לעבן חסידות · פרק 116 · 2024-02-28 · 33:09
כי תשא - דער כח פון לימוד זכות אויף יעדער אידן
תיאור הפרק
* כתר שם טוב סימן קלא * קדושת לוי פרשת בראשית * מהרש״א מכות דף כד ע״א * צמח צדק תהילים סוף פרק קיט * התוועדות ליל שמחת תורה תשמז * התוועדות שבת כי תשא תנש״א
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 מספרים על הקדוש מברדיטשוב שפעם נכנס לבית המדרש. הוא ראה [לא ברור] יהודי פשוט [לא ברור]. הפסוק בפרק קי"ט, הפסוק האחרון: ״תעיתי כשה אובד, בקש עבדך, כי מצותיך לא שכחתי״. הוא נעצר במילים ״תעיתי כשה אובד, בקש״. הוא אמר: כמו כבשה קטנה, שה אובד, שאבדה בין הקש והתבן הרב. הקדוש מברדיטשוב הרי היה סנגורם של ישראל, מלמד זכות על יהודים, וכששמע בבית המדרש שאומרים ״תעיתי כשה אובד, בקש״, אמר: ״בואו נאמר את הפסוק״. פעם היה מעשה בזאב. הזאב היה ביער והיה רעב מאוד, וחיפש טרף, משהו לאכול. פתאום הוא רואה מרחוק כבשה קטנה. הוא מיד ניגש אליה וחשב: כאן אוכל לטרוף את הכבשה הזאת. אבל לזאבים יש מנהג: הם אינם יכולים סתם כך לתפוס ולאכול; קודם הם צריכים למצוא איזה עניין, חטא, עבירה, משהו רע שהכבשה עשתה, וממילא מגיע לה שיטרפו ויאכלו אותה. הזאב שאל את הכבשה: ״אני עומד לאכול אותך; את רק צריכה לומר מה עשית רע, איזו עבירה עברת״. הכבשה עומדת מול הזאב, רועדת ואומרת:
00:00 מ'דערציילט וועגן דעם קדוש ברדיטשובער, אז אמאל איז ער אריין אין בית המדרש. ער האט געזען [לא ברור] א פשוט'ער איד [לא ברור]. דער פסוק אין קאפיטל קי"ט, דעם לעצטן פסוק: „תעיתי כשה אובד, בקש עבדך, כי מצותיך לא שכחתי“. ער האט זיך אפגעשטעלט אויף די ווערטער „תעיתי כשה אובד, בקש“. ער האט געזאגט אז ווי א שעפסעלע, אן אובד כשה, פארלוירן צווישן די שטרוי, אין די גרויסע קש און שטרוי. דער קדוש ברדיטשובער איז דאך געווען א סניגור של ישראל, א מלמד זכות אויף אידן, און ווען ער האט געהערט אין בית המדרש ווי מ'זאגט „תעיתי כשה אובד, בקש“, האט ער געזאגט: „לאמיר זאגן דעם פסוק.“ עס איז אמאל געווען א מעשה מיט א וואלף. דער וואלף איז געווען אין וואלד און איז געווען זייער הונגעריק, און האט געזוכט טרף, עפעס צו עסן. נו, פלוצלינג זעט ער פון דער ווייטנס א שעפסעלע. ער איז גלייך געקומען צום שעפסעלע און טראכט: דא קען איך דאס שעפסעלע פארשלינגען. אבער די וועלף האבן א מנהג, אז זיי קענען נישט סתם נעמען און אויפעסן; זיי דארפן קודם געפינען עפעס אן ענין, א חטא, אן עבירה, עפעס א זאך וואס דאס שעפסעלע האט געטאן שלעכט, און במילא קומט זיך אים אז מ'זאל אים טרף זיין און אויפעסן. נו, פרעגט דער וואלף דאס שעפסעלע, אז איך וועל דיך אויפעסן, דארפסטו נאר זאגן וואס דו האסט געטאן שלעכט, וועלכע עבירה דו האסט געטאן. נו, דאס שעפסעלע שטייט אנטקעגן דעם וואלף און ציטערט און רעדט:
02:27 ״רחמנות, לא עשיתי כלום. אני כבשה קטנה, אינני פוגעת באף אחד, לא הפרעתי לאיש ולא עשיתי רע לאיש״. והזאב אומר: ״לא, לא ייתכן. מוכרח להיות משהו רע שעשית. תחשבי, תחשבי, תחשבי; תגידי לי מה עשית, איזה דבר רע שבגללו מגיע לך להיאכל״. הכבשה מתחילה לחשוב, עד שהיא אומרת: ״אגיד לך מה העבירה הגדולה ביותר שעשיתי. פעם עברה כאן עגלה. בעגלה היה קש — עגלה מלאה קש — וכמה קשים נפלו ממנה. הייתי רעבה, אז ניגשתי ואכלתי מן הקש״. אומר הזאב: ״נו, אם כך את חוטאת ופושעת נוראה! מגיע לך עונש גדול״, וממילא הלך ואכל את הכבשה. אומר הקדוש מברדיטשוב: ״זו הטענה שבפסוק, זו הטענה שטוען דוד המלך כלפי הקב״ה. הוא אומר לקב״ה: ‘תעיתי כשה אובד, בקש’. עם ישראל הרי הוא כבשה אחת בין שבעים זאבים. שבעים הזאבים, אומות העולם, רוצים לאכול, לטרוף את עם ישראל, והם מחפשים משהו: מה הפגם של עם ישראל? טוען דוד המלך: מה יש לך נגד עם ישראל? ‘תעיתי כשה אובד, בקש’ — הכבשה הקטנה אבודה בין שבעים הזאבים, והם רוצים לאכול אותה. וזו הטענה שטוען דוד המלך כלפי הקב״ה״.
