לעבן חסידות · פרק 188 · 2025-07-29 · 20:45
פרשת דברים תשעה באב (תשפ"ה) "איכה אשא לבדי, איכה ישבה בדד" די ברכה אין איכה
תיאור הפרק
* תולדות יעקב יוסף • קדושת לוי * אור התורה רשימות על איכה * מאמר ד״ה איכה תשל״א
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 מספרים על הרבי הקדוש מברדיטשוב שנכנס לבית הכנסת וראה שם יהודי פשוט מתפלל. כשסיים את תפילתו והסיר את התפילין של ראש, נפלו לו התפילין, ליידער, על הארץ. ברגע שזה קרה, הוא נזדעזע ממש, כרע אל הארץ, הרים את התפילין, נישק וחיבק אותן. הוא יצא מגדרו מרוב צער על כך שהתפילין נפלו לו. כשראה זאת הרבי מברדיטשוב, נשא את עיניו לשמים ואמר: ״ריבונו של עולם, ראה את עמך: כשהיהודי הזה רואה שהתפילין נפלו על הארץ, איך הוא מרים אותן, מנשק אותן ומזדעזע כולו״. הרי הגמרא אומרת שהקדוש ברוך הוא מניח תפילין, ומה כתוב בתפילין שלו? ״מי כעמך כישראל גוי אחד בארץ״. כלומר, בתפילין של הקב״ה כתוב שבחם של ישראל: ״מי כעמך כישראל גוי אחד בארץ״. וכביכול, כשם שיהודי שהתפילין שלו נפלו על הארץ מרים אותן, מנשק אותן, מנקה אותן, שומר עליהן ומזדעזע כולו — היכן התפילין של הקב״ה? הרי הן ״מי כעמך כישראל גוי
00:00 דערציילט מען אויפן הייליקן בארדיטשובער, ער איז אריינגעגאנגען אין שול, האט ער געזען, עס שטייט דארט אן איש פשוט און ער דאוונט. און בשעת'ן דאוונען, ווען ער טראגט אויס די תפילין, ער נעמט אראפ די תפילין פון קאפ. און בשעת ער האט אראפגענומען די תפילין, האט זיך אים ביים אראפנעמען די תפילין, ליידער, עס איז געפאלן אויף דער ערד. ווי נאר דאס האט פאסירט, האט ער זיך ממש צוטרייסלט, געפאלן אויף דער ערד, אויפגענומען די תפילין, אויפגעהויבן, צוגע־קושט און ארומגענומען. און ער איז געווען אינגאנצן אויס מענטש, אז די תפילין זענען אים געפאלן. און דער בארדיטשובער האט דאס געזען, האט ער אויפגעהויבן די אויגן צום הימל און געזאגט: „רבונו של עולם, גיב א קוק ווי דיין פאלק, ווי, ווי, ווי זיי, ווי זיי זעען די תפילין פאלן אויף דער ערד, ווי ער הייבט דאס אויף, ווי ער קושט דאס און ווי ער ווערט אינגאנצן צוטרייסלט.“ די גמרא זאגט דאך, אז הקדוש ברוך הוא מניח תפילין. און די תפילין, דער מאמר וואס שטייט ביי אים: „מי כעמך כישראל גוי אחד בארץ.“ אז אין דעם אויבערשטנס תפילין, אזוי שטייט די שבח פון ישראל, איז „מי כעמך כישראל גוי אחד בארץ“. איז, כביכול, אזוי ווי א איד, ווען עס פאלן אים די תפילין. ווי זיי זענען געפאלן אויף דער ערד, ער הייבט דאס אויף און קושט דאס און, און, און, און ער רייניגט דאס און ער גיט אכטונג אויף דעם און ער ווערט אינגאנצן צוטרייסלט. ווי זיינען די תפילין פון דעם אויבערשטן? און דאס איז „מי כעמך כישראל גוי
01:25 אחד בארץ״. הזדעזע, התכופף, הרם אותן ונשק את עמך ישראל. וזהו שנאמר באיכה: ״השליך משמים ארץ תפארת ישראל״. עם ישראל ״השליך משמים ארץ״ — כביכול, התפילין של הקב״ה נפלו ארצה. אבל ודאי שהקב״ה יתכופף, ירים וינשק את התפילין. ועוד דבר: אנחנו נמצאים כעת בפרשת דברים, והשנה היא חלה בערב תשעה באב, וגם הפרשה קשורה לכך. אחד הקשרים הברורים בין פרשת דברים לתשעה באב הוא הפסוק ״איכה״ שבפרשה, כשם שבתשעה באב קוראים את מגילת איכה. בפרשת דברים אומר משה רבינו: ״איכה אשא לבדי טרחכם ומשאכם וריבכם״. גם בהפטרה שנקרא בשבת, הפטרת ״חזון ישעיהו״ של פרשת דברים, נאמר: ״איכה היתה לזונה״. ובמגילת איכה, שאנו קוראים בתשעה באב, מופיעה המילה ״איכה״ כמה פעמים, וכבר בפתיחתה: ״איכה ישבה בדד״. על כך אומר המדרש ששלוש ה״איכה״ הללו קשורות זו לזו: משה רבינו ראה שבני ישראל אינם מתנהגים כראוי — ״איכה אשא לבדי טרחכם ומשאכם וריבכם״ — כך התנהגו בני ישראל בזמנו של משה רבינו. מכך נוצר המצב של ״איכה היתה לזונה״,
01:25 אחד בארץ“. גיב זיך א שאקל, בייג זיך אראפ, הייב זיי אויף און קוש דיין אידישן פאלק. און דאס איז „השליך משמים ארץ תפארת ישראל“, שטייט אין איכה. אז דער אידישער פאלק איז „השליך משמים ארץ“, אראפגעפאלן, דעם אויבערשטנס תפילין כביכול. אבער זיכער דער אויבערשטער וועט זיך אראפבייגן און אויפהייבן און קושן די תפילין. נאך א זאך, בכלל געפינט זיך יעצט אין, אין פרשת, פרשת דברים. און דאס קומט אויס צוזאמען דעם יאר מיט ערב תשעה באב. איז אויך ווי די פרשה פארבונדן. איינער פון די ענינים וואס מיר געפינען, קלארע ענינים פון פרשת דברים צוזאמען מיט תשעה באב, איז אויך אז אין די סדרה רעדט זיך וועגן דעם