרשה הייבט זיך אן: „ויגש אליו יהודה“. אז יהודה איז צוגעגאנגען צו יוסף'ן. הרי „ויגש אליו יהודה ויאמר בי אדוני“
04:25 יוסף היה המשנה למלך, הוא ישב על כיסאו, ויהודה ניגש אליו. כך מתחילה כל הפרשה: ״ויגש אליו יהודה״. כפי שהפרשה מספרת, יוסף כבר לא יכול היה להתאפק, והוא התגלה ואמר: ״אני יוסף״. בפרשה אנו מוצאים שיוסף ישב על כיסאו והיה המשנה למלך, ויהודה בא אליו ומבקש ממנו שיוסף ישפיע על האחרים. ואחר כך אנו מוצאים שוב את שני השבטים האלה. כידוע, ההפטרה היא מעין הפרשה. בהפטרה אנו מוצאים דיבור על שבט יוסף ושבט יהודה. ההפטרה מספרת על יחזקאל הנביא. הוא אומר שכאשר משיח יבוא, לא יהיו עוד שתי הממלכות. הרי ידוע שהיו מלכי בית דוד ומלכי בית יוסף. כאשר ירבעם בן נבט פילג את הממלכה לשניים, היו מלכים משבט יהודה, מדוד ושלמה, ומלכים אחרים, מלכי ישראל, משבט אפרים ויוסף, החל מירבעם בן נבט. אנו יודעים שהייתה חלוקה שלמה בין שני השבטים האלה. ההפטרה אומרת שהקב"ה אמר ליחזקאל הנביא לקחת שני עצים ולחבר אותם: על אחד יכתוב ״יהודה״, על השני יכתוב ״יוסף״, יחבר אותם יחד והם יהיו לאחד.
04:25 יוסף איז געווען דער משנה למלך, ער איז געזעסן אויף דעם בענקל, און יהודה איז צוגעגאנגען צו יוסף. אזוי הייבט זיך אן די גאנצע פרשה, ״ויגש אליו יהודה״. ווי די פרשה דערציילט, האט זיך יוסף שוין נישט געקענט איינהאלטן, און ער האט זיך מגלה געווען און געזאגט: ״אני יוסף״. אין דער פרשה געפינען מיר, אז יוסף איז געזעסן אויף דעם בענקל, ער איז געווען דער משנה למלך, און יהודה קומט צו יוסף און בעט ביי יוסף, אז יוסף זאל משפיע זיין אויף די אנדערע. און נאכדעם געפינען מיר נאך די צוויי שבטים. כידוע, די הפטרה איז מעין הפרשה. געפינען מיר אין דער הפטרה א רייד וועגן שבט יוסף און שבט יהודה. די הפטרה דערציילט פון יחזקאל הנביא. ער זאגט, אז ווען משיח וועט קומען, וועלן נישט זיין מער די צוויי מלוכות. ס׳איז דאך ידוע, אז עס זענען געווען מלכי בית דוד און מלכי בית יוסף. ווען ירבעם בן נבט האט צעשפאלטן די מלוכה אויף צוויי, זענען געווען מלכים פון שבט יהודה, פון דוד און שלמה, און אנדערע מלכים, מלכי ישראל, פון שבט אפרים און יוסף, אנהייבנדיק פון ירבעם בן נבט. מיר ווייסן, אז עס איז געווען די גאנצע חלוקה צווישן די צוויי שבטים. זאגט די הפטרה, אז דער אויבערשטער האט געזאגט יחזקאל הנביא, אז ער זאל נעמען צוויי עצים, לייגן צוזאמען; אויף איינעם זאל ער שרייבן ״יהודה״, אויפן צווייטן זאל ער שרייבן ״יוסף״, מאכן צוזאמען, און זיי וועלן ווערן איינס.
06:15 זו הנבואה, שכאשר משיח יבוא לא יהיו שתי ממלכות. לא יהיו עוד שני מלכים; יהיה מלך אחד, ״ועבדי דוד מלך עליהם״, ״ונשיא אחד יהיה לכולם״. יהיה מלך אחד, דוד המלך, משבט יהודה, המלך היחיד, וכולם יתכופפו לפני שבט יהודה. רואים שמצד אחד ההפטרה היא מעין הפרשה: בדיוק כפי שבפרשה מדברים על ״ויגש אליו יהודה״, על החיבור של יהודה ויוסף, כך גם ההפטרה מדברת על החיבור של יהודה ויוסף. אבל זה בדיוק להפך. בפרשה רואים שיוסף יושב על כס המלכות, הוא משנה למלך, ויהודה צריך לגשת אליו, ״ויגש אליו יהודה״, לפנות ליוסף ולבקש ממנו. יוסף הוא המשפיע, יהודה הוא המקבל. ובהפטרה זה בדיוק להפך: יהודה יהיה הנשיא עליהם, ויוסף יתכופף לפני יהודה. ״ועבדי דוד״, משבט יהודה, יהיה הנשיא עליהם. מה ההסבר לכך? בחסידות בא ביאור: הדבר קשור לעבודה, להבדל שבעבודת השם בין העבודה של יהודה לעבודה של יוסף. העבודה של יהודה היא העבודה של קבלת עול מלכות שמים, וזה מרומז בשמו. ״יהודה״ הוא מלשון הודאה, ״מודה אני״, ״אודה לה׳״. הודאה, בחסידות, היא העניין של יראת שמים, קבלת עול מלכות שמים. זוהי ראשית העבודה ועיקרה ושורשה. עניין ההודאה הוא ביטול. הוא מודה. ״מודה״ פירושו שהוא נותן לשני את הצדק. מודה.