02:27 „רחמנות, איך האב גארנישט געטאן. איך בין א שעפסעלע, ברויז איך דאך קיינעם נישט, איך האב קיינעם נישט געשטערט, קיינעם נישט געטאן שלעכט.“ און דער וואלף זאגט: „ניין, ס'קען נישט זיין. ס'מוז זיין עפעס שלעכט וואס דו האסט געטאן. טראכט, טראכט, טראכט; זאג מיר וואס דו האסט געטאן, עפעס א שלעכטע זאך וואס פאר דעם קומט זיך דיר צו ווערן אויפגעגעסן.“ דאס שעפסעלע הייבט אן טראכטן, ביז דאס שעפסעלע זאגט: „איך וועל זאגן וואס איז די גרעסטע עבירה וואס איך האב געטאן. ס'איז אמאל דורכגעגאנגען דא א וואגן. אין וואגן איז געלעגן שטרוי — א וואגן פול שטרוי — און ס'האט אראפגעפאלן אפאר שטרייעלעך פון דעם וואגן. און איך בין געווען הונגעריק, און איך בין געגאנגען און האב געגעסן פון די שטרוי.“ זאגט דער וואלף: „נו, איז אבער דאס א געוואלדיג געפערלעכער חוטא און פושע! ס'קומט זיך דיר א גרויסע ענישה,“ און במילא איז ער געגאנגען און האט דאס שעפסעלע אויפגעגעסן. זאגט דער קדוש ברדיטשובער: „דאס איז די טענה פון דעם פסוק, דאס טענה'ט דוד המלך צום אויבערשטן. ער זאגט צום אויבערשטן: ‘תעיתי כשה אובד, בקש.’ דער אידישער פאלק איז דאך א כבשה אחת בין שבעים זאבים. די שבעים זאבים, די אומות העולם, ווילן אויפעסן, טרף זיין דעם אידישן פאלק, און זיי זוכן אויף עפעס: וואס איז דעם אידישן פאלק זיין ליקוי? טענה'ט דוד המלך: וואס האסטו צו דעם אידישן פאלק? ‘תעיתי כשה אובד, בקש’ — דאס קליינע שעפסעלע איז פארלוירן צווישן די שבעים זאבים, און זיי ווילן עס אויפעסן. און דאס איז די טענה וואס דוד המלך טענה'ט צום אויבערשטן.“
04:25 וכך ידוע גם: ״בקש עבדך״ — חפש שוב את עם ישראל. הקדוש מברדיטשוב היה מלמד זכות על כלל ישראל. בפרשה של היום, פרשת כי תשא, מופיע מלמד הזכות הראשון שהיה לכלל ישראל — משה רבינו. ובפרשה רואים את משה רבינו: מה זה, ישראל? ישראל? מי נעמד להגן על יהודים, ועל אילו יהודים? יהודים שעברו את החטא הגדול ביותר, חטא העגל. זה היה החטא הגדול ביותר. משה רבינו, רועם של ישראל, נכנס שוב, ואחר כך בא עם הלוחות, לוקח את הלוחות ומשליך ושובר אותם. ובהמשך הוא נכנס — כל הוויכוח עם הקב״ה — ופועל אצל הקב״ה סליחה וכפרה. למי? למי שחטאו בחטא העגל. ושם רואים בפרשה של היום באיזה אופן צריך להיות מלמד זכות, וצריך ללמוד את עניין לימוד הזכות על יהודים. הרבי התוועד בפרשת כי תשא, בשנת תשל״ד. זו הייתה כל התקופה של יום כיפור תשל״ד. גם מי שהיו שם זוכרים זאת. זו הייתה תקופה קשה, הייתה המלחמה בארץ ישראל. התרחשו דברים נוראים. היה פחד גדול: מה יהיה? מה...
04:25 אזוי איז אויך באקאנט: „בקש עבדך“ — זוך נאך אמאל דעם אידישן פאלק. דער קדוש ברדיטשובער איז געווען א מלמד זכות אויף כלל ישראל. אין דער היינטיקער סדרה, פרשת כי תשא, איז דא דער ערשטער מלמד זכות אויף כלל ישראל וואס איז געווען — משה רבינו. און אין דער סדרה זעט מען משה רבינו: וואס איז דאס, ישראל? ישראל? ווער נעמט זיך אן פאר אידן, און וועלכע אידן? אידן וואס האבן עובר געווען אויף דער גרעסטער חטא, חטא העגל. דאס איז געווען דער גרעסטער חטא. משה רבינו, רועה של ישראל, גייט נאך אמאל אריין, און דערנאך קומט ער מיט די לוחות, און נעמט די לוחות און ווארפט זיי און צעברעכט די לוחות. און שפעטער גייט ער אריין — דער גאנצער ויכוח מיטן אויבערשטן, און ער פועל'ט ביים אויבערשטן סליחה וכפרה. פאר וועמען? פאר די פון חטא העגל. און דארט זעט מען אין דער היינטיקער סדרה, אויף וואסער אופן דארף מען זיין א מלמד זכות און דארף לערנען דעם ענין פון מלמד זכות אויף אידן. דער רבי האט פארברענגט פרשת כי תשא, דאס איז געווען אין שנת תשל"ד. דעמאלט איז געווען די גאנצע תקופה פון יום כיפור תשל"ד. דאס געדענקען אויך די וואס זענען געווען דארט. ס'איז געווען א שווערע צייט, ס'איז געווען די מלחמה אין ארץ ישראל. ס'איז מורא'דיג פארגעקומען. ס'איז געווען א גרויסער פחד: וואס וועט זיין? וואס...