פסוק „איכה“. אזוי ווי אין תשעה באב ליינט מען איכה. יא, איז אין די סדרה אויך געפינט מען איכה, אין דער פרשה, פרשת דברים. משה רבינו זאגט: „איכה אשא לבדי טרחכם ומשאכם וריבכם“. אין דער הפטורה, וואס מיר ליינען שבת, דער הפטורה פון, פון, פון פרשת דברים, דער הפטורה פון חזון ישעיהו, לייענט מען אויך: „איכה היתה לזונה“. יא, שטייט אויך דאס ווארט איכה. און אין דער מגילת איכה, וואס מיר ליינען אין דער מגילה, זאגט אויך כמה פעמים דאס ווארט איכה, און אין דעם אנהייב: „איכה ישבה בדד“. איז דערויף זאגט דער מדרש, אז די דריי איכה'ס, אז משה רבינו, ער האט געזען אידן ווי זיי פירן זיך אין דער, ווי, זיי האבן זיך געפירט נישט אויף א גוטן אופן. „איכה אשא לבדי טרחכם ומשאכם וריבכם“, ווי אידן האבן זיך געפירט אמאל ביי משה רבינו. און פון דעם איז געווארן דער מצב פון „איכה היתה לזונה“,
03:02 התנהגותם של בני ישראל בתקופה המאוחרת יותר, לפני החורבן. והיא הביאה לזמן הגלות, למצב של ״איכה ישבה בדד״. כלומר, כל ה״איכה״ הללו קשורות זו לזו. מובא גם בספרים, בקשר לשאלה מדוע אמר ירמיהו ״איכה״, שהיה בו ניצוץ מנשמת משה רבינו. לכן, כשם שמשה רבינו אמר ״איכה״, גם נבואתו של ירמיהו נאמרה בלשון ״איכה״. ה״איכה״ של ירמיהו קשורה אפוא ל״איכה״ של משה רבינו. כשאנו לומדים את הפסוקים בדרך של קינות, הרי כפי שמובא בספרים, ברור שבפסוק ״איכה אשא לבדי טרחכם ומשאכם וריבכם״ מדובר על התנהגותם של בני ישראל: היו ביניהם מחלוקת ופירוד לבבות, ״טרחכם ומשאכם וריבכם״. וה״איכה״ הזאת הובילה, רחמנא ליצלן, ל״איכה היתה לזונה״, והיא הובילה ל״איכה ישבה בדד העיר רבתי עם״. זהו הצד השלילי, העניין הבלתי רצוי שב״איכה״. וכפי שמובא, כמדומני, ב״תולדות יעקב יוסף״, הוא מפרש את ״איכה ישבה בדד העיר רבתי עם״ כדברי טענה של הנביא. הוא מסביר שזו שאלה שיש בצדה ביאור: ״איכה ישבה בדד?״ כיצד הגיעו בני ישראל למעמד
03:02 דער הנהגה פון אידן שפעטער אין דעם זמן, וואס איז געווען פארן חורבן. און דאס האט צוגעברענגט צו דעם זמן הגלות, וואו דארט איז געווארן דער „איכה ישבה בדד“. יא, דאס הייסט אז די אלע איכה'ס זיינען פארבונדן איינע מיט דער אנדערער. ווי עס שטייט אויך אין ספרים, אז מען פרעגט זיך, אזוי ווי ירמיהו האט געהאט א ניצוץ נשמה פון משה רבינו, און דערפאר איז ביי אים אויך איכה. אזוי ווי משה רבינו האט געזאגט איכה, איז דערפאר אויך די נבואה פון ירמיהו, איז עס געווען איכה. דאס הייסט אז דער איכה פון ירמיהו איז פארבונדן מיט דעם איכה פון משה רבינו. איז דא, ווען מיר לערנען די פסוקים אין אן אופן פון, פון, פון קינות, יא, ווי עס ברענגען זיך אין ספרים דער קלארער ענין, יא, אז דא איז „איכה אשא לבדי טרחכם ומשאכם וריבכם“. אז אין די פסוקים רעדט זיך וועגן דעם ווי אידן האבן זיך געפירט, אז עס איז געווען ביי זיי מחלוקת און פירוד לבבות, „טרחכם ומשאכם וריבכם“. און אט דער איכה האט צוגעפירט, רחמנא ליצלן, צו דעם „איכה היתה לזונה“, און דאס האט צוגעפירט צו דעם „איכה“, „ישבה בדד העיר רבתי עם“, וואו דאס איז דער ענין שלילי, דער ענין בלתי רצוי, וואס איז פאראן אין דעם ענין פון איכה. און ווי עס ברענגט זיך דא, כמדומה, אין תולדות יעקב יוסף, ברענגט ער אז דער טייטש פון „איכה ישבה בדד העיר רבתי עם“, טייטשט ער, דאס איז וואס דער נביא טענה'ט. און ער איז מסביר, אז דאס איז א שאלה מיט א ביאור. ער פרעגט: „איכה ישבה בדד?“ ווי זיינען אידן אין אזא מעמד?
04:29 ומצב של גלות, שבו יושבים בדד, מנותקים, נפרדים ובודדים, ואין חיבור ואחדות? והתשובה היא: ״העיר רבתי עם״. הרי נאמר שם ״רבתי״, ואף ״רבתי בגוים״: ״העיר רבתי עם״, ״רבתי בגוים״, ״שרתי במדינות״. לכל אחד דעה משלו, [לא ברור], ויש פירוד לבבות. בגלל זה נוצר ה״בדד״ בזמן הגלות. אבל מן הצד השני, ידוע שהרבי הקדוש מברדיטשוב, ר׳ לוי יצחק, אמר שנוטלים את מגילת איכה וקוראים אותה לא בדרך קינה, צער ואבלות, אלא להפך: מפרשים את כל המגילה על הצד החיובי. הוא אמר שמפרשים את ״איכה ישבה בדד״, ״העיר רבתי עם״, ״רבתי בגוים״, ״שרתי במדינות״ בדרך של שאלה ותשובה, אבל הכול למעליותא: קודם היא הייתה ״ישבה בדד״, וכעת נעשתה ״העיר רבתי עם״. קודם היא הייתה ״היתה כאלמנה״, וכעת ״אין לה מנחם״ — היא כבר אינה זקוקה למנחם, כי כבר התנחמה. וכך הוא מפרש את כל מגילת איכה: הכול בנוי על ״אבל״ ועוד ״אבל״ — קודם היה מעמד ומצב בלתי רצוי, אבל כעת, ברוך השם, נעשה מצב של ״שרתי במדינות״, וכן הלאה.
