לעבן חסידות · פרק 199 · 2025-10-22 · 18:07
שבת פרשת נח תשפ"ו "נח איש צדיק תמים" רעדן גוט וועגן א אידן
תיאור הפרק
*היום יום כט תשרי לקוטי שיחות חלק ה נח שיחה א לקו״ש חלק י נח שיחה א לקו״ש חלק כה נח שיחה א
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 הרבי סיפר פעם שנכנס אל חמיו, אדמו"ר הריי"צ, וראה אותו כותב מכתב ליהודי. זה היה יהודי שהיה רחוק מאוד מיהדות, מתורה ומצוות, והנהגתו לא הייתה כדבעי למהוי בכמה וכמה עניינים. ובמכתב כתב לו אדמו"ר הריי"צ כמה וכמה תארים. הנוסח של אדמו"ר הריי"צ היה: ״ידידי עוז״ ו״צדיק וחסיד״, וכיוצא בזה. הוא כתב שם כמה וכמה תארים שלא התאימו כלל לאותו אדם ולהנהגתו. והרבי שאל את חמיו, אדמו"ר הריי"צ: מה פשר הדבר? הרי כל התארים שכותבים אינם מתאימים כלל לאדם הזה. מה העניין בזה? אמר לו אדמו"ר הריי"צ שהתשובה כתובה ברמב״ם. והוא הפנה אותו למה שכתוב בפירוש ברמב״ם, כידוע, בהלכות גירושין. יש מצב של ״כופין אותו״, והרי גט צריך להינתן מרצונו. כלומר, האדם שנותן את הגט, הבעל, צריך לרצות לתת את הגט, אף שיש מצב שבו הוא אינו רוצה. אבל אם צריך לתת לה את הגט
00:00 דער רבי האט אמאל דערציילט אז ער איז אריינגעגאנגען צו זיין שווער, צום רבי'ן ריי"צ, צום פריערדיקן רבי'ן. און ער האט געזען ווי ער שרייבט א בריוו צו א אידן. און דאס איז געווען א איד וואס איז געווען זייער ווייט פון אידישקייט, פון תורה ומצוות. און זיין הנהגה איז נישט געווען כדבעי למהוי אין כמה וכמה ענינים. און אין דעם בריוו האט דער רבי ריי"צ אים געשריבן מיט כמה וכמה טיטלען. דער נוסח פונעם רבי'ן ריי"צ איז געווען: „ידידי עוז“, און „צדיק וחסיד“ וכו' וכיוצא בזה. ער האט געשריבן דארטן כמה וכמה טיטלען וואס זענען אין גאנצן נישט געווען בערך צו יענעם מיט זיין הנהגה. און דער רבי האט געפרעגט זיין שווער, דעם פריערדיקן רבי'ן: נו, וואס איז דאס? די אלע טיטלען וואס מ'שרייבט זענען דאך אין גאנצן נישט בערך צו דעם מענטשן. וואס איז דאס דער ענין? האט אים דער רבי ריי"צ געזאגט אז דער ענטפער שטייט אין רמב"ם. און ער האט אים געזאגט ווי ס'שטייט בפירוש אין רמב"ם, כידוע, וואס דער רמב"ם זאגט אין הלכות גירושין. ס'איז אמאל דא א מצב פון „כופין אותו“, און א גט דארף דאך זיין לרצונו. דאס הייסט אז דער מענטש וואס גיט דעם גט, דער מאן, דארף וועלן געבן דעם גט, בשעת ס'איז דא א מצב וואס ער וויל נישט. אבער אויב מ'דארף געבן דעם גט צו
01:41 מסיבות מסוימות, כשיש מצב שבו חייבים לגרש, ישנו הדין של ״כופין אותו עד שיאמר רוצה אני״. מכריחים אותו בדרכים שונות, עד שמביאים אותו לומר ״רוצה אני״. והרמב״ם שואל על כך שאלה: איך ייתכן ש״כופין אותו״? הרי הוא בפירוש אינו רוצה. מכריחים אותו ודוחקים בו, ונוקטים כל מיני אמצעים כדי שיאמר ״רוצה אני״. אבל יודעים, בשעה שמכריחים אותו, שבאמת הוא אינו רוצה. הוא אומר ״רוצה אני״ רק מפני הכפייה. על כך אומר הרמב״ם, כידוע, שיהודי בעצם רוצה לעשות את רצונו של הקדוש ברוך הוא; אלא שהיצר הרע מושך אותו. טבעו של יהודי, כותב הרמב״ם, הוא שהוא רוצה לעשות רצון הא־ל, לעשות את רצונו של הקדוש ברוך הוא ולקיים את התורה והמצוות. ומה שדורשים ממנו הוא הכול על פי תורה. אלא שיצרו הרע תקפו: היצר הרע אוחז בו, מושך אותו ומכריח אותו לעשות דברים רעים. וכש״כופין אותו״, מחלישים את היצר ומגלים מה הוא רוצה באמת. על כך אמר אדמו"ר הריי"צ שכאשר מסתכלים על יהודי, צריך להסתכל על מה שכתוב ברמב״ם: על פנימיותו, על מה שהוא רוצה באמת. והתארים האלה