06:15 דאס איז די נבואה, אז ווען משיח וועט קומען, וועלן נישט זיין צוויי ממלכות. עס וועלן נישט זיין מער קיין צוויי מלכים; עס וועט זיין איין מלך, ״ועבדי דוד מלך עליהם״, ״ונשיא אחד יהיה לכולם״. עס וועט זיין איין מלך, דוד המלך, פון שבט יהודה, דער איינציקער מלך, און אלע וועלן זיך צובייגן צו שבט יהודה. זעט מען, אז פון איין זייט איז די הפטרה מעין הפרשה: פונקט ווי אין דער פרשה רעדט מען וועגן ״ויגש אליו יהודה״, וועגן דעם חיבור פון יהודה און יוסף, רעדט די הפטרה אויך וועגן דעם חיבור פון יהודה און יוסף. אבער עס איז פונקט פארקערט. אין דער פרשה זעט מען, אז יוסף געפינט זיך אויפן כסא, ער איז משנה למלך, און יהודה דארף זיך צוטראָגן, ״ויגש אליו יהודה״, דארף צוגיין צו יוסף און בעטן ביי אים. יוסף איז דער משפיע, יהודה איז דער מקבל. און אין דער הפטרה איז עס פונקט פארקערט: יהודה וועט זיין דער נשיא עליהם, און יוסף וועט זיך צובייגן צו יהודה. ״ועבדי דוד״, פון שבט יהודה, וועט זיין דער נשיא עליהם. וואס איז די הסברה דערפון? קומט א ביאור אין חסידות: דאס איז פארבונדן מיט דער עבודה, ווי ס׳איז אין עבודת השם דער חילוק צווישן דער עבודה פון יהודה און דער עבודה פון יוסף. די עבודה פון יהודה איז די עבודה פון קבלת עול מלכות שמים, און דאס איז מרומז אין זיין נאמען. ״יהודה״ איז מלשון הודאה, ״מודה אני״, ״אודה לה׳״. הודאה, אין חסידות, איז דער ענין פון יראת שמים, קבלת עול מלכות שמים. דאס איז ראשית העבודה ועיקרה ושרשה. דער ענין פון הודאה איז ביטול. ער איז מודה. ״מודה״ טייטשט, אז ער גיט דעם צווייטן גערעכט. מודה.
08:04 כמו ב״מודים חכמים לרבי מאיר״: הוא נותן לו את הצדק, הוא מודה, הוא מסכים, אפילו אם עדיין אינו מבין את כל העניין, אבל הוא מסכים ונותן לו את הצדק. הוא אומר שהשני צודק. הוא מודה על האמת. זו העבודה שנובעת מיראת שמים, מקבלת עול מלכות שמים, בתור ״ראשית העבודה ועיקרה ושורשה״. את זה מוצאים אצל יהודים בעבודה של יהודה: ״מודה אני״, ״אודה לה׳״. הוא מודה על האמת, הוא נותן לקב״ה את הצדק, שזוהי האמת. זו ההודאה והביטול של קבלת עול, וזו ראשית העבודה. אבל יוסף הוא מלשון צמיחה. יוסף, מלשון הוספה. הוספה פירושה שדבר גדל. מה ההבדל בין דומם לצומח? יהודה הוא עניין הדומם. ״אם לא שויתי ודוממתי״. הרי אנו מוצאים שדוד המלך אומר על עצמו בתהילים: ״כאילם לא יפתח פיו״. זהו עניין קבלת עול: אני כמו דומם. ״אבן מאסו הבונים היתה לראש פינה״. אבן, דומם, היא בטלה; אין לה דעה, אין לה הרגש, אין לה תחושה. היא נתונה לגמרי, מסורה ונתונה, היא דומם, ״ודוממתי״. ומצד ה״ודוממתי״ הזה, זהו היסוד, ועליו עומדת ״אבן מאסו הבונים היתה לראש פינה״. זהו יסוד העבודה, שעליו בנוי כל הבניין. אבל עניינו של יוסף הוא להפך, עניין הצמיחה. זו העבודה של התבוננות, ואהבה ויראה, ומדרגות. גדלים, מתחזקים ומתעלים. ובכללות, אלו שתי דרגות בעבודת השם. קודם ישנה ראשית העבודה, העניין של
08:04 ווי אין ״מודים חכמים לרבי מאיר״: ער גיט אים גערעכט, ער איז מודה, ער איז מסכים, אפילו ער פארשטייט נאך נישט דעם גאנצן ענין, אבער ער איז מסכים און גיט אים גערעכט. ער זאגט, אז יענער האט רעכט. ער איז מודה אויף דעם אמת. דאס איז די עבודה וואס נעמט זיך מצד יראת שמים, קבלת עול מלכות שמים, ווי דער ״ראשית העבודה ועיקרה ושרשה״. דאס געפינט מען ביי אידן אין דער עבודה פון יהודה: ״מודה אני״, ״אודה לה׳״. ער איז מודה אויפן אמת, ער גיט דעם אויבערשטן גערעכט, אז דאס איז דער אמת. דאס איז די הודאה און ביטול פון קבלת עול, און