04:29 ומצב פון גלות, וואו מ׳איז אין בדד, איז מען אפגעריסן, אפגעשיידט, באזונדער אליין, און ווען ס׳איז נישטא קיין חיבור און קיין יחוד. און דא טייטשט זיך: „העיר רבתי עם“. ווייל דאס איז דאך, די „רבתי“, שטייט אין תנ״ך, דאס שטייט אפילו פון „רבתי“. אז יעדער איינער, „רבתי עם“, „רבתי בגוים“, „שרתי במדינות“, יעדער איינער האט אן אייגענע דעה, [לא ברור], און ס׳איז פאראן א פירוד הלבבות, און צוליב דעם איז געבוירן דער בדד אין זמן הגלות. אז דאך אבער, ידוע, אויפן צווייטן זייט, דער הייליגער בארדיטשעווער האט געזאגט, אז ר׳ לוי יצחק, שטייט דאך אז מיט לע, זאגט ער, אז מ׳נעמט די מגילת איכה, און מ׳ליינט די מגילה, אבער נישט בדרך קינה, בדרך צער, בדרך אבילות, נאר פארקערט, מ׳טייטשט די גאנצע מגילת איכה גאר אויפן צד החיובי. און ער האט געזאגט, אז מ׳טייטשט די „איכה ישבה בדד“, „העיר רבתי עם“, „רבתי בגוים“, „שרתי במדינות“, אז דאס טייטשט זיך אלץ בדרך שאלה ותשובה, אבער גאר למעליותא. אז ס׳איז געווען, פריער איז זי דאך געווען „ישבה בדד“, איצט איז זי געווארן „העיר רבתי עם“. פריער איז זי דאך געווען „היתה כאלמנה“, איצט איז „אין לה מנחם“, זי דארף מער נישט קיין מנחם, ווייל זי איז שוין מנוחם געווארן. און אזוי טייטשט ער די גאנצע מגילת איכה, אז דאס איז אלץ דא אין „פון אבער“ און „אבער“: פריער איז געווען א מעמד ומצב פון בלתי רצוי, אבער איצט איז ברוך השם געווארן א מצב פון „שרתי במדינות“, וכולי, אלץ
06:02 מפרש אותו למעליותא. וזאת הייתה עיקר דרכו של הקדוש מברדיטשוב: בכל דבר הוא ראה סנגוריה על ישראל, בכל דבר ראה את שבחם של ישראל, ותמיד סיפר בשבחם. וכך הוא מפרש גם את תחילת הפרשה של היום, את הפסוק ״אלה הדברים אשר דיבר משה אל כל ישראל״: רש״י אומר שמשה דיבר דברי תוכחה. אומר הברדיטשובי: ״אלה הדברים אשר דיבר משה אל כל ישראל״ — אל היהודים הוא דיבר רק דברי תוכחה, כי היה צריך לומר להם מה עליהם לעשות. אבל כלפי הקב״ה הוא דיבר בלי הרף רק בשבחם של ישראל ובזכותם של ישראל. ואת זה מוצאים הרי גם בפרשה של היום אצל משה רבינו עצמו. הרי המדרש אומר שהקב״ה שלח את משה רבינו שירחיקם: ״ירחיקן משה שאוהבן״. כשהקב״ה רצה שיוכיחו את ישראל, הוא שלח דווקא את משה רבינו, שאוהב את ישראל; וכשהוא בא, במקום לומר להם דברי תוכחה, מיד התחיל לברך אותם. והמדרש אומר על הפרשה של היום שמשה אמר: ״ה׳ אלקי אבותיכם יוסף עליכם ככם אלף פעמים ויברך אתכם כאשר דיבר לכם״, ״והנכם היום ככוכבי השמים לרוב״. במקום להוכיח אותם, הוא בא עם הברכות הגדולות ביותר. וזאת הייתה גם עיקר דרכו של הקדוש מברדיטשוב. ועל דרך זה מוצאים גם בהפטרה. בהפטרת ״חזון ישעיהו״, ישעיהו — אפילו במדרש
06:02 טייטשט ער אויף למעליותא. און דאס איז געווען דער עיקר הקדושה פונעם הייליגן בארדיטשעווער, וואס ער האט געזען אין יעדער זאך סניגורן של ישראל, האט ער געזען אין יעדער זאך שבחן של ישראל, און ער האט מער פארציילט אלץ דעם שבחן של ישראל. און אזוי טייטשט דער עיקר אויך די היינטיגע סדרה, אויפן פסוק „אלה הדברים אשר דיבר משה אל כל ישראל“: רש״י זאגט אז ער האט גערעדט דברי תוכחה. זאגט דער בארדיטשעווער: „אלה הדברים אשר דיבר משה אל כל ישראל“ — צו אידן האט ער גערעדט נאר דברי תוכחה, אז ס׳געדארפט זאגן וואס זיי דארפן טאן. אבער צום אויבערשטן האט ער געהאלטן אין איין רעדן נאר בשבחן של ישראל, בזכותם של ישראל. יא, און דאס געפינט מען דאך אויך אין דער היינטיגער פרשה ביי משה רבינו גופא. וואס, די מדרש זאגט דאך, אז דער אויבערשטער האט געשיקט משה רבינו שירחיקן. יא, ירחיקן משה שאוהבן. אז דער אויבערשטער האט געוואלט אז מ׳זאל מוכיח זיין אידן, האט ער צוגעשיקט דער עיקר משה רבינו, וואס איז אוהב ישראל, און ווי באלד ער איז געקומען, אנשטאט אז ער זאל זאגן תוכחה צו אידן, האט ער גלייך אנגעהויבן ווינטשן ברכות. און דער מדרש זאגט אין דער היינטיגער סדרה, אז „ה׳ אלקי אבותיכם יוסף עליכם ככם אלף פעמים ויברך אתכם כאשר דיבר לכם“, „והנכם היום ככוכבי השמים לרוב“. יא, אנשטאט אז מ׳זאל מוכיח זיין, איז ער געגאנגען מיט די גרעסטע ברכות. און דאס איז געווען אויך דער עיקר הקדושה פונעם הייליגן בארדיטשעווער. און על דרך זה געפינט מען אויך אין דער הפטרה. די הפטרה פון חזון ישעיהו, ישעיהו, יא, אז אפילו אין מדרש