01:41 איר בשביל סיבות מסוימות, וואס איז א מצב וואס מ'מוז מגרש זיין, איז דא דעם דין פון „כופין אותו עד שיאמר רוצה אני“. אז מ'איז אים מכריח בכמה אופנים ביז מ'רופט פון אים ארויס אז ער זאל זאגן „רוצה אני“. און דער רמב"ם פרעגט אויף דעם א שאלה: ווי קען זיין אז „כופין אותו“? ער וויל בפירוש נישט. מ'איז אים מכריח און שטופט אים, און מ'גיט אים כל מיני זאכן, אז מ'איז אים מכריח אז ער זאל זאגן „רוצה אני“. און מ'ווייסט אבער, בשעת מע איז אים מכריח, אז ער וויל באמת נישט. דאס וואס ער זאגט „רוצה אני“ איז נאר מצד הכפייה. איז אויף דעם זאגט דער רמב"ם, כידוע, אז וויבאלד דער איד בעצם וויל טאן דעם אויבערשטנס רצון, ס'איז מער נישט ווי דער יצר הרע וואס ציט אים. דער טבע פון א אידן, דער רמב"ם שרייבט, איז אז ער וויל טאן רצון הא־ל, וויל טאן דעם אויבערשטנס רצון, לקיים די תורה ומצוות. און וואס מען דארף פון אים, דאס איז אלץ על פי תורה. ס'איז מער נישט ווי דער יצר הרע וואס ציט אים, דער יצר הרע תקפו, וואס דער יצר הרע נעמט אים ארום און שלעפט אים און מכריח אים צו טאן שלעכטע זאכן. איז בשעת „כופין אותו“, איז מען מחליש דעם יצר און מ'איז מגלה וואס ער וויל באמת. איז אויף דעם האט דער רבי ריי"צ געזאגט אז בשעת מ'קוקט אויף א אידן, דארף מען קוקן אויף וואס ס'שטייט אין רמב"ם. דאס הייסט, זיין פנימיות, וואס ער וויל באמת. און די טיטלען
03:03 נועדו לעורר את הרצון הזה, שיצא מן ההעלם אל הגילוי, מן הכוח אל הפועל. אין פירוש הדבר שכותבים סתם תארים יפים, בלי להתכוון למה שכותבים. כשצדיק כותב את התארים האלה, זו דרך לעורר אצלו את כוחותיו הנעלמים ולהוציאם מן ההעלם אל הגילוי. ואת הנקודה הזאת אנו מוצאים בפרשת השבוע. בפרשת נח אנו מוצאים כמה וכמה עניינים הנוגעים לדבר הזה: הכוח שיש ליהודי כשהוא מסתכל על יהודי אחר בעין טובה. וכשמדברים דברים טובים על יהודי אחר, יש בכך כוח לגלות את הטוב, את הכוחות, את הטוב שנמצא בו. וזה עניין עיקרי שמוצאים בפרשת השבוע, מיד בתחילת הפרשה. הפרשה נפתחת: ״אלה תולדות נח, נח איש צדיק תמים היה בדורותיו״. ורש״י מתעכב על כך מיד בתחילת הפרשה. רש״י אינו מציג שאלה; הוא אומר מיד: מה פירוש ״אלה תולדות נח, נח איש צדיק״? אומר רש״י: ״הואיל והזכירו, סיפר בשבחו, שנאמר זכר צדיק לברכה״. כשמזכירים צדיק, מספרים בשבחו, ״זכר צדיק לברכה״. בהמשך אומר רש״י ש״תולדות״ מתייחסות למעשים, למעשים טובים: ״עיקר תולדותיהם של צדיקים מעשים טובים״. מה רוצה רש״י לומר כאן? וידוע מה משמעות הדבר שרש״י מביא שני פירושים. אנחנו
03:03 זענען אויף ארויסברענגען אט דעם רצון, אז ער זאל ארויסקומען מן ההעלם אל הגילוי, מן הכח אל הפועל. דאס הייסט נישט ווי מ'מיינט, אז מ'שרייבט שיינע טיטלען סתם, אז מ'מיינט נישט וואס מ'שרייבט. אבער בשעת א צדיק שרייבט די טיטלען, דאס איז א וועג ארויסצורופן ביי אים זיינע כוחות נעלמים מן ההעלם אל הגילוי. און אט די נקודה געפינען מיר אין היינטיקער פרשה. אין פרשת נח געפינען מיר כמה וכמה ענינים בנוגע אט דער זאך: דעם כח וואס א איד האט בשעת ער גייט און קוקט אויף א צווייטן אידן בעין טובה. און בשעת מ'רעדט אויף א צווייטן אידן דברים טובים, האט מען אט דעם כח צו קענען מגלה זיין דעם גוטן, די כוחות, דעם טוב וואס געפינט זיך ביי יענעם. און דאס איז אן ענין עיקרי וואס מ'געפינט אין היינטיקער פרשה, גלייך ביים אנהייב פון דער פרשה. די פרשה הייבט זיך אן: „אלה תולדות נח, נח איש צדיק תמים היה בדורותיו“. און רש"י שטעלט זיך גלייך ביים אנהייב פרשה. רש"י פרעגט נישט; ער זאגט גלייך: וואס איז דער פשט „אלה תולדות נח, נח איש צדיק“? זאגט רש"י: „הואיל והזכירו, סיפר בשבחו, שנאמר זכר צדיק לברכה“. אז ווען מען דערמאנט א צדיק, דערציילט מען זיין שבח, „זכר צדיק לברכה“. שפעטער זאגט רש"י, אז „תולדות“ גייט אויף מעשים, מעשים טובים: „עיקר תולדותיהם של צדיקים מעשים טובים“. וואס וויל דא רש"י זאגן? און וואס רש"י וויל ברענגען צוויי פירושים, איז דאך ידוע. מיר