דאס איז ראשית העבודה. יוסף איז אבער מלשון צמיחה. יוסף, מלשון הוספה. הוספה באדייט, אז עס וואקסט. וואס איז דער חילוק צווישן דומם און צומח? יהודה איז דער ענין פון דומם. ״אם לא שויתי ודוממתי״. מיר געפינען דאך דוד המלך זאגט אין תהילים אויף זיך אליין: ״כאילם לא יפתח פיו״. דאס איז דער ענין פון קבלת עול: איך בין ווי א דומם. ״אבן מאסו הבונים היתה לראש פינה״. אן אבן, א דומם, איז בטל; ער האט נישט קיין דעה, נישט קיין הרגש, נישט קיין געפיל. ער איז איבערגעגעבן, מסור ונתון, ער איז א דומם, ״ודוממתי״. און מצד דעם ״ודוממתי״, דאס איז דער יסוד, און אויף דעם שטעלט זיך ״אבן מאסו הבונים היתה לראש פינה״. דאס איז דער יסוד העבודה, אויף דעם שטייט געבויט דער גאנצער בנין. אבער דער ענין פון יוסף איז פארקערט, דער ענין פון צמיחה. דאס איז די עבודה פון התבוננות, און אהבה ויראה, און מדרגות. מען וואקסט, מען ווערט שטארקער און גרעסער. ובכללות זענען דאס די צוויי דרגות אין עבודת השם. פריער איז דא די ראשית העבודה, דער ענין פון
09:47 יהודה, ואחר כך בא עניינו של יוסף, צומח. כפי שהוא בסדר הדברים, שגם בגשמיות מוצאים הבדל בין דומם לצומח: הדומם נמצא למטה, הדומם הוא הקרקע, והצומח גבוה יותר. הצומח גבוה מהדומם. זה אומר שזו מעלת העבודה של יוסף על פני יהודה. הדבר מובן בפשטות. עניין היראה, יראת שמים וקבלת עול מלכות שמים, הוא היסוד. זה עדיין לא הבניין עצמו, זהו יסוד הבניין, שנמצא למטה. אבל כל הבניין הוא הצמיחה, מקטנות לגדלות: אדם גדל בהשגה, ובעבודה, ובהרגש, באהבת השם וביראת השם. וזה סדר העבודה, הצמיחה. וזוהי עבודת השם, כפי שמבואר בחסידות, זוהי עבודת התפילה. הסדר הוא שקודם אכן צריכים קבלת עול, ביטול, יראת שמים, עניינו של יהודה. אבל אחר כך ישנו כל סדר התפילה, מפסוקי דזמרה, ברכות קריאת שמע, וקריאת שמע, שמונה עשרה, וזה מתקדם מדרגה לדרגה בצמיחה. זהו בניין, שעולים בו גבוה יותר, אחרי התפילה, אחרי הבדלה, עד שמגיעים לאהבה בתענוגים הגדולה ביותר, לתענוגים הגדולים ביותר, לדבקות הגדולה ביותר, להסתלקות, וזהו עניין הצומח, יוסף. אם כן, קודם יהודה, ואחר כך יוסף. ויוסף גבוה מיהודה, עומד למעלה ממנו. ״ויגש אליו יהודה״. יהודה ניגש אל יוסף בעבודה: קודם יש קבלת עול, ומקבלת עול עוברים ליוסף, לעבודת הצמיחה, מקטנות לגדלות בעבודת השם. ואת זה מוצאים גם בבית המקדש. כך הרבי מבאר, שהעניינים הללו נובעים מבית המקדש, שבמשכן אכן היה הסדר הזה. שב
09:47 יהודה, און דערנאך קומט דער ענין פון יוסף, צומח. ווי עס איז אין סדר הענינים, אז אויך בגשמיות געפינט מען א צווישן דומם און צומח: דער דומם געפינט זיך אונטן, דער דומם איז דער קרקע, צומח איז העכער. דער צומח איז העכער דעם דומם. דאס זאגט אז דאס איז די מעלה פון דער עבודה פון יוסף לגבי יהודה. דאס איז מובן בפשטות. אז דער ענין פון יראה, יראת שמים און קבלת עול מלכות שמים, דאס איז דער יסוד. דאס איז נישט די זאך, דאס איז דער יסוד הבנין, דאס שטייט פון אונטן. אבער דער גאנצער בנין, דאס איז די צמיחה, פון קטנות לגדלות: א מענטש וואקסט אין השגה, און עבודה, און הרגש, אין אהבת השם און יראת השם. וזה סדר העבודה, די צמיחה. און דאס איז עבודת השם, ווי עס ווערט מבואר אין חסידות, דאס איז עבודת התפילה. דער סדר איז אז פריער דארף מען טאקע האבן די קבלת עול, ביטול, יראת שמים, דער ענין פון יהודה. אבער דערנאך איז דא דער גאנצער סדר התפילה, פון פסוקי דזמרה, ברכות קריאת שמע, און קריאת שמע, שמונה עשרה, און דאס גייט מדרגא לדרגא אין צמיחה. עס איז