לעבן חסידות · פרק 172 · 2025-04-08 · 21:09
חג הפסח (תשפ"ה) דער יום טוב פון אמונה און בטחון
תיאור הפרק
חג הפסח תשפ״ה והיא שעמדה… פסח, דער יום טוב פון אמונה און בטחון * הגדה של פסח של הרבי * שיחת ליל ב דחג הפסח תשכ״א * בני יששכר על חג הפסח
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 רבי ר' יצחק, אינני זוכר את שמו, סיפר מעשה על הבעל שם טוב, במיוחד בקשר לחג הפסח. בדרך כלל ידוע גם שאצל הבעל שם טוב הייתה בפסח שמחה גדולה. אחרי פסח, כשכבר היה אפשר לנוח מעט, הוא סיפר מה התרחש. וכמובן, ליל הסדר היה בשמחה גדולה. אבל פעם הבחינו התלמידים שלפני ערב פסח היה הבעל שם טוב מודאג מאוד, במרירות גדולה, וראו שבפסח היה מודאג עוד יותר. הייתה גזירה על היהודים, והדבר גרם לבעל שם טוב עוגמת נפש וצער גדולים. הלכו להכין את המצות, והדבר היה קשה מאוד. דווקא הכנת המצות הייתה מרה לו במיוחד. בערב פסח היו קשיים גדולים, וכשהגיע ליל הסדר נכנס הבעל שם טוב עם התלמידים, אבל בלי השמחה הרגילה. הוא הסתגר בחדרו בצער גדול. התלמידים שמעו את בכיו מן החדר, והבעל שם טוב ישב בחדרו עם ספר התהילים. התלמידים התאספו ואמרו תהילים בצער גדול. אבל אז באה
00:00 דער רבי ר' יצחק, איך קען נישט געדענקען זיין נאמען, האט דערציילט א מעשה פון דעם בעל שם טוב, ספעציעל וועגן יום טוב פסח. בדרך כלל איז אויך ידוע אז ביים בעל שם טוב פלעגט מען פסח האבן א גרויסע שמחה. נאך פסח, ווען מען האט שוין געקענט אביסל אפרוען, האט ער דערציילט וואס עס איז פארגעקומען. און כמובן, די ליל הסדר איז געווען א גרויסע שמחה. אבער אמאל זענען די תלמידים געוואויר געווארן אז דער בעל שם טוב איז פאר ערב פסח געווען זייער פארזארגט, מיט א גרויסער מרירות. און מען האט געזען אז פסח איז ער נאך מער פארזארגט. עס איז געווען א גזירה אויף אידן, און דער בעל שם טוב האט געהאט דערפון גרויס עגמת נפש און צער. מען איז געגאנגען מאכן די מצות, און עס איז געווען זייער שווער. דווקא דאס מאכן די מצות איז אים זייער ביטער אנגעקומען. ערב פסח איז געווען גרויסע שוועריגקייטן, און ווען עס איז געקומען די נאכט פון ליל הסדר, איז דער בעל שם טוב אריינגעקומען מיט די תלמידים, אבער אן די געווענלעכע שמחה. ער האט זיך פארשלאסן ביי זיך אין צימער, מיט א גרויסן צער. די תלמידים האבן געהערט פון זיין צימער די בכיות, און דער בעל שם טוב איז געווען ביי זיך אין צימער מיט די תהלים. די תלמידים זענען צוזאמען געקומען און געזאגט תהלים מיט א גרויסן צער. אבער עס איז געווארן
01:49 ישועה גדולה, והגזירה התבטלה. כך נמשכו הדברים עם המצות במשך כל ערב פסח: הכנתן הייתה קשה ומרה, על כל פרטיה. כך היה עד ליל פסח. אומרים שבליל פסח היה הבעל שם טוב חלש מאוד. גם בליל הסדר ראו שפניו הקדושות היו חלשות מאוד, נסערות וחיוורות. בקושי רב התאושש באותו ליל הסדר. התלמידים היו מודאגים מאוד מאוד, נסערים מאוד, והבינו שמשהו גדול מתרחש למעלה בשמים. מה אפשר לעשות? אבל לפתע, באמצע אמירת ההגדה, השתנה הכול. הבעל שם טוב, בתוך כל הצער, פרץ פתאום בשמחה ובצחוק. ראו שהוקל לו על הלב; מצב רוחו השתנה מן הקצה אל הקצה. התלמידים לא ידעו מה אירע. כך נמשכה אמירת ההגדה, עם כל הדברים, עד שהגיעו לשולחן עורך. אז סיפר הבעל שם טוב לתלמידים מה התרחש. הוא סיפר על גזירה גדולה שהייתה על עם ישראל לפני פסח. הייתה גזירה, וניסו בכל הכוחות לבטל אותה. ראו שזה לא מצליח; הגזירה על היהודים לא התבטלה. ניסו להקל את הכנת המצות, אבל ראו שזה לא מצליח. הכנת המצות הייתה קשה, קשה, עד שהגיע ערב פסח. הבעל שם טוב ראה למעלה שהגזירה עומדת, רחמנא ליצלן, לצאת לפועל, ושזה לא עומד להיגמר
01:49 א גרויסע ישועה, און די גזירה האט זיך מבטל געווען. מיט די מצות איז עס געגאנגען אזוי דעם גאנצן ערב פסח, און דאס מאכן איז געווען שווער און ביטער, מיט די אלע פרטים. אזוי איז עס געווען ביז די נאכט פסח. מען זאגט אז די נאכט פסח איז דער בעל שם טוב געווען זייער שוואך. אויך ביים ליל הסדר האט מען געזען אז זיין פנים הקדוש איז געווען זייער שוואך, זייער צערודערט, זייער בלייך. קוים, קוים איז ער געקומען צו זיך די נאכט סדר. די תלמידים זענען געווען זייער, זייער, זייער פארדאגה'ט, זייער צערודערט, און זיי האבן פארשטאנען אז עס גייט פאר עפעס גרויס אויבן אין הימל. וואס קען מען טאן? אבער פלוצלינג, אינמיטן זאגן די הגדה, האט זיך פלוצלינג געטוישט די גאנצע זאך. דער בעל שם טוב, אינמיטן דעם גאנצן צער, האט זיך פלוצלינג אויסגעבראכן מיט א שמחה, מיט א געלעכטער. מען האט געזען אז עס איז אים געווארן גרינג אויפן הארצן; עס איז געווען א שינוי מן הקצה אל הקצה אין דעם מצב רוח פון דעם בעל שם טוב. וואס עס איז דא פארגעקומען האבן די תלמידים נישט געוואוסט. אזוי איז