04:40 לומדים תמיד ברש״י שהוא אינו מביא סתם שני פירושים. כשהוא מביא שני פירושים, הרי זה מפני שכל אחד מהם משלים את פשוטו של מקרא. כלומר, אי אפשר להסתפק בפירוש אחד; שני הפירושים יחד הם פירוש אחד. צריך את שניהם יחד כדי להבין את הפסוק. ומה בדיוק קשה לרש״י? מה מפריע לו? איזו שאלה הוא שואל? מה הוא רוצה לומר כאן? הביאור הוא שהפסוק בתחילתו אינו מובן. הוא מדבר על ״אלה תולדות נח״, ואינו אומר מי היו בניו של נח. בניו של נח נזכרים רק בהמשך הפסוק. מיד לאחר מכן הוא אומר לנו: ״נח איש צדיק תמים היה בדורותיו, את האלקים התהלך נח״. מה הקשר של זה ל״תולדות נח״? על כך בא רש״י ואומר תחילה שכיוון שהזכיר את נח, סיפר בשבחו, כמו שאומר הפסוק במשלי: ״זכר צדיק לברכה״. כשמזכירים אותו, אומרים מיד את שבחו, ובהמשך יזכיר הכתוב את הבנים. אבל הפירוש הראשון אינו מספיק. למה? כי בסופו של דבר עדיין לא מובן: מדוע לא יכול היה הפסוק לומר תחילה ש״תולדות נח״ הן שם, חם ויפת, ואחר כך לומר שנח היה צדיק תמים? על כך מביא רש״י את הפירוש השני, ש״תולדות״ כאן אינן מתייחסות כלל לבנים. ״תולדות״ כאן פירושן המעשים
04:40 לערנען רש״י שטענדיג, אז רש״י ברענגט נישט סתם צוויי פירושים. ווען ער ברענגט צוויי פירושים, איז ווייל יעדער איינער פון די צוויי פירושים איז משלים פשוטו של מקרא. דאס הייסט, מען קען נישט נעמען נאר איין פירוש, נאר ביידע פירושים צוזאמען זענען איין פירוש. מען דארף האבן ביידע פירושים צוזאמען כדי צו קענען פארשטיין דעם פסוק. און וואס איז דאס וואס רש״י קוועטשט? וואס באדערט רש״י? וואס פרעגט רש״י? וואס וויל רש״י דא זאגן? איז דער ביאור אז דער פסוק איז פריער נישט פארשטענדליך. ער רעדט פון „אלה תולדות נח“, און ער זאגט נישט ווער עס זענען געווען נח׳ס קינדער. נח׳ס קינדער שטייען ערשט ווייטער אין פסוק. גלייך דערנאך זאגט ער אונז: „נח איש צדיק תמים היה בדורותיו, את האלקים התהלך נח“. וואס האט דאס צו טאן מיט „תולדות נח“? אויף דעם קומט רש״י און זאגט ערשט, אז וויבאלד ער האט דערמאנט נח, דערציילט ער בשבחו, ווי דער פסוק זאגט אין משלי: „זכר צדיק לברכה“. אז מען דערמאנט אים, זאגט מען גלייך זיין שבח, און שפעטער וועט ער זאגן די קינדער. אבער דער ערשטער פירוש איז נישט גענוג. פארוואס? ווייל סוף־כל־סוף איז נישט פארשטענדליך: פארוואס האט דער פסוק נישט געקענט פריער זאגן „תולדות נח“ — שם, חם ויפת — און שפעטער זאגן אז נח איז געווען א צדיק תמים? דערויף ברענגט רש״י דעם צווייטן פירוש, אז „תולדות“ מיינט דא גאר נישט קינדער. „תולדות“ מיינט דא די
06:06 הטובים, המעשים הטובים של הצדיק. לכן אחרי ״אלה תולדות נח״ נאמר: ״נח איש צדיק תמים היה בדורותיו, את האלקים התהלך נח״. ורק אחר כך התורה מזכירה את התולדות כפשוטן. אבל גם הפירוש השני לבדו אינו מספיק, כי בסופו של דבר, בפשוטו של מקרא, ״תולדות״ פירושן בנים. לכן רש״י מביא שני פירושים, שכל אחד מהם משלים את האחר. וזהו הלימוד בפשוטו של מקרא. אבל מה שמעניין הוא: למה חיכתה התורה עם זה עד פרשת נח? הרי גם קודם לכן כבר דובר על נח, בפרשה הקודמת. גם בפרשה הקודמת נאמר שהיה נח, ו״ויולד נח שלשה בנים, את שם את חם ואת יפת״. ושם איננו מוצאים שהתורה תאמר לנו תחילה שהוא היה צדיק ותמים, ו״היה בדורותיו״, וכל הדברים האלה. התורה חיכתה עד פרשת נח, ושם נאמרים השבחים שלו. הרי ברור שאם כבר מזכירים צדיק, מזכירים את שבחו; הדבר היה צריך להיאמר בפרשה הקודמת. והשאלה קשה עוד יותר: למה אומרים זאת רק בנוגע לנח? הרי בפרשה הקודמת יש גם צדיקים אחרים, ואצלם איננו מוצאים שמזכירים את שבחם. מתושלח היה צדיק, חנוך היה צדיק. כך כתוב במדרשים וכו׳, אבל בפסוקים איננו מוצאים