07:27 נאמר על מה שהוא אומר בהפטרה, ״לכו נא ונוכחה יאמר ה׳״, שהקב״ה רוצה להתווכח עם ישראל, לומר להם דברי תוכחה. ״לכו נא ונוכחה״ — אומר המדרש — הוא עומד עכשיו לומר תוכחה, הוא בא להוכיח את ישראל. ומה הוא אומר מיד? ״אם יהיו חטאיכם כשנים כשלג ילבינו, אם יאדימו כתולע כצמר יהיו״. הוא מיד מפרש זאת למעליותא: אדרבה, הקב״ה מוחל להם, מוחל עוונות, והופך את ה״כשנים״ ל״כשלג״, את הזדונות לזכויות. ועל דרך זה ידוע גם כיצד הקדוש מברדיטשוב פירש את ההפטרה, ״חזון ישעיהו״: גם את כל הדברים שבה הוא פירש לשבחם של ישראל. למשל, הפסוק ״עם כבד עון״ — זהו עם שאינו יודע כיצד לחטוא; קשה להם לחטוא. ״כבד עון״ — החטא כבד וקשה להם. ועל דרך זה יש בהפטרה פסוקים רבים, ואת כולם הוא הפך לשבחם של ישראל. ועל דרך זה הובא למעלה, ומוצאים גם אצל אדמו״ר הצמח צדק, באחת מרשימותיו, שהוא מפרש בדרך הזאת את פסוקי איכה ומביא עליהם את מאמר חז״ל ״הנך ברכות נינהו״. כידוע, בגמרא מסופר על רבי שמעון בר יוחאי, שכאשר בנו רבי אלעזר הלך אל חכמי ישראל והם אמרו דברים שנראו, רחמנא ליצלן, כהיפך הברכה,
07:27 זאגט ער דאך, יא, אז ער זאגט אין דער הפטרה: „לכו נא ונוכחה יאמר ה׳“, אז דער אויבערשטער וויל פירן א ויכוח מיט אידן, יא, גייט ער זאגן תוכחה. „לכו נא ונוכחה“, זאגט דער מדרש, יא, אז ער וועט איצט זאגן א תוכחה. ווייל ער קומט זאגן א תוכחה, מוכיח זיין אידן. וואס זאגט ער גלייך? „אם יהיו חטאיכם כשנים כשלג ילבינו, אם יאדימו כתולע כצמר יהיו“. טייטשט ער דאס גלייך למעליותא, אז אדרבה, ווי דער אויבערשטער נעמט זיי מוחל, מוחל עוונות, און ער מאכט פון די, אה, „כשנים“ — „כשלג“, ער מאכט איבער די זדונות לזכויות. און על דרך זה איז דאך ידוע אויך ווי דער הייליגער בארדיטשעווער טייטשט, אז די הפטרה, חזון ישעיהו, אויך האט ער זיך די אלע געטייטשט לשבחן של ישראל. יא, אז ווי דער פסוק „עם כבד עון“ — דאס איז א פאלק וואס ווייסט נישט ווי צו זינדיגן, זיי זענען שווער צו זינדיגן. דער „כבד עון“ איז זיי שווער צו זינדיגן. און על דרך זה איז דא א סך פסוקים אין דער הפטרה, אלע איבערגעקערט בשבחן של ישראל. און על דרך זה האט מען געברענגט למעלה, און מ׳געפינט ביי דעם צמח צדק, פון די רשימות פון צמח צדק אויך איז דא איינס, איז דער צמח צדק אויך פארציילט אין דעם דרך, און ער נעמט די פסוקים פון איכה און ער ברענגט אויף דעם די מאמר חז״ל אז „הנך ברכות נינהו“. וואס מ׳איז ידוע, אין די גמרא איז דערציילט אויף רבי שמעון בר יוחאי, אז בשעה וואס זיין זון ר׳ אלעזר איז געגאנגען צו חכמי ישראל און
08:57 הוא מיד פירש לו שהכול ברכות נעלות. ואדמו״ר הזקן מבאר בדרך החסידות שכאשר מדובר בברכות נעלות, ברכות גבוהות ועמוקות ביותר, הן צריכות לרדת בתוך לבוש. כלומר, עליהן להתלבש בלבוש כזה כדי שיוכלו לרדת לכאן למטה, ושלא תהיה מהן יניקה לחיצונים וכיוצא בזה. וזהו לבוש שנראה כהיפך הברכה, אבל בתוכו מסתתרות הברכות העמוקות ביותר. זהו העניין הנקרא בלשון הקבלה ״גבורות ממותקות״. כלומר, גבורות — עניינים של גבורה, עניינים שנראים כהיפך החסד — אבל אדרבה, הן גבורות ממותקות: כשהגבורה נהפכת לחסדים, לחסדים העמוקים, הנעלים והגדולים ביותר. והדברים נאמרו בכלל על הזמן של חודש מנחם אב. כידוע, עניינו של אב הוא גבורות ממותקות. זהו ״אב״, האבא: האבא אוהב את הילד לא רק באהבה עצמית; לפעמים הוא צריך גם להוכיח אותו. ואדרבה, בתוכחה נמצאת האהבה העצמית הגדולה והעמוקה ביותר. אלו גבורות ממותקות, שנהפכות לברכות הגדולות ביותר. ועל דרך זה גם ב״איכה״. כשאומרים ״איכה אשא לבדי טרחכם ומשאכם וריבכם״,