בנין, אז מען גייט העכער נאך התפילה, נאך הבדלה, ביז מען קומט צו דער גרעסטער אהבה בתענוגים, גרעסטע תענוגים, גרעסטע דביקות, הסתלקות, און דאס איז דער ענין פון צומח, יוסף. איז פריער יהודה, דערנאך איז יוסף. און יוסף איז העכער יהודה, שטייט העכער. ויגש אליו יהודה. דער יהודה גייט צו צו יוסף בעבודה: עס איז פריער קבלת עול, און פון קבלת עול גייט מען צו יוסף, צו דער עבודה פון צמיחה, מקטנות לגדלות אין עבודת השם. און דאס געפינט מען אויך אין בית המקדש. אזוי דער רבי איז מבאר, די ענינים נעמען זיך פון בית המקדש, אז אין משכן איז געווען טאקע דער סדר. אז אין
11:33 משכן, מבנה המשכן היה כזה: קודם היה ״עפר אשר בקרקע המשכן״, הדומם, זו הייתה האדמה, ועליה עמדו העמודים, וזה היה הצומח, העמודים. עליהם נתלו היריעות, וזהו עניין החי. זהו סדר הבריאה מלמטה למעלה, סדר הדרגות: דומם, מעליו צומח, ומעליו חי. וזהו בכללות העניין, כאמור, יהודה ויוסף. יהודה הוא היסוד, הוא קרקע המשכן, העבודה של קבלת עול ויראה, ואחר כך באה הצמיחה, עניין הצומח והחי. זו העבודה של פסוקי דזמרה, ברכות קריאת שמע וקריאת שמע, עניין של עבודה פנימית, שאדם גדל מקטנות לגדלות. אבל כל זה הוא עניין המשכן. מה שאין כן עניין בית המקדש הוא על דרך לעתיד לבוא בימי המשיח, שאז תתגלה הפנימיות של הדבר: אדרבה, הביטול של יראת אלקים. היראה הגדולה ביותר נאמרה לגבי לעתיד לבוא, שאז תהיה יראת אלקים. מלך המשיח יגלה זאת; ״והריחו ביראת ה׳״ נאמר על מלך המשיח, שאצלו תהיה המדרגה הגדולה ביותר של יראה. שאז לא תהיה סתם יראה; זו יראת אלקים, תתגלה מדרגה גבוהה כל כך בגדלות. שאז תהיה יראה מסוג כזה, זו לא עבודת היראה שבה ראשית העבודה היא יראה תתאה. זו עבודת יראה שנקראת יראת הרוממות, מצד הגדלות והרוממות והאלוקות, שתתגלה לעתיד לבוא. גילוי העצמות יהיה הגילוי, כמו לשון הפסוקים שנאמרו, [לא ברור].
11:33 משכן, דער געבוי פון דעם משכן איז געווען, אז פריער איז געווען דער עפר אשר בקרקע המשכן, דער דומם, דאס איז געווען די ערד, און אויף דעם זענען געווען די עמודים, און דאס איז געווען דער צומח, די עמודים. אז אויף דעם האבן זיך געהאלטן די יריעות, און דאס איז דער ענין פון חי. דאס איז סדר הבריאה מלמטה למעלה, סדר הדרגות: דומם, העכער דעם צומח, העכער דעם חי. און דאס איז בכללות דער ענין, ווי געזאגט, יהודה ויוסף. דער יהודה איז דער יסוד, דאס איז דער קרקע המשכן, די עבודה פון קבלת עול ויראה, און דערנאך ווערט די צמיחה, דער ענין פון צומח וחי. דאס איז די עבודה פון פסוקי דזמרה, ברכות קריאת שמע און קריאת שמע, דער ענין פון עבודה פנימית, אז א מענטש וואקסט מקטנות לגדלות. אבער דאס איז אלץ דער ענין המשכן. מה שאין כן דער ענין פון בית המקדש איז על דרך לעתיד לבוא בימי המשיח, וואס דעמאלט וועט נתגלה ווערן די פנימיות פון דעם, אדרבה, דער ביטול פון יראת אלקים. די גרעסטע יראה שטייט לגבי לעתיד לבוא, וואס דעמאלט וועט זיין יראת אלקים. מלך המשיח וועט מגלה זיין, „והריחו ביראת ה׳“ שטייט אויף מלך המשיח, אז ביי אים וועט זיין די גרעסטע מדרגה פון יראה. וואס דעמאלט וועט זיין נישט סתם יראה; דאס איז יראת אלקים, נתגלה ווערן אזא הויכע דרגא אין גדלות. וואס דעמאלט וועט זיין אזא סארט יראה, דאס איז נישט די עבודה פון יראה, אז ראשית העבודה איז יראה תתאה. דאס איז די עבודה פון יראה וואס רופט זיך אן יראת הרוממות, מצד הגדלות והרוממות ואלקות, נתגלה ווערן לעתיד לבוא. נתגלה ווערן העצמות וועט זיין דער גילוי, ווי די לשון די פסוקים וואס שטייט, [לא ברור].