06:06 מעשים טובים, די מעשים טובים פון דעם צדיק. דערויף שטייט נאך „אלה תולדות נח“: „נח איש צדיק תמים היה בדורותיו, את האלקים התהלך נח“. און ערשט דערנאך גייט די תורה און זאגט די תולדות כפשוטו. דער צווייטער פירוש אליין איז אבער נישט גענוג, ווייל סוף־כל־סוף, פשוטו של מקרא, „תולדות“ מיינט קינדער. דערויף ברענגט רש״י צוויי פירושים, וואס יעדער פירוש איז משלים דעם אנדערן. און דאס איז דער לימוד אין פשוטו של מקרא. אבער וואס איז אינטערעסאנט איז: פארוואס האט די תורה געווארט מיט דעם ביז פרשת נח? פריער, בנוגע נח אויך, ווען מען האט שוין גערעדט אין דער פריערדיגער פרשה. אין דער פריערדיגער פרשה שטייט אויך אז עס איז געווען א נח, און „ויולד נח שלשה בנים, את שם את חם ואת יפת“. און דארטן געפינען מיר נישט אז די תורה זאל אונז פריער זאגן אז ער איז געווען א צדיק און א תמים און „היה בדורותיו“ און אלע זאכן. די תורה האט געווארט ערשט ביז פרשת נח. און דארטן שטייען די שבחים פון דעם, פון דעם — דאס איז דאך קלאר. אויב מען דערמאנט שוין א צדיק, דערמאנט מען זיין שבח; עס האט געדארפט שטיין אין דער פריערדיגער פרשה. די קשיא איז נאך שטארקער: פארוואס זאגט מען דאס נאר בנוגע נח? עס זענען דאך אין דער פריערדיגער פרשה אויך אנדערע צדיקים. און ביי זיי געפינען מיר נישט אז מען דארף דערמאנען זייער שבח. מתושלח איז געווען א צדיק, חנוך איז געווען א צדיק. עס שטייט אין מדרשים וכו׳, אבער אין די פסוקים געפינען מיר
07:34 לא כל כך הרבה על כך. רק בפרשת נח — גם בנוגע לנח עצמו, התורה אינה מספרת בפרשת בראשית פרטים. הדבר היחיד שכתוב הוא „ונח מצא חן בעיני ה׳“, אבל לא כתוב שם שבח על נח. ורק בפרשת נח פותחת התורה ב„זכר צדיק לברכה“. מה הביאור בזה? ובכן, כשנבין בפנימיות מהו העניין — למה יש עניין של „זכר צדיק לברכה“ — נבין את הכול. למה כשמזכירים צדיק צריך להזכיר אותו לברכה? מהו העניין של „זכר צדיק לברכה“? הביאור בזה הוא, כפי שמובא בשם הבעל שם טוב: עניין ההזכרה הוא שמביאים דבר מן ההעלם אל הגילוי. וכידוע בשם הבעל שם טוב, שצריך לראות את המעלות של הנפשות האחרות, וכשמדברים על המעלות שלהן, מוציאים אותן מן ההעלם אל הגילוי. זה יכול להיות מצד החיוב ומצד השלילה. מצד השלילה, הדבר מבוסס על מה שחז״ל אומרים, שהגמרא אומרת שלשון הרע קטיל תלתא. כשאדם מדבר רעות על אדם אחר, הדבר הורג שלושה אנשים: את מי שמדבר לשון הרע, את מי ששומע לשון הרע, ואת מי שמדברים עליו לשון הרע, אף שהוא עצמו לא דיבר לשון הרע. וזה, כידוע, פשוט. לגבי מי שמדבר לשון הרע — זה מובן. הדיבור הזה אינו טוב; לשון הרע הוא דבר מסוכן מאוד. גם מי ששומע לשון הרע נמצא בסכנה.
07:34 נישט אזוי פיל דערוועגן. ערשט אין פרשת נח — אויך בנוגע נח אליין דערציילט די תורה נישט אין פרשת בראשית פרטים. די איינציגע זאך וואס שטייט איז „ונח מצא חן בעיני ה׳“, אבער עס שטייט נישט קיין שבח אויף נח. און ערשט אין פרשת נח הייבט אן די תורה דארט מיט „זכר צדיק לברכה“. וואס איז דער ביאור בזה? נו, דער ביאור איז, ווען מיר פארשטייען בפנימיות וואס איז דער ענין: פארוואס איז דא דער ענין פון „זכר צדיק לברכה“? וועלן מיר דאס גאנצע פארשטיין. פארוואס, ווען מען דערמאנט דעם צדיק, דארף מען דערמאנען אים לברכה? וואס איז דער ענין פון „זכר צדיק לברכה“? נו, דער ביאור ביי דעם איז, ווי עס שטייט בשם הבעל שם טוב: דער ענין פון דערמאנען איז, אז מען ברענגט א זאך מן ההעלם אל הגילוי. און ווי עס איז באקאנט בשם הבעל שם טוב, אז מען דארף זען די מעלות פון די אנדערע נפשות, און ווען מען רעדט פון די מעלות, ברענגט מען זיי ארויס מן ההעלם אל הגילוי. דאס קען זיין מצד החיובי און מצד השלילי. מצד השלילי איז דאס באזירט אויף וואס חז״ל זאגן, די גמרא זאגט אז לשון הרע קטיל תלתא. אז א מענטש רעדט שלעכטס אויף א צווייטן מענטשן, הרג׳עט דאס דריי מענטשן: דעם וואס רעדט לשון הרע, דעם וואס הערט לשון הרע, און דעם אויף וועמען מען רעדט לשון הרע, אפילו ער האט נישט גערעדט קיין לשון הרע. און דאס איז, ווי באקאנט, פשוט. דאס אז דער וואס רעדט לשון הרע — דאס איז פארשטענדליך. רעדן איז נישט גוט; לשון הרע איז זייער מסוכן. דער וואס הערט לשון הרע איז אויך מסוכן.