06:20 היה מעיראק, שאמרה דברים רעים, רחמנא ליצלן, על עם ישראל. ובאותו זמן, כידוע, הרבי דיבר בתקיפות רבה בשבחם של ישראל. הרבי אמר אז שיהיה טוב לישראל. זה דבר שראו כמה פעמים. וכך אכן קרה; ידועים הניסים. מה התרחש? באותו חורף, כל החורף של תנש״א, הרבי התבטא על כך בכל שיחה. היו שיחות שלמות בשבחם של ישראל. הרבי דיבר אז כמה פעמים על האופן שבו צריך להסתכל על יהודים, וכיצד צריך לדבר בשבחם של ישראל, אפילו על יהודי שרחמנא ליצלן נכשל, אפילו על יהודי שיש לו עבירות. צריך לראות רק את מעלותיו, להבליט את שבחיו וללמד עליו זכות. את הדברים האלה הרבי הביא בשבועות הראשונים. הוא הביא גם את מה שכתוב בשם הקדוש מברדיטשוב על האופן שבו צריך ללמד זכות על יהודים. אחד הדברים שאמר אז הוא מה שכתוב בשם הקדוש מברדיטשוב על פרשת בראשית: ״בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ. והארץ היתה תוהו ובוהו וחושך על פני תהום. ויאמר אלקים יהי אור ויהי אור. וירא אלקים את האור כי טוב, ויבדל אלקים״
06:20 איז געווען פון איראק, וואס האט געזאגט שלעכטע זאכן, רחמנא ליצלן, אויף עם ישראל. און דעמאלט, כידוע, האט דער רבי זייער שטארק גערעדט בשבחם של ישראל. דער רבי האט דעמאלט געזאגט אז עס וועט זיין גוט פאר ישראל. דאס איז א זאך וואס מ׳האט געזען מערערע מאל. דאס איז טאקע געשען; כידוע די נסים. וואס איז פארגעקומען? יענעם ווינטער, דער גאנצער ווינטער פון תנש״א, האט ער זיך מבטא געווען אין יעדער שיחה. עס זענען געווען גאנצע שיחות בשבחם של ישראל. דער רבי האט דעמאלט מערערע מאל ארומגערעדט: ווי דארף מען קוקן אויף די אידן, און ווי דארף מען רעדן בשבחם של ישראל, אפילו אויף א איד וואס, רחמנא ליצלן, איז דורכגעפאלן, אפילו א איד וואס האט עבירות. מען דארף נאר זען זיינע מעלות און ארויסברענגען זיינע שבחים און מלמד זכות זיין אויף אים. דאס האט ער געבראכט אין די ערשטע וואכן. ער האט נאך געבראכט, וואס עס שטייט פון דעם בארדיטשובער, וועגן דעם ווי אזוי מען דארף מלמד זכות זיין אויף אידן. איינע פון די זאכן וואס ער האט דעמאלט געזאגט, דאס איז וואס עס שטייט פון דעם בארדיטשובער אויף פרשת בראשית: ״בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ. והארץ היתה תוהו ובוהו וחושך על פני תהום. ויאמר אלקים יהי אור ויהי אור. וירא אלקים את האור כי טוב, ויבדל אלקים״
08:03 ״בין האור ובין החושך״. אומר המדרש: ״אור״ — אלו מעשיהם של צדיקים; ״חושך״ — אלו מעשיהם של רשעים. ״ואיני יודע באיזה מהם חפץ; כשהוא אומר ‘ויאמר אלקים יהי אור’, הוי במעשיהן של צדיקים חפץ״. לכאורה, מה המדרש רוצה לומר כאן? זה מדרש תמוה. אלו מעשיהם של צדיקים ואלו מעשיהם של רשעים, ועדיין יש ספק, כביכול, אם הקב״ה חפץ במעשיהם של צדיקים או במעשיהם של רשעים? איך אפשר לומר כך? מה פירוש המדרש? מהי בכלל השאלה, ומהי התשובה שהוא חפץ במעשיהם של צדיקים? אומר הברדיצ׳ובר: הכוונה היא שיש שני סוגים של מוכיחים, שני סוגים של מנהיגי ישראל שרוצים להוכיח יהודים ולהביא אותם לתשובה ולעבודת השם. יש מי שרואים את מעשיהם של הרשעים: הם מדברים עליהם ואומרים, תראו מה קורה עם מעשיהם של הרשעים. הם אומרים מוסר, מדברים בחריפות ומייסרים על כל העניין. הם מדברים על כמה שהמצב רע, רחמנא ליצלן, ובכך רוצים לעורר את כולם לתשובה. זו דרך אחת. ויש מי שמדברים על מעשיהם של צדיקים: הם מדברים על מעלתם של ישראל, מבליטים את מעלתם של היהודים, את מעלת הנשמה, את יוקרם של היהודים, את גדולתם ואת המצוות שלהם. ועל ידי שמדברים בשבחם של ישראל, מעוררים אצל היהודים את הכוחות הפנימיים, הכוחות הנעלמים, את המעלות. כך מביאים אותם לתשובה. ועל כך אומר המדרש: ״איני יודע״