עס ווייטער געגאנגען די הגדה, מיט די אלע זאכן, ביז מען איז געקומען צו שולחן עורך. דעמאלט האט דער בעל שם טוב דערציילט די תלמידים וואס עס איז דא פארגעקומען. ער האט דערציילט די סיפור פון א גרויסע גזירה וואס איז געווען אויף עם ישראל פאר פסח. עס איז געווען א גזירה, און מען האט פרובירט מיט אלע כוחות צו מבטל זיין די גזירה. מען האט געזען אז עס גייט נישט; די גזירה אויף אידן איז נישט מבוטל געווארן. מען האט פרובירט מאכן גרינג די מצות, אבער מען האט געזען אז עס גייט נישט. די מצות זענען געווען שווער, שווער, ביז עס איז געקומען ערב פסח. מען האט געזען אז אויבן דער בעל שם טוב זעט ווי די גזירה גייט רחמנא ליצלן זיך דורכפירן, עס גייט נישט נעמען
03:46 בטוב. זה לא עומד להיגמר בטוב. הגיע ליל פסח. הבעל שם טוב סיפר: בעיירה נידחת ישבו בני זוג, איש ואישה, יהודים פשוטים, פשוטים מאוד. הם ישבו וערכו את הסדר. בעודם יושבים יחד, התחילו לדבר על ליל הסדר שהם עורכים. האיש היה נסער מאוד והתחיל לומר: ״אינני יודע מה חוגגים כאן בסדר. איך עורכים את כל זה? אנחנו לומדים בהגדה על הנסים והנפלאות שהקב״ה עשה לנו. אבל איך נראים הדברים עכשיו, כאן? מסתכלים מסביב, והמצב הרי אינו כזה. איפה הנסים? איפה הנפלאות? יהודים סובלים בגלות, אנחנו מתקשים להתפרנס, אנחנו מוקפים בגויים. על מה אתם מדברים, כשיש לנו את כל הקשיים האלה? מה קורה כאן?״ כך נשבר האיש. האישה קמה ואמרה: ״מה קרה? צריך לשמוח. ודאי שהקב״ה ישפר את מצבנו ויעשה לנו טוב, כפי שעשה בעבר, כפי שעשה תמיד. הקב״ה יציל את היהודים ויעזור להם. בוא נתחזק באמונה ובביטחון שלנו. ובוודאי, בוודאי שהקב״ה ירחם עלינו, יעזור לנו ויציל אותנו מכל הצרות האלה.״ כך התחילה האישה לדבר דברי אמונה וביטחון. ולאט לאט גם האיש חזר לעצמו. הוא התעודד, קם על רגליו והתחיל,
03:46 א גוטן סוף. עס גייט נישט נעמען קיין גוטן סוף אין דעם. עס איז געקומען די נאכט פסח. דער בעל שם טוב האט דערציילט: אין א פארווארפן שטעטל איז געזעסן א פארפאלק, א מאן מיט א פרוי, פשוט'ע אידן, זייער פשוט'ע אידן. זיי זענען געזעסן און געמאכט דעם סדר. זיי זיצן צווישן זיך, און זיי הייבן אן רעדן וועגן דעם נאכט סדר וואס מען מאכט דא. דער מאן איז געווען זייער צערודערט, און האט אנגעהויבן זאגן: „איך ווייס נישט וואס מען פייערט דא ביים סדר. ווי מאכט מען די גאנצע זאך? מיר לערנען אין דער הגדה וועגן די נסים און די נפלאות וואס דער רבונו של עולם האט אונז געמאכט. ווי קוקט עס אויס יעצט דא? מען קוקט דא ארום, גייט דער מצב נישט אזוי. וואו זענען די נסים? וואו זענען די נפלאות? אידן מוטשען זיך אין גלות, מיר מוטשען זיך אויף דער פרנסה, מיר זענען ארומגערינגלט מיט די גוים. וואס רעדט איר פון אונז מיט די אלע שוועריגקייטן? וואס גייט דא פאר?“ אזוי איז ער געווארן צובראכן, דער מאן. די פרוי האט זיך געשטעלט און געזאגט: „וואס איז? מען דארף זיין פריילעך. עס איז זיכער, דער רבונו של עולם וועט אונז מאכן בעסער, מאכן גוט, אזוי ווי פריער, אזוי ווי אלע מאל. דער רבונו של עולם וועט ראטעווען אידן און העלפן אידן. לאמיר זיין שטארק אין אונזער אמונה און ביטחון. און זיכער וועט זיין, זיכער דער רבונו של עולם וועט זיך אויף אונז דערבארעמען, און ער וועט אונז העלפן און ראטעווען פון די אלע צרות.“ אזוי האט די פרוי אנגעהויבן רעדן ווערטער פון אמונה און ביטחון. און צוביסלעך איז דער מאן אויך געקומען צוריק צו זיך. ער האט זיך דערמוטיגט, ער האט זיך אויפגעשטעלט און אנגעהויבן ביז אין א,
05:11 ובתוך רגע, בשמחה גדולה מאוד, החלו שניהם לשיר ולרקוד. הבעל שם טוב אמר שהמצוות הללו, מה שהתרחש בין האיש לאישה, והעובדה שאחר כך הם התרוממו, התחזקו באמונה ובביטחון והחלו לשיר ולרקוד — דווקא זה שבר את הגזירה כולה. נעשה רעש גדול בשמים: לכו וראו, ״ומי כעמך ישראל״ — יהודים פשוטים, לא אנשים גדולים [לא ברור], הם אנשים פשוטים לגמרי. ואף על פי כן, ראו איך הם מחזיקים באמונה ובביטחון! וזה שבר את הגזירה כולה והפך את המצב מן הקצה אל הקצה. ואדמו״ר הריי״צ מספר שהבעל שם טוב הקדוש ביקש מתלמידיו להניח יד על יד, איש על יד חברו, עד שהבעל שם טוב הקדוש הניח את ידו הקדושה מלמעלה, וכך זכו לראות. כי כך היה נוהג הבעל שם טוב מזמן לזמן: הוא היה מראה לתלמידיו מה מתרחש במקומות אחרים. והם אכן יכלו לראות כיצד אותם יהודים פשוטים חוגגים את ליל הסדר בשמחה גדולה מאוד. וזה מה שביטל את הגזירה בשמים. והבעל שם טוב סיים ואמר: זהו כוחה של האמונה והביטחון אצל יהודי. על ידי כך