09:18 אסור לדבר לשון הרע. אבל אפילו אם לא דיברו, אלא רק חשבו מחשבה רעה על אותו אדם, מה ההבדל? מהי הסכנה? מה עושה המחשבה? דווקא כשמוציאים את הדבר בדיבור, כשמדברים עליו רעות, אז הדבר משתנה. ובכן, התירוץ הוא שבשעה שאני מדבר על אדם, לכוח הדיבור יש הכוח להביא דבר מן ההעלם אל הגילוי. וזה קשור לסיפור הידוע על הבעל שם טוב, שמופיע בהיום יום. בהיום יום של פרשת נח מסופר הסיפור שאירע אצל הבעל שם טוב במז׳יבוז׳, בבית הכנסת. שני יהודים רבו שם. אחר כך הם התפייסו זה עם זה, אבל אחד אמר לשני: „אני אקרע אותך כמו דג“. רחמנא ליצלן. כך הוא אמר. הבעל שם טוב הקדוש היה שם. הוא מיד קרא לתלמידיו, הורה להם לעמוד סביבו ולהניח את ידיהם זה על זה, והניח את ידיו הקדושות על התלמידים שעמדו לידו. והם ראו איך אותו אדם, שאמר כי יקרע, רחמנא ליצלן, את השני, אכן קרע אותו. אלה היו מילים, אבל הייתה להן ממשות. זה היה כאילו הדבר קרה במוחש. הבעל שם טוב הראה להם זאת, ואז יכלו החסידים להבין מה פירוש הדבר. כוח הדיבור שהקדוש ברוך הוא נתן לבני אדם הוא כוח עצום, כי הדיבור מגלה מן ההעלם אל הגילוי. כוח הדיבור מגלה את הכוחות הנעלמים. כשמדברים, מביאים את העניינים שנמצאים בנפש מן ההעלם אל הגילוי; כוח הדיבור מגלה דברים וגורם להם לפעול. כמו שכתוב: „בדבר ה׳ שמים נעשו“ — באמצעות הדיבור נברא דבר. וכשמדברים, רחמנא ליצלן, על עניין בלתי רצוי, גם העניין הבלתי רצוי עלול להגיע באמצעות הדיבור לגילוי בפועל.
09:18 עס איז אסור צו רעדן לשון הרע. אבער אפילו אויב מ'האט נישט גערעדט, נאר מ'האט א שלעכטן געדאנק וועגן יענעם, וואס איז דער חילוק? וואס איז די סכנה? וואס טוט דער געדאנק? דווקא ווען מ'רעדט עס ארויס, ווען מ'רעדט שלעכט וועגן אים, דעמאלט ווערט עס אנדערש. נו, דער תירוץ איז, אז בשעת איך רעד וועגן א מענטש, האט דער כח הדיבור דעם כח צו ברענגען א זאך מן ההעלם אל הגילוי. און דאס איז פארבונדן מיט דעם באוואוסטן סיפור פונעם בעל שם טוב, וואס שטייט אין היום יום. אין דעם היום יום פון פרשת נח ווערט דערציילט דער סיפור, וואס איז געווען ביים בעל שם טוב אין מעזיבוזש, אין בית הכנסת. צוויי אידן האבן זיך דארט געקריגט. נאך דעם האבן זיי זיך איבערגעבעטן איינער מיטן צווייטן, אבער איינער האט געזאגט צום צווייטן: „איך וועל דיך צערייסן ווי א פיש.“ רחמנא ליצלן. דאס האט ער געזאגט. דער הייליקער בעל שם טוב איז דארט געווען. ער האט גלייך צוזאמענגערופן זיינע תלמידים, זיי געהייסן שטיין ארום אים און לייגן די הענט איינער אויפן צווייטן, און ער האט ארויפגעלייגט זיינע הייליקע הענט אויף די תלמידים וואס זענען געשטאנען נעבן אים. און זיי האבן געזען ווי יענער, וואס האט געזאגט אז ער וועט, רחמנא ליצלן, צערייסן דעם צווייטן, האט אים טאקע צעריסן. דאס זענען געווען ווערטער, אבער זיי האבן געהאט א ממשות. עס איז געווען כאילו עס איז געשען במוחש. דער בעל שם טוב האט עס זיי געוויזן, און דעמאלט האבן די חסידים געקענט פארשטיין וואס דאס מיינט. דער כח הדיבור וואס דער אויבערשטער האט געגעבן מענטשן איז א געוואלדיקער כח, ווייל דיבור איז מגלה מן ההעלם אל הגילוי. דער כח הדיבור איז מגלה די כחות הנעלמים. ווען מ'רעדט, ברענגט מען די ענינים וואס געפינען זיך אין נפש מן ההעלם אל הגילוי; דער כח הדיבור איז מגלה זאכן און מאכט זיי ווירקזאם. אזוי ווי עס שטייט: „בדבר ה׳ שמים נעשו“ — דורך דיבור ווערט עפעס געשאפן. און ווען מ'רעדט, רחמנא ליצלן, וועגן אן ענין בלתי רצוי, קען אויך דאס בלתי רצוי דורך דעם דיבור צוקומען צום גילוי בפועל.