08:57 זיי האבן געזאגט ענינים וואס האבן זיך אויסגעקוקט ווי, רחמנא ליצלן, היפך הברכה. האט ער זיי גלייך אויסגעטייטשט אז דאס איז אלץ ברכות נעלות. וואס דער רבי, חסידיש, דער אלטער רבי איז מבאר, אז בשעת עס זיינען ברכות נעלות, גאר הויכע ברכות, טיפע ברכות, דארף דאס אראפקומען אין א לבוש. דאס הייסט, דאס דארף זיך אנטאן אין אזא לבוש, כדי עס זאל קענען אראפקומען דא למטה, און עס זאל נישט זיין קיין יניקה פאר חיצונים וכיוצא. וואס דאס איז טאקע אזא לבוש, ווי עס קוקט אויס היפך הברכה. אבער דערין ווערן באהאלטן די טיפסטע ברכות. וואס דאס איז דער ענין וואס רופט זיך בלשון הקבלה גבורות ממותקות. וואס דאס איז דער ענין פון גבורות ממותקות. דאס הייסט גבורות, ענינים פון גבורה, ענינים וואס ווייזן אויס ווי ענינים פון היפך החסד. אבער אדרבה, גבורות ממותקות: בשעת די גבורה ווערט נהפך צו חסדים, די טיפסטע, העכסטע, גרעסטע חסדים. וואס דאס איז געזאגט געווארן בכלל אויפן זמן פון חודש מנחם אב. כידוע אז דער ענין פון אב איז גבורות ממותקות. דאס הייסט, דאס איז אב, דער טאטע. דער טאטע האט ליב דעם קינד, נישט נאר מיט א ליבשאפט עצמית. אמאל דארף ער אים אויך געבן דעם ענין פון תוכחה. איז אדרבה, אין דער תוכחה געפינט זיך די גרעסטע, טיפסטע אהבה עצמית. די גבורות, די גבורות ממותקות, אז דאס ווערט נהפך צו די גרעסטע ברכות. איז על דרך זה איז אויך אין דעם „איכה“. אויף דאס וואס מ׳זאגט „איכה אשא לבדי טרחכם ומשאכם וריבכם“, וואס
10:26 בפשטות זהו עניין שנראה [לא ברור]. ועל דרך זה בפסוק ״איכה ישבה בדד״ — זהו לכאורה עניין בלתי רצוי. אבל כיצד העניין נהפך כאן לברכה? גם ל״איכה״ יש כאן פירוש של ברכה, וברכה נעלית ביותר; אלו גבורות ממותקות, והברכות הן הברכות הגדולות ביותר. [לא ברור] הרבי אמר את המאמר בשבת חזון. הרבי התוועד אחר הצהריים ודיבר במאמר החסידות על מאמריהם של יוסף יצחק ושל אדמו״ר הצמח צדק, החל מהפסוק ״איכה ישבה בדד״. ושם ביאר כמה וכמה פרטים, כלומר, הוציא מן הפסוק דווקא את הברכות הנעלות הטמונות בו. כשהוא מגיע למילה ״איכה״, הוא מביא פירוש שלפיו ״איכה״ היא, בפשטות, לשון פליאה ותמיהה: איך ייתכן דבר כזה? זו פליאתו של הנביא, שאינו יכול להבין עד כמה גדולה הייתה כאן הירידה של הגלות. ״איכה ישבה בדד רבתי עם״ — איך ייתכן שעם כזה, עם שהוא ״רבתי עם״, [לא ברור], הגדולים שבשרי ישראל, נמצא עכשיו במצב של ״בדד״? איך ייתכן הדבר? זו פליאה ממש, ״פליאה היא״; הוא פשוט אינו יכול להבין זאת. אבל מכאן נובעת הברכה. ״איכה ישבה בדד״ הוא למעליותא. כלומר, אנו מוצאים גם ב
10:26 אין דעם פשוט׳ן פשט איז דאס אן ענין וואס ווייזט אויס [לא ברור]. און על דרך זה אין דעם פסוק „איכה ישבה בדד“, אז דאס איז גאר אן ענין בלתי רצוי. אבער ווי איז דער ענין דאן נהפך געווארן לברכה? איז אויך דער ענין פון „איכה“ דא א טייטש, אן ענין של ברכה, און א ברכה נעלית ביותר, און גבורות ממותקות, די ברכות זיינען די גרעסטע ברכות. [לא ברור] האט דער רבי געזאגט דעם מאמר, שבת חזון. האט דער רבי פארברענגט נאך מיטאג, האט גערעדט אין דעם מאמר חסידות מיט יוסף־יצחק און צמח־צדק׳ס מאמרים, אנהויבנדיק מיט דעם פסוק „איכה ישבה בדד“. און דארטן האט ער מבאר געווען כמה וכמה פרטים, דאס הייסט אויסברענגען פארקערט די ברכות נעלות וואס זיינען פאראן אין דעם פסוק. איז ווען ער הערט דעם ווארט „איכה“, האט ער געטייטשט, ברענגט איין טייטש אז „איכה“, דאס הייסט, בפשטות איז „איכה“ גאר א פליאה ותמיהה: ווי קען גאר זיין? דאס איז די פליאה פון דעם נביא, דאס הייסט אז ער קען נאך נישט פארשטיין ווי ווייט ס׳איז געווען דא די ירידה פון גלות. „איכה ישבה בדד רבתי עם“ — ווי קומט דאס אז אזא עם, א פאלק וואס איז „רבתי עם“, [לא ברור], די גרעסטע שרים פון אידן, און דא געפינען זיי זיך אין א מצב פון „בדד“? דאס הייסט, ווי קען מען? דאס איז גאר א פליאה, פליאה היא, ער קען גאר נישט פארשטיין דאס. אבער פון דאך נעמט זיך די ברכה. איז דער „איכה ישבה בדד“ למעליותא. דאס הייסט, מיר געפינען אויך אין