13:15 [לא ברור] יראה ופחד הוי׳ [לא ברור]. אין זה פחד רע, חס ושלום. זו תוצאה של הגדלות והרוממות והפלאים של האין־סוף שיתגלו לעתיד לבוא, ומכאן נובעת היראה האמיתית. ולכן נאמר על מלך המשיח שתהיה אצלו היראה הזאת, היראה האמיתית, יראת אלקים, שעליה נאמר — כפי שרואים בפסוק — ״והריחו ביראת ה׳״. על מלך המשיח נאמר: ״ונחה עליו רוח ה׳, רוח חכמה ובינה, רוח עצה וגבורה, רוח דעת ויראת ה׳, והריחו ביראת ה׳״. אצל משיח יהיו כל הגילויים הגדולים והפלאים הגדולים הללו, והפלא הגדול ביותר הוא שתהיה אצלו בחינת הריח של יראת ה׳. כפי שמבואר בחסידות, עניינו של הריח ביראת ה׳ הוא שהוא יחוש באמצעות הריח. עניין הריח הוא עניין פנימי של עצם הנפש; ריח מעורר אדם מהתעלפות. הריח מגיע לשורש העמוק ביותר של הנפש, ובאמצעות הריח משיח יחוש ויכיר את יראת ה׳, יכיר כיצד הכול קשור לקדוש ברוך הוא. מדרגת יראת אלקים, ״והריחו״, היא הגילוי הגדול ביותר של לעתיד לבוא. ובית המקדש היה כולו עשוי אבנים: הן הקרקע, הן החומה, הן הגג והרצפה — הכול היה מאבנים. כאן הרבי מבאר שהגילוי שלעתיד לבוא, שבית המקדש
13:15 [לא ברור] יראה ופחד הוי׳ [לא ברור]. דאס איז נישט קיין פחד רע, חס ושלום. דאס איז א תוצאה פון די גדלות ורוממות און פלאי פון דעם אין סוף וואס נתגלה ווערן לעתיד לבוא, און פון דעם נעמט זיך די אמתע יראה. וואס דערפאר שטייט אויף מלך המשיח, אז ביי אים איז דא די יראה פון מלך המשיח, דאס איז די אמתע יראה, יראת אלקים, וואס אויף דעם שטייט, קוקט מען אין דעם פסוק: „והריחו ביראת ה׳“, זאגט אויף מלך המשיח. „ונחה עליו רוח ה׳, רוח חכמה ובינה, רוח עצה וגבורה, רוח דעת ויראת ה׳, והריחו ביראת ה׳.“ אז משיח וועט זיין ביי אים די אלע גרויסע גילויים, גרויסע פלאים, און דער גרעסטער פלא איז אז ביי אים וועט זיין דער ריח פון יראת ה׳. ווי עס ווערט מבואר אין חסידות, אז דער ענין פון ריח פון יראת ה׳, דאס איז אז ער וועט דערהערן מיט ריח. אז דער ענין פון ריח, דאס איז אן ענין פנימי פון עצם הנפש. אז אייביג ריח, דאס מעורר פון התעלפות. דאס איז אז ריח דערגרייכט אין די טיפסטע רוט פון נפש, און דער ריח פון משיח וועט דערהערן און דערקענען יראת ה׳, וועט דערקענען ווי אזוי אלץ איז צוגעבונדן צום אויבערשטן. און די מדרגה פון יראת אלקים, „והריחו“, און דאס איז דער גרעסטער גילוי פון לעתיד לבוא. און דער בית המקדש איז געווען אלץ פון אבנים, סיי די קרקע, סיי די חומה, סיי די גג, די רצפה, אלץ איז געווען פון אבנים. דא דער רבי איז מבאר, וואס דער גילוי פון לעתיד לבוא וואס בית המקדש
14:45 היה בו לעתיד לבוא, הוא שיתגלה עניין של ביטול במציאות. הביטול הגדול ביותר, ההתמסרות הגדולה ביותר, כאשר יראה עילאה תהיה בכל מקום ותחדור לכל המדרגות — לגג, לרצפה; הכול יהיה חדור יראה וביטול. וזה הדבר שהיה אצל הבעל שם טוב. הוא החל לגלות את אורו של משיח, וכפי שכתוב בכתבי הבעל שם טוב, אצלו כבר היה עניין היראה עילאה, שהוא עניין של לעתיד לבוא, והוא יכול היה להכניס יראה אפילו [לא ברור]. כך גם אמר הרבי בעניין הבעל שם טוב. ואת זה רואים בתורת החסידות, פנימיות התורה, שמגלה באמצעות ההתבוננות והלימוד את העניינים הללו: לומדים על גדלות הוי׳, כדי שיהיה אפשר להגיע, כהקדמה והכנה לגילוי שלעתיד לבוא, לכך שכבר עכשיו תהיה העבודה הזאת של ביטול, התמסרות וביטול במציאות, שכל מציאותו תהיה חדורה ביטול. והרבי דיבר במאמר מלפני ארבעים שנה, בפרשת ויגש תשמ״ו, וביאר שכאשר אומרים ״ביטול במציאות״, אין הכוונה שאינו אדם. אין הכוונה שאין לו שכל, שאין לו מידות או שאין לו הרגשה. אדרבה, גם על בית המקדש אומרים שהיה לו גג, והייתה חומה, והייתה רצפה, והיו בו כל פרטי העניינים — אלא שהכול היה חדור בזה.