11:11 ומרובה מדה טובה ממדת פורענות. אם כך הדבר, רחמנא ליצלן, מצד הרע, הרי כל שכן וקל וחומר מצד הטוב. כשאני אומר מילה טובה על אדם, הדבר עצמו מגלה מן ההעלם אל הגילוי ומוציא את הטוב שיש בו. כשאני אומר דבר חיובי, דבר של ברכה, הדבר עצמו מגלה את הכוחות הנעלמים מן ההעלם אל הגילוי, כך שהאדם יכול להיעשות טוב יותר בפועל ממש. וזה פירוש הדברים: „הואיל והזכירו סיפר בשבחו“. עצם זה שמזכירים אותו ומספרים בשבחו נותן כוח ומוציא את הטוב מן ההעלם אל הגילוי, כך שמה שהיה נסתר יבוא לידי ביטוי בפועל ממש. וזו הסיבה שבפרשת בראשית התורה רק אומרת, בפעם הראשונה, שנח מצא חן. התורה מספרת בשבחו דווקא בפרשת נח. כי ההבדל בין פרשת בראשית לפרשת נח הוא שבראשית היא יותר „זה ספר תולדות אדם“. בפרשת בראשית התורה עדיין אינה צריכה לספר על העניין של שבח נח. הפסוק אומר: „זה ספר תולדות אדם“. כשרוצים לספר את סדר הדברים, כיצד עברו הדורות מאדם, עשרת הדורות עד נח, וכיצד הגיעו לדור המבול, אין העניין שם לספר בשבחו של כל דור. אבל בפרשת נח התורה רוצה לדבר על העבודה ועל העולם: מה פועלת עבודתו של אדם? כשהעבודה אינה כדבעי, רחמנא ליצלן, „השחית כל בשר“, נוצר עניין בלתי רצוי שהביא את המבול. ולהפך, כשנח, שהיה „צדיק תמים היה בדורותיו“, עשה טוב, הוא בנה עולם חדש. נח יצא עם בניו ועם כל שלו
11:11 און מרובה מדה טובה ממדת פורענות. אויב אזוי איז עס, רחמנא ליצלן, מצד הרע, איז דאך כל שכן וקל וחומר מצד הטוב. ווען איך זאג א גוט ווארט וועגן א מענטש, איז דאס אליין מגלה מן ההעלם אל הגילוי און ברענגט ארויס דאס גוטע וואס איז אין אים. ווען איך זאג א דבר חיובי, א דבר של ברכה, איז דאס אליין מגלה די כחות הנעלמים מן ההעלם אל הגילוי, אזוי אז דער מענטש קען ווערן בעסער בפועל ממש. און דאס איז דער פשט אין דעם: „הואיל והזכירו סיפר בשבחו“. דורך דעם וואס מען דערמאנט אים און מען דערציילט זיין שבח, גיט דאס אליין כח און ברענגט ארויס דאס גוטע מן ההעלם אל הגילוי, אז עס זאל ארויסקומען פון פארבארגענקייט בפועל ממש. און דאס איז די סיבה פארוואס אין פרשת בראשית זאגט די תורה נאר, צום ערשטן מאל, אז נח האט געפונען חן. די תורה דערציילט זיין שבח דווקא אין פרשת נח. ווייל דער חילוק צווישן פרשת בראשית און פרשת נח איז, אז בראשית איז מער „זה ספר תולדות אדם“. אין פרשת בראשית דארף די תורה נאך נישט דערציילן דעם ענין פון לויבן נח. דער פסוק זאגט: „זה ספר תולדות אדם“. ווען מ'וויל דערציילן דעם סדר, ווי עס איז געגאנגען דורך די דורות פון אדם, די עשרה דורות ביז נח, און ווי מ'איז אנגעקומען צום דור המבול, איז נישט דער ענין דארט צו דערציילן דעם שבח פון יעדן דור. אבער אין פרשת נח וויל די תורה רעדן וועגן דער עבודה און וועגן דער וועלט: וואס טוט די עבודה פון א מענטש? ווען די עבודה איז נישט כדבעי, רחמנא ליצלן, „השחית כל בשר“, קומט ארויס אן ענין בלתי רצוי וואס האט געברענגט דעם מבול. און להיפך, בשעת נח, וואס איז געווען א „צדיק תמים היה בדורותיו“, האט געטאן גוט, האט ער אויפגעבויט א נייע וועלט. נח איז ארויס מיט זיינע קינדער און מיט אלע זיינע
12:57 משפחות, במעשים טובים. לכן התורה בפרשת בראשית עדיין אינה מביאה את שבחו של נח. שם נוגע רק לספר את סדר הדורות עד נח ומשפחתו. אמנם נאמר שם: ״ונח מצא חן״ — זו מציאת חן מלמעלה. כי כידוע, מציאת חן אינה קשורה לעבודה; מציאת חן היא מתנה. לכן נאמר שם רק ״מצא חן״. מזה עדיין אי אפשר לומר מה הוא פעל בעבודתו; זהו עניין שבא כמתנה מלמעלה. אבל כשמגיעים לפרשת נח, שבה התורה רוצה להביא את עניין העבודה, התורה מספרת בשבחו. כשרוצים שאדם יהיה טוב, שיהיה צדיק, יעשה טוב ויגדל במעשים טובים, עושים זאת על ידי שמספרים בשבחו. זה מוציא לידי ביטוי את מעשיו הטובים ונותן לו כוח להתחזק, להיות צדיק גדול יותר, לגדול עוד ולהתעלות עוד. וזה מראה את הסדר האמיתי: כשמשבחים ומספרים דברים טובים על הזולת, הדיבור עצמו מוציא לידי ביטוי את כוחותיו הנעלמים. כך הם מתחזקים, גדלים ונעשים טובים יותר, והוא עושה עוד יותר טוב, ומתחזק עוד, גדל עוד ונעשה טוב יותר. זהו הלימוד מפרשת נח. ועל פי זה נמשיך לרש״י. מהו ההמשך? רש״י בא ואומר: ״הואיל והזכירו סיפר בשבחו״, ואחר כך: ״יש מרבותינו דורשים אותו לשבח, ויש שדורשים אותו לגנאי״. רש״י אומר שעל ״בדורותיו״ יש שני פירושים. לפי ״דורשים אותו לשבח״ — אילו היה בדורו של אברהם, היה צדיק עוד יותר; כל שכן שבדורותיו נשאר צדיק בין רשעים. אבל ״דורשים אותו לגנאי״ אומר שאילו היה בדורו של אברהם, ״לא היה נחשב לכלום״. וזו גם השאלה: איך ייתכן שהתורה רוצה כאן לספר בגנותו? הרי אני אומר שהתורה מספרת בשבחו.