05:11 ביז אין א מאמענט. און מיט דער גרעסטער שמחה האבן זיי גענומען זינגען און טאנצן. דער בעל שם טוב האט געזאגט, אז אט די מצות, אט די זאך וואס איז פארגעקומען צווישן דעם מאן מיט דער פרוי, און דאס וואס זיי האבן זיך שפעטער אויפגעהויבן, זיך מחזק געווען מיט אמונה און בטחון און גענומען זינגען און טאנצן — אט דאס האט צובראכן די גאנצע גזירה. עס איז געווען א רעש און א טומל אין הימל: גייט און קוקט, „ומי כעמך ישראל“ — פשוטע אידן, נישט קיין גרויסע [לא ברור], זיי זענען גארנישט. און פונדעסטוועגן, ווי אזוי זיי האלטן זיך אין דער אמונה און אין דעם בטחון! און דאס האט צובראכן די גאנצע גזירה און איבערגעקערט די גאנצע זאך מן הקצה אל הקצה. און דער פריערדיקער רבי דערציילט, אז דער הייליקער בעל שם טוב האט געבעטן זיינע תלמידים, זיי זאלן לייגן א האנט אויף א האנט, איינער אויפן אנדערנס האנט. און ביז דער הייליקער בעל שם טוב האט געלייגט זיין הייליקע האנט אויבן, פארמאגט מען צו זען. ווייל עס איז געווען דער סדר ביים בעל שם טוב מזמן לזמן, אז ער האט געוויזן זיינע תלמידים וואס גייט פאר אין אנדערע ערטער. האבן זיי געקענט זען טאקע ווי אט די פשוטע לייט פראווען דעם ליל הסדר מיט דער גרעסטער שמחה. און דאס איז געווען וואס האט מבטל געווען די גזירה אין הימל. און דער בעל שם טוב האט מסיים געווען, אז דאס האט מען אין כח פון אמונה און בטחון ביי א איד. דורך דעם
06:29 כשהוא מתחזק באמונה ובביטחון, הוא יכול לשנות דברים מן הקצה אל הקצה, אפילו דברים שגדולי הצדיקים אינם יכולים להשפיע. כשמגיעים לליל הסדר — ובכלל, חג הפסח הוא חג האמונה. המצות שאנחנו אוכלים הן ״מיכלא דמהימנותא״, כמו שכתוב בזוהר, ״מיכלא דאסוותא״. כל עניינו של חג הפסח הוא הרי, כמו שכתוב, ״לכתך אחרי במדבר בארץ לא זרועה״ — שבני ישראל הלכו מתוך ביטחון בקדוש ברוך הוא. אחד הדברים שאנחנו אומרים בליל הסדר, מתוך הדברים שנוהגים בליל הסדר — יש הרבה עניינים, הרבה דברים — נדבר לכל הפחות על נקודה אחת הקשורה להגדה של פסח. והנה, באמצע ההגדה של פסח נמצא הקטע ״והיא שעמדה״. וכמו שכתוב שם בנוסח ההגדה שמביא אדמו״ר הזקן: מכסים את המצות, מגביהים את הכוס ואומרים ״והיא שעמדה״. הקטע שאומרים שם הוא: ״והיא שעמדה לאבותינו ולנו, שלא אחד בלבד עמד עלינו לכלותנו, אלא שבכל דור ודור עומדים עלינו לכלותנו, והקדוש ברוך הוא מצילנו מידם״. מה אומרים כאן? כן, ש״והיא שעמדה״ — שבכל הזמנים הקדוש ברוך הוא הציל את בני ישראל מכל הצרות האלה, מכל העניינים האלה, והקדוש ברוך הוא מציל אותנו
06:29 וואס ער שטארקט זיך אין אמונה און בטחון, קען ער איבערמאכן מן הקצה אל הקצה אפילו אזעלכע זאכן וואס די גרעסטע צדיקים קענען נישט משפיע זיין. ווען מען קומט צו דער נאכט פון סדר — בכלל, חג הפסח, דאס איז דער חג האמונה. די מצות וואס מיר עסן, דאס איז מיכלא דמהימנותא, ווי עס שטייט אין זוהר, מיכלא דאסוותא. דער גאנצער ענין פון חג הפסח איז דאך, ווי עס שטייט, „לכתך אחרי במדבר בארץ לא זרועה“ — ווי אידן זענען געגאנגען מיט בטחון אין דעם אויבערשטן. איינע פון די זאכן וואס מיר זאגן אין דעם ליל הסדר, פון די זאכן וואס מען פירט זיך אינעם ליל הסדר, דער רבי ענינים, דער רבי זאכן — מיר וועלן רעדן לכל הפחות איין ווארט פארבונדן מיט דער הגדה של פסח. איז געפינט מען אז אין דער הגדה של פסח, אינמיטן דער הגדה, איז דא דער „והיא שעמדה“. און ווי עס שטייט דארטן אין דעם נוסח ההגדה וואס דער אלטער רבי ברענגט: מען פארדעקט די מצות, און מען הייבט אויף דעם כוס, און מען זאגט „והיא שעמדה“. דעם שטיקל וואס זאגט מען דארטן: „והיא שעמדה לאבותינו ולנו, שלא אחד בלבד עמד עלינו לכלותנו, אלא שבכל דור ודור עומדים עלינו לכלותנו, והקדוש ברוך הוא מצילנו מידם.“ וואס זאגט מען דא? יא, אז „והיא שעמדה“, אז אלע זמנים וואס דער אויבערשטער האט געראטעוועט אידן פון די אלע צרות, פון די אלע ענינים, און דער אויבערשטער ראטעוועט אונז
08:08 מכל הגזירות האלה, מכל שונאי ישראל שרוצים לרדוף אותנו. אבל פותחים במילים ״והיא שעמדה״. צריך להבין, ראשית, מה העניין בכך שמכסים את המצה ולוקחים את כוס היין ביד? מה הטעם שמובא למנהג הזה? ושנית, מהי ״והיא״? למה אומרים ״והיא שעמדה״? למי הכוונה? המילים ״והיא שעמדה״ — על מי, על מה הן מדברות? יש שרוצים לומר שזהו עניין של ״אין אומרים שירה אלא על היין״. לכן לוקחים את כוס היין ביד: שרים לקדוש ברוך הוא. אבל הרי כאן עדיין לא מגיעים לשירה. השירה באה רק אחר כך, בסוף ״מגיד״: ״שיר גאולנו וגאל אבותינו״; אז לוקחים את הכוס. או מה שאומרים אז, ״הוציאנו מעבדות לחירות״, ״ונאמר לפניו שירה חדשה״ — זה חלק מסוף ״מגיד״. שם נמצאת השירה. ואילו כאן, באמצע סיפור הדברים, מה העניין בלקיחת הכוס? וזה אכן מה שכותב הליקוטי [לא ברור], שזהו עניין על פי קבלה. העניין הקשור לכאן הוא עניין על פי קבלה. מהו העניין על פי קבלה? הוא אומר שכאשר לוקחים את כוס היין ביד, הרי זה הפסוק ״כוס ישועות אשא״. ומגביהים את הכוס.