14:45 איז געווען אין דעם לעתיד לבוא, איז אז עס וועט נתגלה ווערן מיט אן ענין פון ביטול במציאות. די גרעסטע ביטול, די גרעסטע איבערגעגעבנקייט וואס דעמאלט יראה עילאה וועט זיין דורך און דורך, דורכנעמען אלע מדרגות, דעם גג, דעם רצפה, אלץ וועט זיין דורכגענומען מיט יראה און ביטול. און דאס איז די זאך וואס איז געווען ביים בעל שם טוב. וואס ער האט אנגעהויבן מגלה זיין דעם אורו של משיח, וואס שטייט בכתבי בעל שם טוב, וואס ביי אים האט מען שוין געהאט דעם ענין פון יראה עילאה, וואס איז אן ענין פון לעתיד לבוא, און האט געקענט אריינברענגען א יראה אפילו [לא ברור]. פונקט אזוי ווי דער רבי האט געזאגט אויפן ענין פון בעל שם טוב. און דאס זעט מען אין ענין פון תורת החסידות, פנימיות התורה, וואס איז מגלה דורך די ענינים אין התבוננות און לימוד, אז מען לערנט אין גדלות הוי׳, אז מען זאל קענען צוקומען אלס א הקדמה והכנה צו דעם גילוי לעתיד לבוא, אז דא זאל זיין איצט אויך די עבודה פון דעם ביטול, איבערגעגעבנקייט און ביטול במציאות, אז כל מציאותו איז דורכגענומען מיט ביטול. און דער רבי האט גערעדט אין א מאמר פון פערציג יאר צוריק, אין תשמ״ו, ביי ויגש, און דער רבי האט מבאר געווען, אז ווען מען זאגט ביטול במציאות, מיינט מען נישט צו זאגן אז ער איז נישט קיין מענטש. מיינט מען נישט צו זאגן אז ער האט נישט קיין שכל, נישט קיין מדות, נישט קיין הרגשה. אדרבה, אז אפילו ביי בית המקדש זאגט מען אז עס איז געווען א גג, און עס איז געווען א חומה, און עס איז געווען א רצפה, און עס איז געווען אלע פרטי ענינים, נאר אז אלץ איז געווען דורכגענומען מיט דעם.
16:02 באבנים. על דרך זה בעבודה: עבודתו האמיתית של האדם, הביטול האמיתי, אין פירושם שאין מציאות כלל. יש לו שכל, יש לו מידות, יש לו מחשבה, דיבור ומעשה; הוא אדם. וכל מציאותו אינה אלא זאת: הוא עבד המלך. כלומר, יראה עילאה חודרת לכל פרט במציאותו, כך שכל מציאותו נעשית חדורה בה: שמחתו ותענוגו ורצונו ומידותיו — הכול נעשה דבר אחד עם רצון המלך. וזה הגילוי שיהיה לעתיד לבוא, שעליו נאמר: ״ועבדי דוד נשיא להם לעולם״. ומכיוון שאנו עומדים בזמן קרוב לביאת המשיח, כבר תובעים מיהודים לעמוד, ככל ששייך בימינו אלה, בתנועה תמידית של ״ועבדי דוד נשיא להם לעולם״; בתנועת הביטול של עבד, של מסירה ונתינה, של התמסרות מוחלטת. זו עבודת היראה שחודרת לכל פרטי העבודה: שיהיה עבד פשוט ועבד נאמן, עבד של הקדוש ברוך הוא. והעבדות הזאת אינה [לא ברור] ששוברת את מציאותו, אלא להפך, כאמור לעיל, היא חודרת לכל מציאותו, כך ששכלו, מידותיו ומחשבתו, דיבורו ומעשיו חדורים ביטול. כך דיבר הרבי במאמר ההוא, בשבת פרשת ויגש תשמ״ו, כאמור לעיל. והרבי דיבר שם בדברים עשירים מאוד: רואים שהעניין,
16:02 מיט אבנים, על דרך זה אין עבודה. די אמת׳ע עבודה של אדם, די אמת׳ע ביטול איז נישט דער פשט אז קיין מציאות איז נישט דא. ער האט שכל, ער האט מדות, ער האט מחשבה דיבור ומעשה, ער איז אן אדם. וכל מציאותו איז מער נישט דאס: ער איז עבד המלך. דאס הייסט אז יראה עילאה נעמט דורך יעדן פרט פון זיין מציאות, אז כל מציאותו ווערט דורכגענומען, ווי אז זיין שמחה און זיין תענוג און זיין רצון און זיינע מדות, אלץ איז מער נישט איין און די זעלבע זאך מיט רצון המלך. און דאס איז דער גילוי וואס וועט זיין לעתיד לבוא, מען זאגט: „ועבדי דוד נשיא להם לעולם“. און ווי באלד מיר האלטן זיך אין א זמן קרוב לביאת המשיח, מאנט