12:57 משפחות, מיט מעשים טובים. דערפאר וויל די תורה אין פרשת בראשית נאך נישט ארויסברענגען דעם ענין פון זיין שבח. דארט איז נאר נוגע צו דערציילן דעם סדר הדורות ביז נח און זיין משפחה. עס שטייט טאקע: „ונח מצא חן“ — דאס איז מציאת חן מלמעלה. ווייל ווי באוואוסט איז מציאת חן נישט פארבונדן מיט דער עבודה; מציאת חן איז א מתנה. דערפאר שטייט דארט נאר „מצא חן“. מ'קען פון דעם נאך נישט זאגן וואס ער האט אויפגעטאן מיט זיין עבודה; דאס איז אן ענין וואס קומט אלס מתנה מלמעלה. אבער בשעת מ'קומט צו פרשת נח, וואו די תורה וויל ארויסברענגען די עבודה, זאגט די תורה זיין שבח. ווען מ'וויל אז א מענטש זאל זיין גוט, זיין א צדיק, טאן גוט און וואקסן אין מעשים טובים, טוט מען דאס דורך דעם וואס מ'דערציילט זיין שבח. דאס ברענגט ארויס זיינע מעשים טובים און גיט אים כח צו ווערן שטארקער, א גרעסערער צדיק, נאך גרעסער און נאך העכער. און דאס ווייזט דעם אמת'ן סדר: ווען מ'איז משבח און דערציילט גוטע זאכן וועגן דעם צווייטן, ברענגט דער דיבור אליין ארויס זיינע כחות הנעלמים. אזוי ווערן זיי שטארקער, גרעסער און בעסער, און זיי טוען נאך מער גוטס, און ווערן נאך שטארקער, נאך גרעסער און נאך בעסער. דאס איז דער לימוד פון פרשת נח. און על פי זה גייען מיר ווייטער צום רש״י. ווי קומט דער המשך? רש״י קומט און זאגט: „הואיל והזכירו סיפר בשבחו“, און דערנאך: „יש מרבותינו דורשים אותו לשבח, ויש שדורשים אותו לגנאי“. רש״י זאגט אז אויף „בדורותיו“ זענען דא צוויי פירושים. לויט „דורשים אותו לשבח“ — אויב ער וואלט געווען אין דור פון אברהם, וואלט ער געווען נאך מער א צדיק; כל שכן אז אין זיינע דורות איז ער געבליבן א צדיק צווישן רשעים. אבער „דורשים אותו לגנאי“ זאגט, אז אויב ער וואלט געווען אין דור פון אברהם, „לא היה נחשב לכלום“. און דאס איז אויך די שאלה: ווי קומט עס אז די תורה וויל דא דערציילן לגנאי? איך זאג דאך אז די תורה דערציילט זיין שבח.
14:43 אבל הרבי אומר כאן דבר נפלא: הדרשה לגנאי היא באמת שבחו של נח. נח היה במעמד ומצב בדורותיו, שבאותו דור לא היה שייך להיות צדיק גדול יותר. לפי מצב הדור, אומר רש״י, זהו שבח לנח, חס ושלום לא גנאי. כי במציאות נח היה אדם באותו דור ובאותה תקופה, ויותר מזה הוא כבר לא היה יכול להיות. אילו היה בדורו של אברהם, באותה תקופה, היה עוד [לא ברור], עבודתו לא הייתה נחשבת לכל כך הרבה. אבל בדורו של נח לא היה שייך שנח יגיע ליותר מזה. לכן נח היה המקסימום שיכול היה להיות. שבחו של נח הוא שאפילו הדורש לגנאי צריך להבהיר לעולם כולו: זה היה נח בדורותיו; ליותר מזה לא היה שם מקום. אבל אילו היה בדורו של אברהם, זה לא היה נחשב לכל כך הרבה, כי שם אפשר היה להגיע ליותר. במילים אחרות, הרבי מבאר זאת [לא ברור] בביאור על הזוהר. הזוהר אומר שמשה רבינו לימד זכות על דורו; נח לא לימד זכות. זה נראה כמו גנאי לנח, שהוא לא לימד זכות. אבל הרבי מבאר: מה הפירוש? חס ושלום לומר שנח לא היה כדבעי. נח חי בתקופה שבה לא היה לו על מה ללמד זכות. אצל משה היה מצב שבו אפשר היה ללמד זכות; וכך גם אצל אברהם אבינו. נח לא היה יכול להשתוות אליהם בזה, כי המצב היה כזה שלא היה שייך ללמד זכות. אומר נח: אני לא
14:43 אבער דער רבי זאגט דא אן ענין נפלא: דער דורש לגנאי איז באמת א שבח פון נח. נח איז געווען אין א מעמד ומצב אין זיינע דורות, וואס אין יענעם דור איז נישט געווען שייך צו זיין א גרעסערער צדיק. לויט דעם מצב פון דור, זאגט רש״י, איז דאס א שבח פאר נח, חס ושלום נישט קיין גנאי. ווייל אין דער מציאות איז נח געווען א מענטש אין יענעם דור און אין יענער תקופה, און מער ווי דעם האט ער שוין נישט געקענט זיין. אילו היה בדורו של אברהם, אין יענער תקופה, וואלט ער נאך [לא ברור], וואלט זיין עבודה נישט גערעכנט געווארן פאר אזויפיל. אבער אין נח׳ס דור איז נישט געווען שייך פאר נח צו דערגרייכן מער ווי דעם. דערפאר איז נח געווען דאס מאקסימום וואס ער האט געקענט זיין. דער שבח פון נח איז אז אפילו דער דורש לגנאי דארף ארויסברענגען פאר דער גאנצער וועלט: דאס איז געווען נח אין זיינע דורות; מער איז דארט נישט געווען שייך. אבער אילו היה בדורו של אברהם וואלט דאס נישט גערעכנט געווארן פאר אזויפיל, ווייל דארט האט מען געקענט