08:08 פון די אלע גזירות, פון דער אלע שנאת ישראל וואס וויל אונז רודף זיין. אבער מען הייבט אן די ווערטער „והיא שעמדה“. דארף מען פארשטיין, ערשטנס, וואס איז דאס דער ענין וואס מען פארדעקט די מצה און מען נעמט דעם כוס יין אין האנט? ווי עס ווערט געזוכט דער טעם פון דעם מנהג. און צווייטנס, וואס איז דאס דער „והיא“? וואס זאגט מען „והיא שעמדה“? וועמען מיינט דאס? די ווערטער „והיא שעמדה“ — אויף וועמען, אויף וואס רעדט ער דאס? איז דא וואס ווילן זאגן אז דאס איז אן ענין פון „אין אומרים שירה אלא על היין“. איז דערפאר נעמט מען דעם כוס יין אין האנט, נעמט מען דעם וויין. דאס איז „אין אומרים שירה אלא על היין“; מען זינגט צום אויבערשטן. אבער דער רמז איז אז דא געפינט מען זיך נאך נישט ביי דער שירה. די שירה איז ערשט שפעטער, אין סוף מגיד: „שיר גאולנו וגאל אבותינו“; דעמאלט נעמט מען דעם כוס. אדער וואס מען זאגט דעמאלט, „הוציאנו מעבדות לחירות“, „ונאמר לפניו שירה חדשה“ — דער ענין איז א חלק פון סוף מגיד. דעמאלט געפינט זיך די שירה. ווידער דא, אלץ אינמיטן סיפור הדברים, וואס איז דער ענין פון נעמען דעם כוס? איז טאקע דאס וואס דער ליקוטי [לא ברור] שרייבט, אז דאס איז אן ענין על פי קבלה. דער שייכות'דיקער ענין איז גאר אן ענין על פי קבלה. וואס איז דער ענין על פי קבלה? זאגט ער אז בשעת מען נעמט דעם כוס יין אין האנט, איז דער פסוק „כוס ישועות אשא“. און מען הייבט אויף דעם כוס.
09:46 אומרים ״כוס ישועות אשא ובשם ה׳ אקרא״. וזהו הרמז בלקיחת כוס היין ביד בשעה שאנחנו אומרים ״והיא שעמדה״. מה הפירוש? קודם כול, הפירוש הפשוט: ״והיא״. כשמסתכלים בהגדה, בהמשך העניינים שבה, ברור שהפירוש הפשוט של ״והיא שעמדה״ הוא ההבטחה. כי בנוסח ההגדה, לפני ״והיא שעמדה״, כתוב ״ברוך שומר הבטחתו לישראל, ברוך הוא״ — שהקדוש ברוך הוא קיים את הבטחתו. איזו הבטחה? כאן מובאת תחילה ההבטחה שהקדוש ברוך הוא הבטיח לאברהם אבינו: ״כי גר יהיה זרעך בארץ לא להם, ועבדום ועינו אותם״, ״ואחרי כן יצאו ברכוש גדול״. אם כן, ההבטחה הזאת — שהקדוש ברוך הוא, ״שומר הבטחתו לישראל״, נתן את ההבטחה וקיים אותה, ואכן הוציא את בני ישראל מן הגלות. ועל דרך זה, בדרך כלל, ההבטחות שניתנו באמצעות הנביאים, כל הנבואות שאנחנו מכירים, נבואות ישעיהו, נבואות הגאולה, שהרי ״כל הספרים מלאים מדבר זה״ — כל נבואות הגאולה האלה — ההבטחה שהקדוש ברוך הוא נותן לנו באמצעות הנביאים, היא ״והיא״. זהו המשך ההגדה: ״והיא״ — אותה הבטחה שהקדוש ברוך הוא הבטיח לאברהם אבינו בשעתו בקשר למצרים, ואחר כך כל הנביאים וכל ההבטחות. זה מה שמחזיק אותנו בגלות. כשיהודי נמצא בגלות והמצב נעשה מר וחשוך, וכל [לא ברור]
09:46 זאגט מען „כוס ישועות אשא ובשם ה׳ אקרא“. און דאס איז דער רמז פון נעמען דעם כוס יין אין דער האנט בשעת מיר זאגן „והיא שעמדה“. וואס איז דער פשט? דער פירוש הדברים איז, ערשטנס, דער פירוש הפשוט: „והיא“. ווען מיר קוקן אין דער הגדה, אין דעם המשך הענינים פון דער הגדה, איז קלאר דער פירוש הפשוט פון „והיא שעמדה“ גייט אויף די הבטחה. ווייל אין דעם נוסח ההגדה, פאר „והיא שעמדה“, שטייט „ברוך שומר הבטחתו לישראל, ברוך הוא“. אז דער אויבערשטער האט געהאלטן זיין הבטחה. וועלכע הבטחה? עס קומט זיך דא די ערשטע הבטחה וואס דער אויבערשטער האט מבטיח געווען צו אברהם אבינו: „כי גר יהיה זרעך בארץ לא להם, ועבדום וענו אותם“, „ואחרי כן יצאו ברכוש גדול“. איז אט די הבטחה, אז דער אויבערשטער, „שומר הבטחתו לישראל“, האט געגעבן די הבטחה און מקיים געווען די הבטחה, און טאקע ארויסגענומען די אידן פון גלות. און על דרך זה בדרך כלל, די הבטחות וואס זענען דא דורך די נביאים, וואס מיר ווייסן די אלע נבואות, נבואת ישעיהו, די נבואות הגאולה, וואס דאך „כל הספרים מלאים מדבר זה“ — די אלע נבואות הגאולה — איז אט דער ענין וואס דער אויבערשטער גיט אונז די הבטחה דורך די נביאים, איז „והיא“. דאס איז דער המשך ההגדה: „והיא“, אט די הבטחה וואס דער אויבערשטער האט מבטיח געווען צו אברהם אבינו בשעתו בקשר צו מצרים, נאכדעם די אלע נביאים, די אלע הבטחות. א דאס איז וואס האלט אונז אויף אין גלות. בשעת א איד געפינט זיך אין גלות און עס ווערט ביטער און פינסטער, און די אלע [לא ברור]