08:03 ״בין האור ובין החושך.״ זאגט דער מדרש: ״אור״, דאס זענען מעשיהן של צדיקים; ״חושך״, דאס זענען מעשיהן של רשעים. ״ואיני יודע באיזה מהם חפץ; כשהוא אומר ‘ויאמר אלקים יהי אור’, הוי במעשיהן של צדיקים חפץ.״ לכאורה, וואס וויל דער מדרש דא זאגן? דאס איז א מאדנער מדרש. דאס זענען מעשיהם של צדיקים, דאס זענען מעשיהם של רשעים, און מען איז נאך מסופק בדבר, כביכול, צי ער איז חפץ במעשיהם של צדיקים אדער חפץ במעשיהם של רשעים? ווער קען זאגן אז דאס איז אזוי? וואס איז דער מדרש? וואס איז די שאלה בכלל, און וואס איז דער ענטפער, אז ער איז חפץ במעשיהם של צדיקים? זאגט דער בארדיטשובער: דער פשט איז, אז דאס זענען צוויי סארטן פון מוכיחים, דאס זענען צוויי סארטן פון מנהיגי ישראל, וואס ווילן מוכיח זיין אידן, זיי ווילן זיי צוברענגען צו תשובה און צו עבודת השם. דאס זענען צוויי סארטן. עס זענען דא אזעלכע וואס זעען מעשיהם של רשעים: זיי רעדן ארום און זאגן, קוק ווי עס איז מיט מעשיהם של רשעים. זיי זאגן מוסר און זיי שארפן, און זיי מייסרן אויף דעם גאנצן. זיי רעדן ווי שלעכט עס איז, רחמנא ליצלן, און דורך דעם ווילן זיי מעורר זיין אלע מענטשן צו תשובה. דאס איז איין וועג. און עס זענען דא וואס רעדן פון מעשיהם של צדיקים: זיי רעדן פון מעלותם של ישראל, זיי ברענגען ארויס די מעלה פון אידן, די מעלה פון דער נשמה, די טייערקייט פון אידן, די גרויסקייט פון אידן, פון זייערע מצוות. און דורך דעם וואס מען רעדט בשבחם של ישראל, דורך דעם רופט מען ארויס ביי אידן די כוחות פנימיים, כוחות הנעלמים, די מעלות. דורך דעם ברענגט מען זיי צו תשובה. איז אויף דעם זאגט דער מדרש: ״איני יודע״
10:01 ״באיזה מהם חפץ״ — אלו שתי דרכים בעבודת השם, שתי דרכים בדרכי המוסר. ועל כך הוא אומר: ״ויאמר אלקים יהי אור״. זהו הצדיק, זהו המוכיח שמדבר בשבחם של ישראל, ובכך מעורר אותם לטובה. בזה הקב״ה חפץ. דווקא זה מביא את השפע שלו, ברכה והצלחה, ודווקא זה פועל שיהודים ישובו בתשובה לקב״ה. ״חפץ במעשיהם של צדיקים״. בעניין הזה מביא גם הבעל שם טוב משל. הוא אומר שפעם היה מלך שהיה לו בן יחיד. הבן היחיד חטא ופשע נגד אביו המלך. עם בן המלך היו מחנכים. המלך שלח עם בנו שני מחנכים, שקיבלו על עצמם לחנך אותו. המחנכים חזרו לספר לאב מה קורה עם בן המלך, שהוא סטה מן הדרך ונכשל. שניהם חזרו לספר לאב. ההבדל היה שאחד בא וסיפר באופן טבעי לגמרי. הוא אמר: הילד שלך עשה כך וכך וכך וכך. הוא סיפר מה קרה כדי שהאב יבין את המצב. השני בא אל האב והתחיל גם הוא לספר, אבל באופן שמעורר רחמים. הוא סיפר כמה מסכן הילד, כמה הוא רחוק מהבית, ואיך התחבר לאנשים לא טובים. זה לא הוא, זו לא אשמתו. ובכך הצליח לעורר את רחמי האב על הבן. ודווקא זה פעל שהאב אחר כך [לא ברור].