דערגרייכן מער. אין אנדערע ווערטער, דער רבי איז מבאר דאס [לא ברור] אין ביאור אויפן זוהר. דער זוהר זאגט אז משה רבינו האט מלמד זכות געווען אויף זיין דור; נח האט נישט מלמד זכות געווען. דאס זעט אויס ווי א גנאי פאר נח, אז ער האט נישט מלמד זכות געווען. אבער דער רבי איז מבאר: וואס איז דער פשט? חס ושלום צו זאגן אז נח איז נישט געווען כדבעי. נח איז געווען אין א צייט ווען ער האט נישט געהאט אויף וואס מלמד זכות צו זיין. ביי משה איז געווען א מצב וואו מ׳האט געקענט מלמד זכות זיין; אזוי אויך ביי אברהם אבינו. נח האט זיך נישט געקענט פארגלייכן מיט זיי אין דעם, ווייל דער מצב איז געווען אז עס איז נישט געווען שייך מלמד זכות צו זיין. זאגט נח: איך האב
16:24 יכולתי ללמד זכות. אבל אני דורש זאת לגנאי, כדי שתדעו שזה אינו דבר טוב. כי אחרת אדם עלול לחשוב, קל וחומר: אם נח היה צדיק תמים ובכל זאת לא לימד זכות, אפשר להיות צדיק תמים בלי ללמד זכות. לכן אחד משבחיו של נח הוא שהוא עצמו מבקש שידרשו אותו לגנאי, כדי שלא ילמדו ממנו בעניין הזה, אלא ילמדו מאברהם אבינו וממשה רבינו, שלימדו זכות על דורם וכו׳. והרבי אומר בזה: כאן רואים את ההוראה מפרשתנו, את המעלה הגדולה של דיבור בשבחו של הזולת ואמירת דברים טובים עליו. כי כשאומרים מילה טובה על הזולת, נותנים לו כוח ומעוררים את מה שנמצא אצלו בהעלם לבוא אל הגילוי. ונותנים לו כוח שאכן יוכל להיות צדיק, תמים, ולהתנהג כדבעי למהוי, להוציא את מעלותיו מן ההעלם אל הגילוי. וכידוע דברי אדמו״ר הזקן, שכאשר אבא רואה איך ילדיו מתנהגים יפה זה עם זה, ואחד מבחין בחולשותיו של השני, עוזר לו, דואג לו ומתפלל בעדו — כאשר אבא רואה שהילדים מתנהגים
16:24 נישט געקענט מלמד זכות זיין. אבער איך בין דורש לגנאי, איר זאלט וויסן אז דאס איז נישט קיין גוטער ענין. ווייל אנדערש קען דאך א מענטש מיינען, קל וחומר: אז נח איז געווען א צדיק תמים און דאך האט ער נישט מלמד זכות געווען, קען מען זיין א צדיק תמים אן מלמד זכות צו זיין. איז איינע פון די שבחים פון נח, אז ער אליין בעט אז מ׳זאל אים דורש זיין לגנאי, כדי מ׳זאל נישט לערנען פון אים אין דעם ענין, נאר מ׳זאל לערנען פון אברהם אבינו און פון משה רבינו, וואס האבן מלמד זכות געווען אויף זייער דור וכו׳. און דער רבי זאגט בזה: דא זעט מען די הוראה פון אונזער פרשה, די גרויסע מעלה פון רעדן בשבח און זאגן גוטע זאכן אויף א צווייטן. ווייל ווען מ׳זאגט א גוט ווארט אויף א צווייטן, גיט מען אים די כח און מ׳רופט ארויס דאס וואס איז ביי אים בהעלם אל הגילוי. און מ׳גיט אים די כח אז ער זאל טאקע קענען זיין א צדיק, א תמים, און זיך פירן כדבעי למהוי, ארויסברענגען זיינע מעלות מן ההעלם אל הגילוי. און ווי ס׳איז ידוע דאס ווארט פון אלטן רבי׳ן, אז ווען א טאטע זעט ווי זיינע קינדער פירן זיך גוט איינער מיטן צווייטן, און איינער איז מביט אויף די שוואכקייטן פון דעם צווייטן און ער העלפט דעם צווייטן און ער זארגט פאר דעם צווייטן, ער איז מתפלל פאר דעם צווייטן, איז ווען א טאטע זעט ווי די קינדער פירן
17:31 באהבה, באחווה, שלום ורעות, הדבר מעורר אצל האב את הרצון לתת להם את כל הברכות שהוא רוצה לתת להם, בגשמיות כפשוטו, בהרחבה. כך גם כשאומרים מילה טובה על יהודי אחר: מלבד זאת שמעוררים אצלו את מעלותיו ואת כוחותיו, מביאים בכך גם לכך שהרבי ישפיע רוב טוב ורוב ברכה, שתהיה שנה טובה ומבורכת בהרחבה, בגשמיות כפשוטו. שלכל יהודי יהיו בטוב הנראה והנגלה כל הברכות בכל העניינים. ושהשנה הזאת אכן תהיה שנה טובה ומבורכת, שנה חסידית ושנה בריאה, ושנה של הרחבה בטוב הנראה והנגלה.
17:31 זיך באהבה, באחוה, שלום וריעות, רופט דאס ארויס ביים טאטן דעם רצון זיי צו געבן אלע ברכות וואס ער וויל זיי געבן, בגשמיות כפשוטו, בהרחבה. אזוי אויך ווען מ׳זאגט א גוט ווארט אויף א צווייטן אידן, איז חוץ פון דעם וואס מ׳רופט ביי אים ארויס זיינע מעלות און זיינע כוחות, ברענגט מען אויך דערדורך אז דער רבי זאל משפיע זיין רב טוב און רב ברכה, אז עס זאל זיין א גוט געבענטשט יאר בהרחבה, בגשמיות כפשוטו. יעדער איד זאל האבן בטוב הנראה והנגלה אלע ברכות אין אלע ענינים. און היי יאר זאל טאקע זיין א גוט געבענטשט יאר, א חסידיש יאר און א געזונט יאר, און א יאר פון הרחבה בטוב הנראה והנגלה.