11:25 מכל העניינים האלה, כל החושך הכפול ומכופל, כל ההעלמות וההסתרים של הגלות — כשיהודי מתבונן בכך ש״והיא״, אותה הבטחה שהקדוש ברוך הוא הבטיח לנו, ״היא שעמדה לנו ולאבותינו״, הכוונה היא גם לדברי הנביאים בכלל, שהקדוש ברוך הוא שולח את הנביאים לומר לנו את ההבטחות והנבואות על הגאולה — זה נותן לנו את הכוח לעבור את חושך הגלות. אבל על פי קבלה, לפי האריז״ל, פירוש ״והיא״ הוא האמונה. לא ההבטחה, אלא האמונה. וזהו לשון הקבלה, ״והיא״: האמונה ״שעמדה לנו״. העובדה שלבני ישראל יש בתוכם כוח האמונה — זה מה שנותן לנו כוח. כלומר, אף על פי שיש כל כך הרבה צרות, יש כל כך הרבה העלמות והסתרים, והגלות עצמה היא חושך כפול ומכופל [לא ברור]. כן, שכולו קליפות ו[לא ברור]. ואף על פי כן, בני ישראל עומדים איתנים בכוח האמונה, בכוח מסירות הנפש, במצבים הקשים ביותר. והאמונה הזאת היא שמחזיקה אותנו. וזה מה שאנחנו אומרים: ״והיא שעמדה לנו״ — האמונה הזאת. ולפי זה, זהו העניין שבגללו אנחנו לוקחים את כוס היין. הרי ידוע, כפי שמוסבר בספרי הקבלה ובאריכות בחסידות, על יסוד הפסוק הזה, ״כוס ישועות אשא״, שעל הפסוק הזה נאמר בזוהר שדוד המלך אמר אותו בקשר למדרגתו, כנסת ישראל. דוד המלך הוא הרי העניין של ספירת
11:25 פון די אלע ענינים, די אלע חושך כפול ומכופל, די אלע העלמות והסתרים פון דעם גלות, בשעת א איד איז זיך מתבונן אז „והיא“, אט די הבטחה וואס דער אויבערשטער האט אונז מבטיח געווען, „היא שעמדה לנו ולאבותינו“, הרצאת צו די דברי הנביאים בדרך כלל, וואס דער אויבערשטער שיקט בדרך כלל די נביאים וואס זאגן אונז די ענינים פון די הבטחות און נבואות אויף די גאולה — א דאס גיט אונז דעם כח אפקענען דורכגיין דעם חושך הגלות. אבער לפי קבלה, לפי דעם אריז״ל, איז דער טייטש „והיא“ גייט אויף די אמונה. נישט אויף די הבטחה, נאר דאס גייט אויף די אמונה. וואס דאס איז דער לשון הקבלה, „והיא“: אז די אמונה, „שעמדה לנו“, דאס וואס אידן האבן אין זיך דעם כח האמונה, א דאס איז וואס גיט אונז דעם כח. דאס הייסט אז הגם עס איז דא אזוי פיל צרות, עס איז דא אזוי פיל העלמות והסתרים, און עס איז אליין א חושך כפול ומכופל פון גלות [לא ברור]. יא, וואס כולו קליפות און [לא ברור]. און פונדעסטוועגן אידן שטייען שטארק מיט כח האמונה, כח מסירות נפש, אין די שווערסטע מצבים. און אט די אמונה, דאס איז וואס האלט אונז אויף. און דאס איז וואס מיר זאגן: „והיא שעמדה לנו“ — אט די אמונה. און לפי זה, אט דאס איז די ענין וואס מיר נעמען דעם כוס יין. איז דאך ידוע, ס׳איז אין ספרי הקבלה מוסבר, אין חסידות באריכות, מיוסד אויף דעם פסוק דא „כוס ישועות אשא“. אז אויף דעם פסוק שטייט אין זוהר, דאס האט געזאגט דוד המלך בקשר צו זיין מדריגה, כנסת ישראל. דוד המלך איז דאך די ענין פון ספירת
13:00 המלכות. דוד המלך הוא ״דוד מלך ישראל חי וקיים״, והוא קשור לכל נשמות ישראל, שהרי ״כל ישראל בני מלכים הם״. כל היהודים נמשכים מספירת המלכות, השכינה הקדושה, הנקראת כנסת ישראל. כידוע, כנסת ישראל היא ספירת המלכות, מקור הנשמות. וזהו הכוס. כנסת ישראל היא הכוס. כשם שהכוס, הכלי, הגביע, הוא כלי הקיבול שמוזגים לתוכו את היין של כוס הברכה, כך כנסת ישראל נקראת בזוהר ״כוס של ברכה״, משום שהיא כלי לכל הברכות וההשפעות העליונות [לא ברור]. ״כוס ישועות אשא״: דוד המלך נוטל את כנסת ישראל ומרים אותה. הוא מוציא אותה מן הגלות המרה והקשה, ומעלה אותה למצב נעלה יותר. וכוס הישועות הזאת היא הכלי. בעבודת השם, הכוס הזאת היא האמונה — נקודת האמונה שיש בכל יהודי. זהו הכוס, כלי הקיבול לכל הברכות העליונות. זו כוס הישועות: האמונה שמחזיקה את היהודים בגלותם, כדי שיוכלו לעבור את כל הקשיים. ו״הקדוש ברוך הוא מצילנו מידם״ — בזכות האמונה, הקב״ה מציל את היהודים מכל הניסיונות, הקשיים וההעלמות וההסתרים. ושני הפירושים הללו אינם שני פירושים נפרדים. כשהרבי מבאר ב...