10:01 ״באיזה מהם חפץ״ — דאס זענען צוויי דרכים אין עבודת השם, דאס זענען צוויי דרכים אין דרכי המוסר. און אויף דעם זאגט ער: ״ויאמר אלקים יהי אור״. דאס איז דער צדיק, דאס איז דער מוכיח וואס רעדט בשבחם של ישראל, און דורך דעם איז ער זיי מעורר לטובה. דאס איז וואס דער אויבערשטער איז חפץ. דווקא דאס ברענגט זיין שפע, ברכה והצלחה, און דווקא דאס פועל׳ט אז אידן זאלן זיך צום אויבערשטן בתשובה קערן. ״חפץ במעשיהם של צדיקים.״ אויף דעם ענין ברענגט אויך דער בעל שם טוב א משל. ער זאגט אז עס איז געווען אמאל א מלך, און ער האט געהאט א בן יחיד. און דער בן יחיד איז פושע וחוטא געווען קעגן אביו המלך. צוזאמען מיט דעם בן מלך זענען געווען מחנכים. דער מלך האט געשיקט צוזאמען מיטן בן מלך צוויי מחנכים, וואס האבן זיך אנגענומען אים מחנך צו זיין. און די מחנכים זענען צוריקגעקומען דערציילן דעם טאטן וואס עס טוט זיך מיטן בן מלך, אז ער איז פארקראכן, דורכגעפאלן. זיי זענען ביידע צוריקגעקומען צום טאטן דערציילן. דער חילוק איז געווען: איינער איז געקומען דערציילן גאנץ נאטירלעך. ער האט געזאגט: דיין קינד האט כך וכך וכך וכך. ער האט דערציילט וואס גייט פאר, צו פארשטיין געבן דעם טאטן וואס עס איז געווען. דער צווייטער איז געקומען צום טאטן און האט אויך אנגעהויבן דערציילן, אבער אויף אן אופן פון מעורר זיין רחמים. ער האט דערציילט ווי נעבעך דער קינד איז, ווי ווייט פון דער היים, און דאס האט זיך צוגעקלעבט צו נישט קיין גוטע מענטשן. דאס איז נישט ער, דאס איז נישט זיין שולד. און דורך דעם האט ער מצליח געווען מעורר צו זיין רחמי האב אויפן בן. און דווקא דאס האט געפועל׳ט אז דער טאטע שפעטער [לא ברור].
11:51 [לא ברור]. ואלו גם שני הסוגים של המוכיחים. הבעל שם טוב קורא להם ״הנחשים השרפים״ — סוג המוכיחים שמוכיחים את ישראל באמצעות [לא ברור], בדיבור ובהבלטת העניינים הבלתי רצויים, ובכך רוצים לעורר אותם. זו דרך אחת להוכיח את ישראל. אבל יש דרך של דיבור בשבחם של ישראל, ובכך מעוררים לתשובה. וכשמסתכלים בפרשת השבוע — הרבי דיבר בשבת פרשת כי תשא באותה שנה, בהמשך להשתלשלות הדברים שהייתה. שבת כי תשא באותה שנה הייתה מיד אחרי פורים. פורים חל ביום חמישי וביום שישי של פרשת כי תשא. שבת כי תשא הייתה מיד אחרי פורים. אז כבר ראו את סיומה של המלחמה בדרך נס, כידוע. פורים תשנ״א היה סיום המלחמה בדרך נס. באותה שבת, בדברים שהרבי דיבר, ממש מרגישים את הדגש על שבחם של ישראל. [לא ברור] על כך, על הנקודה הזאת, שהיא נקודה עשירה, ומה משמעותה עבורנו היום: איך צריך להסתכל על יהודים, איך צריך ללמד זכות על יהודים, במיוחד בימים האלה, כשאנו נמצאים בזמן כזה שבו צריך לעורר את שבחם של ישראל כדי לעורר ברכה והצלחה, טובה וחסד על יהודים. לכן חשוב מאוד להבליט את הנקודה הזאת, את החזון שבדברי צדיקים, ודבריהם חיים וקיימים לעד. הרבי דיבר אז על הפרשה, ואמר שכאשר מסתכלים בפרשת השבוע, רואים הן
11:51 [לא ברור]. און דאס איז אויך די צוויי ענינים אז ס'זענען דא מוכיחים. דער בעל שם טוב רופט עס אן די „נחשים השרפים“ — דער סוג מוכיחים וואס זענען מוכיח את ישראל דורך [לא ברור], דורך רעדן, דורך ארויסברענגען די ענינים בלתי רצויים. און דורך דעם ווילן זיי מעורר זיין. דאס איז מוכיחים את ישראל. אבער ס'איז דא דער וועג פון רעדן בשבחן של ישראל, און דורך דעם איז מען מעורר לתשובה. איז בשעת מ'קוקט אין היינטיגע סדרה, זעט מען — דער רבי האט גערעדט שבת פרשת כי תשא יענעם יאר, בהמשך צו די השתלשלות וואס ס'איז געווען. שבת כי תשא יענעם יאר איז געווען גלייך נאך פורים. פורים איז אויסגעפאלן דאנערשטאג, פרייטאג פון פרשת כי תשא. שבת כי תשא איז געווען גלייך נאך פורים. דעמאלט האט מען שוין געזען דעם סוף פון דער מלחמה בדרך נס, כידוע. פורים תשנ״א איז געווען דער סיום המלחמה בדרך נס. יענעם שבת, אז דער רבי האט ממש גערעדט, הערשט מען די נגיעה בשבחן של ישראל. [לא ברור] איבער דעם, אויפן נקודה, וואס איז די רייכע נקודה, וואס איז דאס היינט פאר אונז: ווי אזוי מ'דארף קוקן אויף אידן, מ'דארף מלמד זכות זיין אויף אידן, ספעציעל אין די טעג וואס מ'געפינט זיך אין אזא זמן, וואס מ'דארף מעורר זיין בשבחן של ישראל כדי צו מעורר זיין ברכה והצלחה וטובה וחסד אויף אידן. איז במילא זייער וויכטיג ארויסברענגען אט די נקודה, איבער דעם חזון פון דברי צדיקים, ודבריהם חיים וקיימים לעד. אז דער רבי דעמאלט האט גערעדט אויף די סדרה, אז מ'זעט אין פרשת השבוע, זעט מען סיי