12:00 בפסוקים בתנ״ך, בחומש, אנחנו מוצאים שהעניין של ״בדד״ מופיע כברכה. אנחנו מוצאים אצל בלעם, שכאשר בירך את בני ישראל, נאמר שם בפסוק: ״הן עם לבדד ישכון ובגוים לא יתחשב״. זו ברכה ממש, מן הברכות הגדולות. הוא משבח את בני ישראל על מעלתם בכך שהם ״לבדד״: הם אינם מתערבים בעמים אחרים, הם לעצמם, וה״לבדד״ הוא למעליותא. [לא ברור] ״כרע שכב כארי וכלביא מי יקימנו״, וזו המעלה של ״בדד״ — שהם לעצמם, מפני שהם עומדים למעלה מכל אומות העולם. ואנחנו מוצאים זאת גם בהמשך, בברכות משה רבינו. כאשר משה רבינו רצה לברך את בני ישראל, גם כן סמוך להסתלקותו, מה הוא אומר בפסוקי ברכותיו? ״וישכון ישראל בטח בדד עין יעקב״. הוא מציין מעלה נוספת של בני ישראל, שהם ״בדד עין יעקב״. כלומר, זו גם מעלה של ישראל, וזו תהיה עיקר מעלתם — להיות לעצמם. בני ישראל יהיו ״לבדד״. הם יעמדו למעלה מכל העמים, מכל הנבראים ומכל העולמות, אפילו למעלה ממלאכים, כפי שנאמר בנבואת בלעם. כמו שכתוב: ״כעת יאמר ליעקב ולישראל מה פעל א־ל״. בני ישראל עומדים [לא ברור], והם למעלה מכל העולמות, למעלה מהכול, וקשורים עם הקב״ה. ולפי זה, מה הקשר ל״איכה ישבה בדד״ למעליותא? בני ישראל הם ״בדד״, ״לבדד״ למעליותא, ״בדד עין יעקב״, וזה העניין — להיות קשורים עם הקב״ה ולמעלה מכל העולמות ומכל הנבראים. לפי
12:00 פסוקים אין תנ״ך, אין חומש, געפינען מיר אז ס׳איז פאראן דער ענין פון „בדד“ אלס אן ענין פון ברכה. מיר געפינען ביי בלעם, אז בשעת בלעם האט געבענטשט אידן, איז ווען דער פסוק דארטן זאגט „הן עם לבדד ישכון ובגוים לא יתחשב“, דאס איז גאר א ברכה, פון די גרויסע ברכות. ער רומט אויס די אידן, אז זיי האבן אזא מעלה ווייל זיי זיינען „לבדד“: זיי מישן זיך נישט מיט אנדערע פעלקער, זיי זיינען אליין, און דער „לבדד“ איז למעליותא. [לא ברור] „כרע שכב כארי וכלביא מי יקימנו“, און דאס איז די מעלה פון „בדד“, אז זיי זיינען אליין, ווייל זיי שטייען העכער פון אלע אומות העולם. און דאס געפינט זיך אויך שפעטער אין די ברכות פון משה רבינו, ווען משה רבינו האט געוואלט בענטשן די אידן, אויך סמוך צו זיין הסתלקות, אין די פסוקים פון זיינע ברכות. ווי זאגט ער די ברכה? „וישכון ישראל בטח בדד עין יעקב“. זאגט ער נאך א מעלה פון די אידן, אז זיי זיינען „בדד עין יעקב“. דאס הייסט, דאס איז אויך א מעלה פון ישראל, און דאס וועט זיין די עיקר מעלה פון ישראל, צו זיין אליין. די אידן וועלן זיין „לבדד“. די אידן וועלן שטיין העכער פון אלע פעלקער, פון אלע נבראים, פון אלע עולמות, אפילו העכער פון מלאכים, ווי ער זאגט אין דער נבואה פון בלעם. ווי עס שטייט: „כעת יאמר ליעקב ולישראל מה פעל א־ל“. די אידן שטייען [לא ברור], און זיי זיינען העכער פון אלע עולמות, פון אלעם, און זיי זיינען פארבונדן מיט דעם אויבערשטן. ולפי זה, ווי איז דאס קשור? „איכה ישבה בדד“ למעליותא: די אידן זיינען „בדד“, „לבדד“ למעליותא, „בדד עין יעקב“, און דאס איז דער ענין, צו זיין פארבונדן מיט דעם אויבערשטן און צו זיין העכער פון אלע עולמות, פון אלע נבראים. לפי
14:00 זה, ה״איכה״ מוביל למדרגה שלמעלה מהשכל. כלומר, זה למעלה מהשכל, למעלה מההשתלשלות, למעלה מטעם ודעת; אי אפשר להבין זאת. איך ייתכן דבר כזה? זה אינו מובן בשכל. אבל ה״בדד״ מראה שבני ישראל הם למעלה מהכול. ועל כך אומרים ש״בדד״ ישנו גם אצל יעקב. הדבר נובע מיעקב אבינו. כי מה אנחנו מוצאים אצל יעקב אבינו? יעקב אבינו היה בבית לבן. הוא היה במצב של בדד. ״ביום אכלני חורב וקרח בלילה״, וכל הדברים שנאמרו על יעקב אבינו. ודווקא אצל יעקב אבינו נאמרו הברכות הגדולות: ״ופרצת ימה וקדמה וצפונה ונגבה״. ואצל יעקב אבינו אנחנו אכן מוצאים עניין של [לא ברור], כפי שמובן אצל יעקב אבינו. כן, ״נחלה בלי מצרים״. ברכותיו של יעקב הן בלי גבול, אין־סוף, בלי מצרים. לכן אומרים ״בדד״ אצל יעקב: דווקא אצל יעקב אבינו ה״בדד״ הוא למעלה מהכול. לכן אומרים שזה למעלה מאברהם, למעלה מיצחק: ״לא כאברהם שקראו הר, ולא כיצחק שקראו שדה, אלא כיעקב שקראו בית״. מאברהם יצא ישמעאל, ומיצחק יצא עשו. כן, זה לא היה ״בדד״. דווקא אצל יעקב הייתה מיטתו שלמה. ו[לא ברור] כנסת ישראל, כל שבעים אומות העולם [לא ברור] ״בדד״, ״נחלה בלי מצרים״, למעלה מכל הגבולים. ולכן — זה יהיה הבית השלישי, הבית הנצחי שנקרא על שמו של יעקב. כן, זה ״יעקב שקראו בית״, הבית הנצחי, וזה הבית של היותו לבדו. ולפי זה, איך זה קשור ל״למעלה מיוסף״? זה מה שאומר ירמיהו הנביא [לא ברור]. אפילו כשהם היו בגלות, היו בחושך כפול ומכופל ונמצאו בחושך הגדול של הגלות, ובכל זאת היו במצב של ״בדד״. הם עומדים לעצמם, בגאווה, ואינם מתערבים בכל העמים.