13:00 המלכות. דוד המלך איז „דוד מלך ישראל חי וקיים“, און ער איז פארבונדן מיט אלע נשמות ישראל. אז „כל ישראל בני מלכים הם“. אלע אידן נעמען זיך פון ספירת המלכות, די שכינה הקדושה, וואס ווערט אנגערופן כנסת ישראל. כידוע, אז כנסת ישראל גייט אויף ספירת המלכות, מקור הנשמות. און דאס איז דער כוס. כנסת ישראל, דאס איז דער כוס. אזוי ווי דער כוס, דער כלי, דער בעכער, איז דער כוס דער כלי קיבול וואס מ׳לייגט אריין דערין דעם כוס של ברכה, דעם יין. כנסת ישראל, ווי עס זאגט אין זוהר, ווערט אנגערופן כוס של ברכה, ווייל זיי זענען כלים צו די ברכה עליונה, אלע ברכות והשפעות [לא ברור], „כוס ישועות אשא“. אז דוד המלך נעמט כנסת ישראל און ער הייבט זי אויף. ער שלעפט זי ארויס פון דעם גלות המר והמר, און ער הייבט זי אויף צו א העכערן מצב. און אט דער כוס ישועות, אט דאס איז דער כלי. אין עבודת השם, אט דער כוס, איז דאס די אמונה. דאס וואס אידן האבן אין זיך די נקודה של אמונה. און דאס איז דער כוס, דער כלי, כלי קיבול צו די אלע ברכות עליונות. אט דאס איז דער כוס ישועות, אט די אמונה, אט דאס האלט אויף אידן אין זייער גלות, אז ער זאל קענען דורכגיין, דורכמאכן די אלע שוועריקייטן. און „הקדוש ברוך הוא מצילנו מידם“ — דער אויבערשטער, בזכות האמונה, דער אויבערשטער ראטעוועט די אידן פון די אלע נסיונות און די אלע שוועריקייטן און די העלמות והסתרים. וואס אט די צוויי פירושים זענען נישט קיין צוויי באזונדערע פירושים. ווען דער רבי איז מבאר אין א…
14:32 התוועדות בפסח — כשהרבי היה מפרש את ביאור ההגדה — באחד הביאורים האחרים הוא אמר ששני הביאורים הללו תלויים זה בזה. הביאור ש״והיא״ מתייחס להבטחה, והביאור ש״והיא״ מתייחס לאמונה — הם שני ביאורים שתלויים זה בזה. האחד תלוי בשני. זהו הכלי: כאשר יהודי עומד חזק באמונה ובביטחון בקב״ה, אפילו ברגעים הקשים ביותר של חשכת הגלות ושל הגזירות הקשות ביותר, ואף על פי כן היהודים מחזיקים חזק באמונה ובביטחון בקב״ה — האמונה והביטחון הללו הם הכלי ל״שומר הבטחתו לישראל״. בזכות האמונה הקב״ה מגלה את הבטחתו, שומר את הבטחתו ומביא את הישועה והגאולה בפועל ממש. כך היה בגאולה הראשונה ממצרים, שבזכות האמונה נגאלו אבותינו ממצרים. וכמו שרש״י אומר בעניין המצה: כשבני ישראל יצאו ממצרים והגיעו, לא היה להם מה לאכול, והמצה עדיין לא הייתה מוכנה. ואף על פי כן הם מיהרו לצאת ממצרים, מתוך הסתמכות על הקב״ה. ״זכרתי לך חסד נעוריך, אהבת כלולותיך, לכתך אחרי במדבר בארץ לא זרועה״. היהודים לא שאלו שאלות: מה נאכל, מה יהיה לנו, מאין ניקח בגדים? הם היו מוכנים לצאת מיד. כאשר
14:32 פארברענגען פון פסח, ווען דער רבי האט פלייגט זאגן פשט אין ביאור ההגדה, איז אין איינעם פון די אנדערע ביאורים גערעדט, אז דאס זענען צוויי ביאורים וואס האבן א תליה. א ביאור אז „והיא“ גייט אויף הבטחה, און דער ביאור אז „והיא“ גייט אויף אמונה — דאס זענען צוויי ביאורים וואס האבן א תליה. איין זאך איז תלוי אין דער אנדערער. אז דורך דעם, דאס איז דער כלי: דורך דעם וואס א איד שטייט שטארק אין דער אמונה און בטחון אין דעם אויבערשטן, אפילו אין די שווערסטע מאמענטן פון חושך הגלות און די שווערסטע גזירות, און פונדעסטוועגן אידן האלטן זיך שטארק אין דער אמונה און בטחון אין דעם אויבערשטן — אט די אמונה און בטחון, דאס איז דער כלי פון „שומר הבטחתו לישראל“. בזכות האמונה איז דער אויבערשטער מגלה זיין הבטחה און שומר הבטחתו, און ער ברענגט אראפ די ישועה וגאולה בפועל ממש. אזוי ווי ס׳איז געווען דא אין דער ערשטער גאולה פון מצרים, וואס בזכות האמונה נגאלו אבותינו ממצרים. וכמו וואס רש״י זאגט, אז דער גאנצער ענין פון די מצה, וואס אידן זענען געגאנגען ארויס פון מצרים, ווען זיי זענען אנגעקומען, איז נישט געווען וואס צו עסן, און די מצה איז נאך נישט געווען גרייט. און פונדעסטוועגן האבן אידן זיך געאיילט ארויסצולויפן פון מצרים, פארלאזנדיק זיך אויפן אויבערשטן. „זכרתי לך חסד נעוריך, אהבת כלולותיך, לכתך אחרי במדבר בארץ לא זרועה“. אידן האבן נישט געפרעגט קיין שאלות: וואס וועלן מיר עסן, וואס וועלן מיר האבן, וואו וועלן מיר נעמען קליידער? זיי האבן זיך אוועקגעשטעלט אויף דער מינוט. ווי זיי