13:26 בפרשה והן בהפטרה שקוראים השבוע את העניין הזה. בפרשת השבוע רואים איך משה רבינו, בשעה שבני ישראל נכשלו בחטא הגדול ביותר, חטא העגל, התייצב ומסר את נפשו לגמרי לטובתם, כדי ללמד עליהם זכות. במה הדברים אמורים? רואים בפרשה שני עניינים. ראשית, משה רבינו מסר את נפשו בעצמו. כמו שאמר משה רבינו לקב״ה: ״ועתה אם תשא חטאתם ואם אין מחני נא מספרך״. כלומר, משה רבינו אומר לקב״ה שהוא מוכן לוותר על כל מציאותו — ״מחני נא״. כל מציאותו של משה רבינו היא תורה. אלו כל חייו. כבר כשנולד, ״נתמלא הבית כולו אורה״, וכמו שמובא בספרים, הדבר מכוון לתורה. כל מציאותו הייתה תורה מעת שנולד. ״זכרו תורת משה עבדי״ — כל מציאותו היא תורה. אלו חייו. משה הוא תורה; התורה שלו הייתה כל חיותו. ובא משה רבינו ואומר לקב״ה: אם אצטרך להיפרד מיהודים, רחמנא ליצלן, לוותר עליהם, אז ״מחני נא״ — אני מוכן לוותר על כל התורה. זו מסירות הנפש של משה רבינו עצמו. אחר כך רואים שמיד כשמשה רבינו ירד מן ההר וראה שעלול להיות, רחמנא ליצלן, קטרוג על יהודים, הוא לקח את הלוחות ושבר אותם. מה
13:26 פון דער פרשה און סיי פון דער הפטרה וואס מ'ליינט די וואך, זעט מען דעם ענין. אין דער פרשת השבוע זעט מען ווי משה רבינו, בשעת אידן זענען דורכגעפאלן, כהיום, אין דעם גרעסטן חטא, חטא העגל, זעט מען ווי משה רבינו האט זיך אוועקגעשטעלט און זיך מוסר נפש געווען אינגאנצן לטובתם של ישראל, זיי מלמד זכות זיין אויף זיי. וואס איז דאס? מ'זעט אין דער פרשה צוויי ענינים. ערשטנס, משה רבינו האט זיך אליין מוסר נפש געווען. ווי משה רבינו זאגט צום אויבערשטן: „ועתה אם תשא חטאתם ואם אין מחני נא מספרך“. דאס הייסט אז משה רבינו זאגט צום אויבערשטן אויף זיך אליין אז ער איז גרייט מוותר צו זיין אויף זיין גאנצע מציאות — „מחני נא“. משה רבינו, זיין גאנצע מציאות איז תורה. דאס איז זיין גאנצע לעבן. ווי שוין „נתמלא הבית כולו אורה“, ווי ס'שטייט אין די ספרים, דאס גייט אויף תורה. ער איז געבוירן געווארן, זיין גאנצע מציאות איז געווען תורה נאך פון געבוירן ווערן. „זכרו תורת משה עבדי“ — זיין גאנצע מציאות איז תורה. דאס איז זיין לעבן. משה איז תורה; זיין תורה, תורה, דאס איז געווען זיין גאנצע חיות. קומט צו גיין משה רבינו און זאגט צום אויבערשטן: אויב איך וועל זיך אפטיילן פון אידן, רחמנא ליצלן, זיי מאיינען, איז „מחני נא“ — איך בין גרייט צו מוותר זיין אויף דער גאנצער תורה. דאס איז משה רבינו זיך אליין מוסר נפש געווען. דערנאך זעט מען אז ווי נאר משה רבינו איז אראפ פון דעם בארג און ער האט געזען אז, רחמנא ליצלן, קען זיין דא א קטרוג אויף אידן, האט ער גענומען די לוחות און זיי צעבראכן. וואס
15:03 מדוע הוא שבר את הלוחות? ברש"י בפרשת השבוע מוצאים את אחד הביאורים לכך. רש"י מביא משל למלך שהייתה לו ארוסה, כלומר כלה, ואחר כך נסע המלך למדינת הים. בבית היו שפחות, והשפחות חטאו. „ומתוך כך יצא שם רע“ על הארוסה, על הכלה. כשהמלך חזר ושמע את השם הרע שיצא על הכלה, הוא רצה לבטל את כל העניין, לבטל את השידוך. הלך השליח, הממונה שהיה בין החתן לכלה והחזיק בכתובה, וקרע את הכתובה, כפי שרש"י אומר. הוא אמר: הרי היא עדיין לא נישאה כדת וכדין. בינתיים היה אפשר לברר את המצב, והתברר שבעצם לא הכלה היא שחטאה, אלא השפחות. זה אחד הדברים שהפרשה מספרת לנו, כפי שרש"י מבאר. זכיתי להיות בהתוועדות של הרבי שבה דיבר באריכות על רש"י הזה. זה היה בשמחת תורה תש"מ. בליל שמחת תורה תש"מ, לפני ההקפות, אני זוכר שהרבי דיבר על רש"י הזה, והיה בכי נורא ממש. הרבי בכה בשמחת תורה — והרי שמחת תורה הוא זמן השמחה. אצל הרבי,