מען שוין ביי אידן, אז דאס זאל זיך אוועקשטעלן, ווי פיל עס איז שייך בימינו אלה, אין א תמיד׳יגע תנועה פון „ועבדי דוד נשיא להם לעולם“, און די תנועה פון ביטול פון עבד, פון מסירה און נתינה, זיך איבערגעבן אין גאנצן, און דאס איז די עבודה של יראה וואס נעמט דורך אלע פרטי עבודה. אז ער זאל זיין אן עבד פשוט און אן עבד נאמן, אז ער איז אן עבד צו דעם אויבערשטן, און די עבדות איז נישט [לא ברור] וואס ברעכט זיין מציאות, נאר פארקערט, כאמור לעיל, אז עס נעמט דורך זיין גאנצע מציאות, אז זיין שכל, זיינע מדות און זיין מחשבה דיבור ומעשה זענען דורכגענומען מיט א ביטול. אזוי האט דער רבי גערעדט, אדרבה, אין דעם מאמר, דאס איז געווען תשמ״ו, שבת ויגש, כאמור לעיל. און דער רבי האט גערעדט זייער רייכע ווערטער. אז מען זעט אז דער
17:22 מעלתו של יהודה, התגלה שם בהפטרה. ההפטרה היא דבר שהיה, כביכול, קשור לגלות. כידוע, כל עניין ההפטרה נתקן בזמן גזירת המלכות. לא יכלו ללמוד, משום שהמלכות [לא ברור]; לא יכלו לקרוא, ועד אז היו צריכים [לא ברור]. לכן למדו חלקים מן התנ״ך הקשורים לפרשה, ומכאן נוצר מנהג ההפטרה עד היום הזה. נמצא שההפטרה היא עניין של גלות. ואף על פי כן, דווקא שם מתגלה הגילוי שלעתיד לבוא, העילוי הגדול של תקופת המשיח, שאז יהיה ״ועבדי דוד נשיא להם לעולם״ — החידוש של הביטול יחד עם המציאות שיתגלה בביאת המשיח. וזה נותן כוח חדש. הרבי דיבר אז בלשון עשירה מאוד על כך שזה נותן כוח חדש ליהודי שנמצא כעת בזמן הגלות, ורואה סביבו גלות, ואומות העולם נמצאות שם, ומיליארדי גויים מאומות העולם סביבו. והוא שואל: לשם מה צריך את כל הסיפור הזה? למה הקדוש ברוך הוא עשה זאת? והוא עלול לפחד מגוי כאן ומגוי באוסטרליה. הרבי אומר — כדאי יותר לראות את הדברים בפנים, במאמר ויגש תשמ״ו — שיהודי צריך לדעת שכל העולם נברא ב[לא ברור].
17:22 ענין, דער ענין המעלה פון יהודה איז נתגלה געווארן דארט אין הפטרה. וואס הפטרה איז א זאך וואס איז, אזוי צו זאגן, געווען בקשר צו גלות. כי ידוע, דער גאנצער ענין הפטרה איז דאך נתקן געווארן ווען עס איז געווען גזירת המלכות. עס איז געווען אז מען האט נישט געקענט לערנען, אז די מלוכה האט [לא ברור], מען האט נישט געקענט ליינען, מען האט געדארפט ביז דאן [לא ברור], האט מען געלערנט חלקים פון תנ״ך וואס איז פארבונדן מיט די פרשה, און פון דעם איז געווארן דער מנהג הפטרה עד היום הזה. קומט אויס אז הפטרה איז אן ענין פון גלות. און אף על פי כן, דווקא דארט ווערט נתגלה דער גילוי פון לעתיד לבוא, דער גרויסער עילוי פון תקופת זמן המשיח, וואס דעמאלט וועט זיין „ועבדי דוד נשיא להם לעולם“, דער חידוש פון דעם ביטול מיט מציאות וואס וועט זיין בגילוי המשיח. און דאס גיט א נייעם כח, און דער רבי האט דעמאלט גערעדט זייער רייכע אותיות, אז דאס גיט א נייעם כח אז א איד געפינט זיך איצט בזמן הגלות, און ער זעט ארום און ארום ווי אז גלות, און עס זענען דא אומות העולם, און עס זענען דא מיליארדער גויים פון אומות העולם ארום אים, און ער פרעגט א שאלה: וואס דארף מען די גאנצע מעשה? פארוואס האט דער אויבערשטער דאס געמאכט? און ער קען זיך שרעקן פון א גוי דא און א גוי אין אויסטראליע. דער רבי זאגט, קומט אין די אותיות, וואס איז מער לייכט צו זען דעם מאמר אינעווייניג. דא קומט דער מאמר ויגש תשמ״ו, און דער רבי זאגט: א איד דארף וויסן זיין, אז די גאנצע וועלט איז באשאפן געווארן אין [לא ברור].