16:01 הגיע רגע הקץ, הם יצאו כולם יחד ממצרים בלי לשאול קושיות, בידיעה שהקב״ה בוודאי ידאג להם. האמונה והביטחון שהיו ליהודים, ״לכתך אחרי במדבר בארץ לא זרועה״, הם שעשו אותם לכלים שיוכלו לקבל את כל העניינים ו[לא ברור] שהקב״ה נתן להם, את כל הניסים והנפלאות שהתרחשו ביציאת מצרים. וכשם שהיה בגאולה הראשונה, כך הוא גם בכל זמן ובכל מעמד ומצב. וזה מה ש[לא ברור] בשער האהבה [לא ברור]. [לא ברור] את הפסח, ונוטלים את כוס היין ואומרים עליו ״כוס ישועות״ [לא ברור] כנסת ישראל, כוח האמונה. ועל ידי כוח האמונה, ״והיא״ היא כוח הביטחון — ההבטחה שהקב״ה מבטיח, כפי שאומרים בהגדה, שבכל דור ודור, גם כשיש עומדים עלינו לכלותינו, הקדוש ברוך הוא מצילנו מידם. הבני יששכר מביא כאן פירוש נוסף ל״והיא״. הוא אומר: נוטלים את הכוס, את כוס היין, ואומרים עליה ״והיא שעמדה לנו״. והוא אומר דבר נפלא: הרי ידוע שהיהודים נמצאים בזמן הגלות וממתינים לגאולה. יהודי מבקש שמשיח כבר יבוא ושתהיה כבר גאולה שלמה. אבל הרי יודעים שהמעשים אינם ראויים לגאולה. ידע איניש בנפשיה את נגעיו. לכאורה, כל הגלות קשורה ל״מפני חטאינו גלינו מארצנו״. הגלות באה בגלל החטאים, ואם רוצים את
16:01 געקומען דער רגע הקץ, האבן זיי אלע צוזאמען גענומען זיך ארויס פון מצרים, אן פרעגן קיין קשיות, וויסנדיק אז דער אויבערשטער וועט זיכער זארגן פאר זיי. אט די אמונה און בטחון וואס אידן האבן געהאט, „לכתך אחרי במדבר בארץ לא זרועה“, דאס האט געמאכט זיי כלים, אז זיי זאלן קענען אויפנעמען און מקבל זיין אלע די ענינים און [לא ברור] וואס דער אויבערשטער האט זיי געגעבן, די אלע נסים ונפלאות וואס זענען פארגעקומען ביי יציאת מצרים. אז אזוי ווי ס׳איז געווען אין דער גאולה ראשונה, על דרך זה איז אויך בכל זמן ובכל מעמד ומצב. און דאס איז וואס מ׳[לא ברור] אין שער האהבה [לא ברור]. מ׳[לא ברור] דעם פסח און מ׳נעמט דעם כוס וויין, און מ׳זאגט עליו דעם „כוס ישועות“ [לא ברור] כנסת ישראל, דער כח האמונה. אז „והיא“, דורך דעם כח האמונה איז „והיא“ דער כח הבטחון, די הבטחה וואס דער אויבערשטער איז מבטיח, וואס מ׳זאגט אין דער הגדה, אז בכל דור ודור, אז גם אז ס׳זענען דא די עומדים עלינו לכלותינו, איז הקדוש ברוך הוא מצילנו מידם. ס׳ברענגט זיך דא דער בני יששכר, ברענגט ער נאך א טייטש אין „והיא“. און ער זאגט: מ׳נעמט דעם וויין אין האנט, דעם כוס, און מ׳זאגט עליו „והיא שעמדה לנו“. זאגט ער אזא געשמאקן ווארט. ער זאגט אז מ׳ווייסט דאך, אז אידן געפינען זיך אין זמן הגלות, מ׳ווארט אויף דער גאולה. א איד בעט זיך: משיח זאל שוין קומען, ס׳זאל שוין זיין א גאולה שלימה. אבער מ׳ווייסט דאך אז די מעשים זיינען נישט ראוי צו דער גאולה. ידע איניש בנפשיה זיינע נגעים. לכאורה, די גאנצע גלות איז דאך פארבונדן מיט „מפני חטאינו גלינו מארצנו“. איז געגאנגען די גלות על חטאים, און וויל מען די
17:39 הגאולה, צריך לתקן את החטאים, לעשות תשובה, לקיים מצוות ולהיות יהודי טוב, ואז אפשר לזכות בה. אבל יהודי יודע בעצמו שבמשך הגלות הארוכה היו כל מיני עניינים בלתי רצויים שעדיין לא תוקנו. אם כן, באיזה כוח ובאיזה תוקף בא יהודי ומבקש את הגאולה? על כך אומר יהודי לקב״ה: יש מרירות של גלות. מרירות הגלות, עם הצרות וייסורי הגלות שפקדו אותנו, הביאה אותנו למצב של ״שכורה ולא מיין״. נעשינו שיכורים כאילו שתינו יין. אף שלא היה שם יין, נעשינו כשיכורים. ״ישתה וישכח רישו״ — זהו היין המשכר, שמבלבל לאדם את כל מחשבתו ואת כל ענייניו. ומעלים זאת, והרי ידוע שכאשר אדם שיכור, אי אפשר לדון אותו. אי אפשר לבוא אז אל הילד בטענות. וכך אומרת כנסת ישראל לקב״ה: נוטלים את כוס היין ואומרים לקב״ה: אתה רואה שאנחנו ״שכורה ולא מיין״. מן היין הזה שמשכר אותנו — יין הצרות, הייסורים וסבל הגלות — היה לנו די והותר. ואומרים: כבר היה לנו די מרור; הגיע הזמן לגאולה. והקב״ה מביט בכוס הזאת של ״והיא״, ביין הזה, במרירות הזאת ובייסורי הגלות הללו, וזה גורם לכך שהקב״ה אינו יכול לדון אותנו בדינים ו