15:03 האט ער צעבראכן די לוחות? געפינט מען אין רש״י אין היינטיגער סדרה, ווי רש״י איז מבאר איינעם פון די פירושים. אז דאס איז, ווי רש״י ברענגט דעם משל, אז ס'איז געווען א מלך און דער מלך האט געהאט אן ארוסה, דאס הייסט א כלה. און דערנאך איז דער מלך געפארן במדינת הים. און אין שטוב זענען געווען שפחות, דינסטן, און די שפחות האבן געזינדיגט. „ומתוך כך יצא שם רע“ אויף דער ארוסה, אויף דער כלה. און בשעת דער מלך איז צוריקגעקומען, האט ער געהערט דעם שם רע אויף דער כלה, האט ער געוואלט אפרייסן דעם גאנצן ענין, אפרייסן דעם גאנצן שידוך. איז געגאנגען דער שליח, דער ממונה, דער וואס איז געווען צווישן דעם חתן און דער כלה און האט געהאלטן די כתובה, און צעריסן די כתובה, ווי רש״י זאגט. ער האט געזאגט: זי איז דאך נאך, נאך געהעריג, נאך געהעריג די חתונה נישט געהאט. דערווייל האט מען געקענט אויך מבאר זיין דעם מצב, און האט מבאר געווען אז בעצם איז דאס נישט די כלה, דאס זענען די שפחות. דאס איז איינע פון די זאכן ווי די פרשה דערציילט אונז, ווי רש״י איז מבאר. איך האב זוכה געווען צו זיין אין פארברענגען פון רבי'ן, ביי אן אנדער פארברענגען, וואס דער רבי האט גערעדט באריכות וועגן אט דעם רש״י. דאס איז געווען שמחת תורה תש״מ. שוין ליל שמחת תורה תש״מ, פאר הקפות, געדענק איך דער רבי האט גערעדט אויף דעם רש״י, און ס'איז געווען א בכי נורא ממש. דער רבי האט געוויינט שמחת תורה — שמחת תורה איז דאך זמן השמחה. ביי דעם רבי'ן
16:41 ובפרט בשמחת תורה, בהקפות, הייתה שמחה וריקודים, שמחה גדולה הייתה. וגם באותו שמחת תורה הייתה שמחה גדולה. אבל ברגע שהרבי התחיל לדבר על העניין הזה, בשמחת תורה, הוא דיבר בקשר לפסוק האחרון בחומש, שבו התורה מסתיימת במילים „לעיני כל ישראל“, ורש"י אומר שהכוונה לשבירת הלוחות. ובזה מסתיים החומש. הרבי שאל: איך ייתכן שהחומש יסתיים בפרשה מרה כל כך? על המילים האחרונות בחומש, „לעיני כל ישראל“, בא רש"י, ובמה הוא מסיים? „שנשאו לבו לשבור הלוחות לעיניהם“. אני זוכר שהרבי היה בבכיות נוראות. דווקא בזה מתגלה השבח הגדול ביותר של משה רבינו: אהבת ישראל שלו הייתה הדבר העמוק ביותר בנפשו. אמנם התורה הייתה כל חייו, וכל ימיו מסר את נפשו עליה — „זכרו תורת משה עבדי“. התורה הייתה כל מציאותו של משה רבינו. אבל לכל זה הייתה מטרה: עם ישראל. כשהתורה עומדת מול יהודים, משה רבינו אינו מהסס; אדרבה, אהבת ישראל אצלו גבוהה אפילו מן התורה עצמה. כי ישראל קדמו לתורה. הרבי דיבר פעם על המדרש בתנא דבי אליהו, שאומר: „איני יודע מי קדם למי“ — כשיש שניים, ישראל ותורה — „אומר אני ישראל קדמו“. מניין יודעים שישראל קדמו לתורה? אומר משה רבינו לקדוש ברוך הוא,
16:41 בפרט שמחת תורה, הקפות, ווי ס'איז געווען פארגעקומען די שמחה מיט די ריקודים, שמחה גדולה היתה. און יענע שמחת תורה אויך איז געווען שמחה גדולה היתה. אבער ווי נאר דער רבי האט גענומען רעדן וועגן דעם ענין, ס'איז געווען שמחת תורה, האט ער גערעדט בקשר צו דעם לעצטן פסוק אין חומש, וואס די תורה ענדיגט זיך „לעיני כל ישראל“, און רש"י זאגט אז דאס גייט אויף שבירת הלוחות. און מיט דעם ענדיגט זיך דער חומש. האט ער געפרעגט: ווי קומט דאס אז דער חומש זאל זיך ענדיגן מיט אזא ביטערע פרשה? דער לעצטער ווארט פון חומש, „לעיני כל ישראל“, קומט, זאגט רש"י, און וואס ענדיגט רש"י? „שנשאו לבו לשבור הלוחות לעיניהם“. אה, געדענק איך, דער רבי איז געווען בבכיות נוראות. אז אין דעם ברענגט זיך ארויס דער גרעסטער שבח אויף משה רבינו: אז משה רבינו, זיין אהבת ישראל, דאס איז ביי אים געווען די טיפסטע זאך אין נפש. טאקע תורה, און תורה איז געווען זיין גאנץ לעבן, און כל ימיו האט ער מוסר נפש געווען אויף תורה, „זכרו תורת משה עבדי“. תורה, משה רבינו, דער גאנצער מציאות איז תורה. אבער דאס איז אלץ געווען מיט א ציל: מיט אידן. בשעה עס קומט זיך צונויף מיט אידן, דאן ווארט נישט ער אויף משה רבינו, אדרבה, אהבת ישראל איז ביי אים נאך העכער פון תורה אליין. ווייל ישראל קדמו לתורה. דער רבי האט אמאל גערעדט דעם מדרש תנא דבי אליהו, וואס דער מדרש זאגט: „איני יודע מי קדם למי“, ווען ס'זיינען דא צוויי, ישראל און תורה, „אומר אני ישראל קדמו“. ווי ווייסט מען אז ישראל קדמו לתורה? זאגט משה רבינו צום