18:43 זה קצת כך: כל המציאות של מאות ומיליונים ומיליארדים מאומות העולם, שמסתובבים אנה ואנה, אינה אלא כדי שיהודי, בטלן, יוכל לשבת אצלו בחדר וללמוד תורה, בלי שום [לא ברור] תוך כדי כך, ובלי מרה שחורה. זה כשלעצמו דבר גדול. כשהוא יודע שבעולם סביבו מסתובבים הרבה אנשים, הידיעה הזאת כשלעצמה נותנת לו חיות ושמחה, ונותנת לו כוח לפעול ולעבוד את הקב״ה במנוחה. הרבי אומר שמכיוון שהאדם הוא מדיני, הידיעה שיש אנשים סביבו מרגיעה אותו. אף על פי שאין לו שום שייכות אליהם, והם כלל לא נוגעים לו, עצם מציאותם משפיעה עליו כמו שמשים רבים. כשיהודי יודע זאת, הוא יודע שאינו צריך להתפעל מאומות העולם, מגויות ומגויים ומהגלות, והוא יודע שהוא יכול להאיר את העולם באמצעות לימוד התורה ועבודת ה׳ שלו, וזוהי ה[לא ברור]. וכאשר [לא ברור], אז יוצאים מן הגלות ומגלים את הגאולה. וכפי שהרבי [לא ברור] אומר, אדמו״ר המהר״ש אומר שהכול כבר מוכן, והכול בידינו, גם המפתח, וצריך רק לפתוח, כדי שאכן תהיה הגאולה, ושנזכה ממש בימים האלה
18:43 איז אביסל אזוי: די גאנצע מציאות פון הונדערטער און מיליאנען און מיליארדן אומות העולם וואס דרייען זיך ארום און ארום, דאס איז מער נישט ווי כדי א איד, א בטלן, זאל קענען זיצן ביי זיך אין שטיבל און לערנען תורה, און נישט קיין [לא ברור] דערביי, און נישט קיין מרה שחורה. דאס אליין איז א זאך. ווען ער ווייסט אז אין וועלט ארום דרייען זיך אסאך מענטשן, דאס אליין גיט אים לחיים, גיט אים לשמחה, גיט אים כח אז ער קען טון און דינען דעם אויבערשטן אין רואיגקייט. דער רבי זאגט, אז וויבאלד א מענטש איז מדיני, אז ער ווייסט אז עס זענען דא מענטשן ארום און ארום, מאכט עס אים אז ער ווערט רואיג ביי זיך. איז אף על גב ער האט קיין שייכות נישט מיט זיי, איז אים בכלל נישט עפעס נוגע ביי זיי, אבער די גאנצע מציאות איז משפיע געווען אויף אים ווי פילע שמשים. בשעה אז א איד ווייסט דאס, ווייסט אז ער דארף זיך נישט נתפעל ווערן פון אומות העולם, און פון גוישקייט און גויים און פון גלות, און ער ווייסט אז ער קען מאכן ליכטיג אויף דער וועלט דורך זיין לימוד התורה און עבודת השם, און דאס איז די [לא ברור]. און בשעה [לא ברור], דעמאלט קריכט מען ארויס פון דעם גלות, און מ׳איז מגלה די גאולה. און ווי דער רבי [לא ברור] זאגט, דער רבי מהר״ש זאגט, אז עס איז שוין אלץ גרייט, און מיר האבן אלץ אין האנט, און אויך די שליסל, און נאר אפענען, אז ס׳זאל זיין טאקע די גאולה, און מיר זאלן זוכה זיין טאקע אין די טעג
19:55 לניצחון הגמור, ושנזכה ל״ועבדי דוד נשיא להם לעולם״, לבניין בית המקדש השלישי. הבית השלישי יהיה ״כולו של אבנים״, גילוי האור האלוקי, גילוי המשיח. אמן כן יהי רצון.
19:55 ממש, אז ס׳זאל זיין טאקע דער נצחון הגמור, און מ׳זאל זוכה זיין צו דעם וואס ״ועבדי דוד נשיא להם לעולם״, צו דעם בנין בית המקדש השלישי. בית השלישי וועט זיין כולו של אבנים, די גילוי פון אור אלוקי, די גילוי המשיח. אמן כן יהי רצון.