14:00 דאס, דער „איכה“ פירט צו א מדריגה למעלה מהשכל. דאס הייסט, דאס איז העכער פון שכל, העכער פון השתלשלות, העכער פון טעם ודעת; מען קען עס נישט פארשטיין. ווי קען זיין אזא זאך? דאס איז נישט מובן בשכל. אבער דער „בדד“ ווייזט אז אידן זיינען העכער פון אלץ. און אויף דעם זאגט מען אז „בדד“ איז אויך אין יעקב. דאס נעמט זיך פון יעקב אבינו. ווייל וואס געפינען מיר ביי יעקב אבינו? יעקב אבינו איז געווען אין בית לבן. ער איז געווען אין א מצב פון בדד. „ביום אכלני חורב וקרח בלילה“, אלע זאכן וואס שטייען ביי יעקב אבינו. און דווקא ביי יעקב אבינו זאגט מען די גרויסע ברכות: „ופרצת ימה וקדמה וצפונה ונגבה“. און ביי יעקב אבינו געפינען מיר טאקע א ענין פון, אה, [לא ברור], ווי עס איז מובן ביי יעקב אבינו. יא, „נחלה בלי מצרים“. די ברכות פון יעקב זיינען בלי גבול, אין־סוף, בלי מצרים. דערפאר זאגט מען „בדד“ ביי יעקב: דווקא ביי יעקב אבינו איז דער „בדד“ למעלה מהכל. דערפאר זאגט מען אז דאס איז העכער פון אברהם, העכער פון יצחק: „לא כאברהם שקראו הר, ולא כיצחק שקראו שדה, אלא כיעקב שקראו בית“. פון אברהם איז ארויסגעקומען ישמעאל, און פון יצחק איז ארויסגעקומען עשו. יא, דאס איז נישט געווען „בדד“. דווקא ביי יעקב איז עס געווען א מטה שלמה. און [לא ברור] כנסת ישראל, אלע שבעים אומות העולם [לא ברור] „בדד“, „נחלה בלי מצרים“, העכער פון אלע גבולים. און דערפאר — דאס וועט זיין דער בית השלישי, דער בית נצחי וואס ווערט אנגערופן אויפן נאמען פון יעקב. יא, דאס איז „יעקב שקראו בית“, דער בית נצחי, און דאס איז דער בית פון זיין לבד. און לויט דעם, ווי איז דאס שייך צו „למעלה מיוסף“? דאס איז וואס ירמיהו הנביא זאגט [לא ברור]. אפילו ווען זיי זיינען געווען אין גלות, זיינען זיי געווען אין א חושך כפול ומכופל, און האבן זיך געפונען אין דעם גרויסן חושך פון גלות, און דאך זיינען זיי אין דעם מצב פון „בדד“. זיי שטייען אליין, שטאלץ, און מישן זיך נישט מיט אלע פעלקער.
16:15 והוא אומר במדרש שכנסת ישראל — בני ישראל נמשלו [לא ברור] לשמן. כמו ששמן [לא ברור] עם כל המשקים; הוא אינו מתערב עם כל המשקים, כך בני ישראל אינם מתערבים עם כל העמים. והוא משווה את בני ישראל גם ליין, לענבים, לגפן. כמו שגפן [לא ברור] מקבלת הרכבה, כך בני ישראל אינם מתערבים עם העמים. וזה ה״בדד״ של יעקב: יהודי, גם כאשר בני ישראל נמצאים בין גויים, נשאר ישראל. ולכן הם עומדים בעניין של ״בדד״. יעקב עומד בגאווה, בגאווה של יהודי. יעקב אינו מתערב בין העמים, לא בשמותיהם ולא בלבושיהם. וזהו ה״בדד״ שלמעלה מההשתלשלות. מה פירוש ״איכה״? איך ייתכן הדבר? זהו הגילוי הגדול ביותר, שאי אפשר [לא ברור] בשכל. כמה גדול וכמה נעלה כוחם של בני ישראל? על כך נאמרת המילה ״איכה״, כמו שכתוב במסכת [לא ברור]. מהו הגילוי הגדול, ה[לא ברור] הגדול שמתווסף? ב״איכה״ יש ארבע אותיות: אל״ף, יו״ד, כ״ף, ה״א. אל״ף היא ״אלופו של עולם״; אל״ף היא ״פלא״. זה מוסב על כתר, על הקב״ה. זו האל״ף, ״אלופו של עולם״. זהו כתר. היו״ד — אלו עשר הספירות. זה [לא ברור], עשר הספירות. והה״א — היא מוסבת על השכינה. גם [לא ברור].
16:15 און ער זאגט אין מדרש אז כנסת ישראל — אידן ווערן [לא ברור] צו שמן. אזוי ווי שמן, [לא ברור] מיט אלע משקין; עס מישט זיך נישט מיט אלע משקין, אזוי מישן זיך אידן נישט מיט אלע פעלקער. און ער פארגלייכט אידן אויך צו וויין, צו ענבים, צו א גפן. אזוי ווי א גפן [לא ברור] מקבלת הרכבה, אזוי מישן זיך אידן נישט מיט די פעלקער. און דאס איז דער „בדד“ פון יעקב: דאס וואס א איד, אפילו אידן זיינען צווישן גוים, בלייבן זיי ישראל. און דערפאר שטייען זיי אין דעם ענין פון „בדד“. א יעקב שטייט מיט שטאלץ, מיט דעם שטאלץ פון א איד. יעקב מישט זיך נישט צווישן די פעלקער, נישט אין זייערע שמות און נישט אין זייערע מלבושים. און דאס איז דער „בדד“ למעלה מהשתלשלות. וואס איז דער פירוש „איכה“? ווי קען דאס זיין? דאס איז דער גרעסטער גילוי, וואס מען קען מיט שכל נישט [לא ברור]. ווי גרויס און ווי הויך איז דער כח פון אידן? אויף דעם גייט דער ווארט „איכה“, ווי עס שטייט אין מסכת [לא ברור]. וואס איז דער גרויסער גילוי, דער גרויסער [לא ברור] וואס קומט צו? „איכה“ האט פיר אותיות: אל״ף, יו״ד, כ״ף, ה״א. אל״ף איז „אלופו של עולם“; אל״ף איז „פלא“. דאס גייט אויף כתר, אויפן אויבערשטן. דאס איז דער אל״ף, „אלופו של עולם“. דאס איז כתר. דער יו״ד — דאס זיינען די עשר ספירות. דאס איז [לא ברור], די עשר ספירות. און ה״א — דאס גייט אויף די שכינה. אויך [לא ברור].