17:39 גאולה, דארף מען מתקן זיין די חטאים, און תשובה טאן, מקיים זיין מצוות און זיין א גוטער איד, און דעמאלט קען מען זוכה זיין. אבער א איד ווייסט דאך ביי זיך אליין, אז אין אריכות הגלות זענען דא כל מיני ענינים בלתי רצויים וואס זענען נאך נישט מתוקן געווארן. איז מיט וועלכן כח, מיט וועלכער תוקף קומט א איד און בעט די גאולה? אויף דעם זאגט א איד צום אויבערשטן, אז ס׳איז דא די ביטערקייט פון גלות. די ביטערקייט פון גלות מיט די צרות און די יסורי הגלות וואס האבן אונז געפלאגט, האבן מיר געווארן „שכורה ולא מיין“. מ׳איז געווארן שיכור אזוי ווי מיט וויין. אפילו איז נישט דארט געווען, אבער מ׳איז געווארן ווי א שיכור. „ישתה וישכח רישו“ — דאס איז דער יין המשכר וואס מאכט א מענטש מבלבל זיין גאנצן מח, זיינע אלע ענינים. און מ׳מעלה דאס, און בשעת א מענטש איז א שיכור, איז דאך ידוע, מ׳קען נישט דן זיין. מ׳קען נישט דעמאלט קומען צום קינד מיט טענות. און דאס זאגט כנסת ישראל צום אויבערשטן: מ׳נעמט דעם כוס וויין און מ׳זאגט צום אויבערשטן: זעסט דאך אז מיר זיינען „שכורה ולא מיין“. אט דעם יין וואס מאכט אונז שיכור, דער יין פון די צרות און פון די יסורים, פון סבל הגלות, האבן מיר געהאט גענוג און גענוג און איבער גענוג. און מ׳מעלה, מיר האבן שוין געהאט גענוג מרור; ס׳איז שוין צייט צו זיין די גאולה. און מיט דעם כוס „והיא“, דער אויבערשטער קוקט זיך צו, צו אט דעם כוס, אט דעם יין, אט די ביטערקייט, אט די יסורי הגלות, און דאס מאכט אז דער אויבערשטער קען אונז נישט מאכן קיין דינים און
19:12 משפטים וחשבונות, ואם זה מסתדר או לא מסתדר — אלא הקדוש ברוך הוא גואל אותנו מן הגלות ומביא אותנו מיד לגאולה השלמה. וזה עניינו של יום טוב זה, חג הפסח, חג האמונה וחג הביטחון. וכפי שרואים, פסח הוא כנגד אברהם, כידוע ששלושת המועדים — פסח, שבועות וסוכות — מכוונים כנגד האבות, ופסח הוא כנגד אברהם. מידתו של אברהם אבינו הייתה מידת האהבה. ומידת האהבה שלו הייתה עד כדי כך ש״והאמין בה׳״: אף על פי שראה את כל הניסים שהקדוש ברוך הוא עשה לו, אהבת ה׳ שלו הייתה חזקה כל כך, והוא עמד באמונה ובביטחון גמור בקדוש ברוך הוא: ״והאמין בה׳ ויחשבה לו צדקה״. והקדוש ברוך הוא אמר לו: ״אנכי מגן לך״, בזכות אמונתך. לכן רואים שכל הברכות הן בחג הפסח, שבו מתעוררת בכל יהודי מידתו של אברהם, מידת האהבה, ומתוכה מתגלות האמונה והביטחון של יהודים בקדוש ברוך הוא. על ידי אכילת המצה מתחזקת האמונה, והיותה ״מיכלא דמהימנותא״ מביא לכך שהיא גם ״מיכלא דאסוותא״. הדבר מחזק ומבריא אותנו, מוציא אותנו מן הגלות הפנימית ומוציא אותנו מן הגלות הכללית ומן הגלות הגשמית. ובזכות האמונה נגאלו אבותינו ממצרים; וגם בזכות האמונה והביטחון שבוודאי תיכף ומיד משיח בא, ניגאל מן
19:12 משפטים און חשבונות, און צי עס קומט זיך אויס, און ס׳קומט זיך נישט, נאר דער אויבערשטער לייזט אונז אויס פון גלות, און ער ברענגט אונז גלייך צו דער גאולה שלמה. און דאס איז דער ענין פון דעם יום טוב, פון חג הפסח, דעם חג האמונה, חג הביטחון. און ס׳איז, ווי מ׳זעט עס, אז דער ענין פון פסח איז דאך כנגד אברהם, כידוע, אז די ג׳ מועדים, פסח, שבועות, סוכות, איז פסח דאך כנגד אברהם, וואס אברהם אבינו איז געווען ביי אים די מדת האהבה. און די מדת האהבה איז געווען עד כדי כך, וואס „והאמין בה׳“, הגם ער האט געזען אלע ניסים וואס דער אויבערשטער האט אים געמאכט, איז ביי אים געווען די אהבת השם אזוי שטארק, און ער האט געשטאנען מיט אמונה, מיט ביטחון גמור אין אויבערשטן: „והאמין בה׳ ויחשבה לו צדקה“. און דער אויבערשטער האט אים געזאגט: „אנכי מגן לך“, אין זכות פון דיין אמונה. איז דערפאר זעט מען אז אלע ברכות איז אין חג הפסח, וואס ווערט נתעורר אין יעדן אידן די מדה של אברהם, מדת האהבה, וואס אויף דעם קומט ארויס די אמונה וביטחון פון אידן אין אויבערשטן. וואס דורך דעם וואס מ׳עסט די מצה ווערט א חיזוק אין די אמונה. און דאס וואס מיכלא דמהימנותא ברענגט, אז מיכלא דאסוותא. און וואס מאכט אונז ווערן געזונט און שטארק, און ארויסנעמען אונז פון דעם גלות הפנימי, און ארויסנעמען אונז פון דעם גלות הכללי און גלות הגשמי. און בזכות האמונה נגאלו אבותינו ממצרים, און אויך דאס בזכות האמונה והביטחון, אז זיכער אט־אט קומט משיח, וועלן מיר נגאל ווערן טאקע פון דעם
20:42 הגלות הגשמית ומן הגלות הרוחנית. ובוודאי, עוד בשנה זו ממש, תהיה כבר הגאולה השלמה. ״גאלנו וגאל את אבותינו, כן יגיענו״ — שהקדוש ברוך הוא יביא אותנו למועדים ולרגלים, ועם כל [לא ברור] והפסחים והסוכות, ואז [לא ברור] שיר חדש [לא ברור] גאל ישראל. שיהיה אכן [לא ברור] פסח, ושתהיה כבר הגאולה השלמה.
20:42 גלות הגשמי און פון דעם גלות הרוחני. און מיר וועלן זיכער זיין בשנה זו ממש. אז זאל שוין זיין די גאולה שלמה. „גאלנו וגאל את אבותינו, כן יגיענו“ — דער אויבערשטער זאל אונז צופירן צו די מועדים ורגלים, און מיט אלע [לא ברור] און הפסחים און הסוכות, און דעמאלטס [לא ברור] שיר חדש [לא ברור] גאל ישראל. זאל זיין טאקע [לא ברור] פסח, און זאל זיין שוין די גאולה שלמה.