17:56 [לא ברור] מוסב על השכינה, וכאן אומרים שהאל״ף־יו״ד [לא ברור]. זה בא מן המדרגות העליונות ביותר, מכתר עליון, מעתיק, מפנימיות הכתר. המדרגה הראשונה של אל״ף, ״פלא״, היא משם. הדבר יורד דרך הספירות, ומשם הוא נמשך [לא ברור] בשכינה. ולאחר מכן הוא מגיע לכנסת ישראל, כדי שבני ישראל יוכלו להיות ״יושבה בדד״. [לא ברור] המדרש, [לא ברור] ״בדד״. ״בדד״, הוא אומר, נכתב בבי״ת ובשתי דל״תים: בי״ת, דל״ת, דל״ת. הבי״ת היא בית; היא ברכה. ודל״ת, דל״ת — הוא אומר שדל״ת היא מלשון דלות: הדלות של המשפיע והדלות של המקבל. שתי הדל״תים הן שתי הדלויות. המשפיע והמקבל הם הקדוש ברוך הוא וכנסת ישראל. בני ישראל הם דלים. כלומר, הם מרגישים את עצמם במצב של דלות, מפני שהם רוצים את מה שבא מהקב״ה. הם רוצים להיות מחוברים עם הקב״ה. אבל גם הקב״ה הוא ״דל״: דלות מלמעלה פירושה שהוא רוצה להשפיע. הקב״ה רוצה לתת לכנסת ישראל. הקב״ה [לא ברור] עם כלל ישראל, וזו הדלות של המשפיע. כפי שהמקבל רוצה מן המשפיע, כך המשפיע רוצה מן המקבל. כפי שבני ישראל רוצים מן הקב״ה, כך הקב״ה רוצה מהם; ויחד הם נעשים ״בדד״.
17:56 [לא ברור] גייט אויף די שכינה, און דא זאגט מען אז דער אל״ף־יו״ד [לא ברור]. דאס איז פון די העכסטע מדריגות, פון כתר עליון, פון עתיק, פון פנימיות הכתר. די ערשטע מדריגה פון אל״ף, „פלא“, איז פון דארטן. קומט עס אראפ דורך די ספירות, און פון דארטן ווערט עס נמשך [לא ברור] אין די שכינה. און עס קומט דערנאך צו כנסת ישראל, אז אידן זאלן קענען זיין „יושבה בדד“. [לא ברור] דער מדרש, [לא ברור] „בדד“. „בדד“ איז, זאגט ער, געשריבן מיט א בי״ת און צוויי דל״תן: בי״ת, דל״ת, דל״ת. די בי״ת, דאס איז בית; דאס איז ברכה. און דל״ת, דל״ת — זאגט ער, דל״ת איז מלשון דלות: די דלות פונעם משפיע און די דלות פונעם מקבל. די צוויי דל״תן זיינען די צוויי דלות. דער משפיע און דער מקבל איז הקדוש ברוך הוא און כנסת ישראל. אידן זיינען דלים. דאס הייסט, זיי שפירן זיך אין א מצב פון דלות, ווייל זיי ווילן וואס קומט פונעם אויבערשטן. זיי ווילן זיין מחובר מיטן אויבערשטן. אבער דער אויבערשטער איז אויך „דל“: דל פון אויבן הייסט, אז ער וויל משפיע זיין. דער אויבערשטער וויל געבן צו כנסת ישראל. דער אויבערשטער איז [לא ברור] מיט כלל ישראל, און דאס איז די דלות פונעם משפיע. אזוי ווי דער מקבל וויל פונעם משפיע, אזוי וויל דער משפיע פונעם מקבל. אזוי ווי אידן ווילן פונעם אויבערשטן, וויל דער אויבערשטער פון זיי; און צוזאמען ווערן זיי „בדד“.
19:33 הם נעשים דבר אחד, הדבר היחיד. משם נמשכות כל הברכות מלמעלה ליהודים. וכאן יוצא שב[לא ברור] הברכות הגדולות ביותר, ש[לא ברור] לפי הסדר. שכאשר [לא ברור] הסדר הוא, אומר משה רבינו: ״איכה אשא לבדי״. אבל עם כל המעלות של ״לבדי״, יוצא שגם כאן ״לבדי״ הוא עם כל המעלות הללו. התכלית היא ״בדד״. משה רבינו אומר ״אשא לבדי״, כדי שיהודים יהיו במצב של ״בדד״, שלא יתערבו בגויות, בגויים ובענייני העולם. שהם יחזיקו בגאווה ביהדותם. ודרך ״איכה אשא לבדי״ מגיעים, להפך, לברכות הגדולות ביותר של ה״לבדי״. אז ״איכה ישבה בדד״ הוא למעליותא, ״וישכן ישראל בטח בדד עין יעקב״. כאשר יהודים עומדים במצב של ״בדד״, ״הן עם לבדד ישכון ובגוים לא יתחשב״, רחוקים מאומות העולם ורחוקים מכל העניינים הללו, ריבונו של עולם נותן ליהודים את כל הברכות, את כל הישועות ואת כל ההצלחות, וזה וזה וזה. וזהו ״ימים אלו לששון ולשמחה״, ועד לבניין בית המקדש השלישי שייבנה במהרה בימינו, אמן כן יהי רצון.
19:33 ווערן זיי איין און די איינציקע זאך. פון דארט ווערן אלע ברכות פון אויבן צו אידן. וואו דא קומט עס, אז אין דער [לא ברור] די גרעסטע ברכות, וואס [לא ברור] לוי סדר. אז ווען [לא ברור] סדר איז, זאגט משה רבינו: „איכה אשא לבדי“. אבער מיט אלע די מעלות פון „לבדי“ קומט אויס, אז דער „לבדי“ דא מיינט אויך מיט אלע די מעלות. דער תכלית איז אז „בדד“. משה רבינו זאגט „אשא לבדי“, אז אידן זאלן זיין אין אן ענין פון „בדד“, אז זיי מישן זיך נישט מיט גוישקייט, מיט גוים, מיט די ענינים פון וועלטליכקייט. אז זיי האלטן זיך שטאלץ, זייער אידיש. און דורך דעם „איכה אשא לבדי“ קומט מען צו, פארקערט, צו די גרעסטע, גרעסטע ברכות פון דעם „לבדי“. דעמאלטס ווערט דער „איכה ישבה בדד“ למעליותא, אז „וישכן ישראל בטח בדד עין יעקב“. אז אידן שטייען אין א מצב פון „בדד“, „הן עם לבדד ישכון ובגוים לא יתחשב“, שטייען הרחק פון אומות העולם, שטייען הרחק פון אלע ענינים. און דער רבונו של עולם גיט אידן אלע ברכות און אלע ישועות און אלע הצלחות, וזה וזה וזה, וואס דאס איז דער „ימים אלו לששון ולשמחה“, און צו דעם בנין בית המקדש השלישי שיבנה במהרה בימינו, אמן כן יהי רצון.