18:21 כשהוא יורד עם הלוחות: הנה הלוחות, שמשה רבינו מסר את נפשו עליהם, חיכה להם וחי איתם כל חייו. התורה הייתה חייו של משה רבינו. משה רבינו הולך כשהוא מחזיק בלוחות, וכשהוא עומד לתת אותם לבני ישראל, הוא לוקח את הלוחות ושובר אותם. והוא אומר: אם לא — אין צורך בלוחות. למה? כי הדבר עומד מול יהודים. וכאן, בנקודת השבח של ישראל, משה רבינו מראה לנו אהבת ישראל אמיתית, דוגמה חיה. זהו העניין של הפרשה. זה אחד הדברים שפרשת השבוע מלמדת אותנו: שיהודי צריך למסור את נפשו כדי ללמד זכות על יהודים. ועל דרך זה מוצאים בהפטרה שקוראים השבוע, על אליהו הנביא בהר הכרמל, שהיה זמן מר לעם ישראל. ארבע מאות נביאי הבעל, „ואני נותרתי נביא לה' לבדי“. נביא אחד ויחיד עומד לבדו. והוא אינו נרתע. הוא אינו פוחד ואינו נבהל. אליהו הנביא, לבדו, מנהל מערכה שלמה. הוא אוסף את כל ארבע מאות נביאי הבעל ואת כל בני ישראל, עומד מולם בהר הכרמל ומתייצב מולם בכל הכוח. אדם אחד ויחיד עומד לבדו מול ארבע מאות נביאי הבעל, וכל הקהל היה איתם, לא איתו. והוא מתייצב ועושה את כל מה שמסופר בהפטרה, כיצד
18:21 אויבערשטן, ער גייט אראפ מיט די לוחות. אט די לוחות, וואס משה רבינו האט אויף דעם זיך מוסר נפש געווען און געווארט און געלעבט מיט דעם דאס גאנצע לעבן. תורה, דאס איז געווען חייו פון משה רבינו. גייט משה רבינו, האלט די לוחות, און ווען ער גייט זיי געבן צו אידן, נעמט ער די לוחות און צוברעכט דאס. און ער זאגט: אז נישט, דארף מען נישט די לוחות. פארוואס? ווייל ס'קומט זיך צונויף מיט אידן. און דער נקודה בשבחן של ישראל, דאס איז אן אמת'ע אהבת ישראל וואס משה רבינו באווייזט אונז, א דוגמא חיה. דאס איז דער ענין פון דער פרשה. דאס איז איינס וואס די סדרה לערנט אונז, וואס א איד דארף זיך מוסר נפש זיין אויף מלמד זכות זיין אויף אידן. און על דרך זה געפינט מען אין דער הפטרה, וואס אין די וואך ליינט מען די הפטרה פון אליהו הנביא על הכרמל, וואס איז געווען א ביטערע זמן ביי אידן. פיר הונדערט נביאי הבעל, „ואני נותרתי נביא לה' לבדי“. איין איינציגער נביא שטייט לבדי. און ער ווערט נישט נפעל. ער האט נישט מורא, ער שרעקט זיך נישט. און ער אליין, אליהו הנביא לבדי, פירט אן א גאנצע מלחמה, און ער נעמט די גאנצע ארבע מאות נביאי הבעל מיט אלע אידן צוזאמען, שטעלט זיך אוועק אין פראנט פון זיי על הכרמל, ברעכט זיך אריין אין דעם מיט געוואלד. איין איינציגער מענטש שטייט אליין קעגן פיר הונדערט נביאי הבעל, און דער גאנצער עולם איז געווען מיט זיי, נישט מיט אים. און ער שטעלט זיך אוועק און ער מאכט דעם גאנצן סיפור, ווי די הפטרה דערציילט, ווי
20:02 הוא מעורר אותם לתשובה. מאין בא לו הכוח לכך? כי אליהו הנביא, כמו משה רבינו, האמין שיהודים בעצם אינם שייכים למעשה כזה. אליהו הנביא ידע שיהודים אינם שייכים לעבודת הבעל; ליהודי יש נשמה יהודית והוא מאמין בקדוש ברוך הוא. וגם בשעת החטא יש [לא ברור]. כל זה אינו אלא דבר שמסביב: כישלון, המצב, הסביבה, היצר הרע, עניינים שמסביב; זו אינה מהותו. וכשהוא עורר אותם באמצעות כל מה שעשה שם, עם פר הבעל ופר לה', אליהו הנביא היה בטוח — וכך אכן היה — שכל הקהל יחד, כפי שאדמו"ר הריי"צ מספר לנו שכך אירע הדבר, קראו כולם יחד: „ה' הוא האלקים, ה' הוא האלקים“. לא פעם אחת „ה' הוא האלקים“, אלא פעמיים „ה' הוא האלקים“. כך כתוב במדרש: בשעת מתן תורה, כשבני ישראל היו במדבר, אמרו פעם אחת „ה' הוא האלקים“. ואחרי כל מה שעבר עליהם, במצב ההוא, הוא עורר אותם לתשובה, עד שכולם יחד קראו „ה' הוא האלקים, ה' הוא האלקים“ — בכוח התשובה שהיה אצלם, „כפלים לתושיה“. וזה מה שאנו לומדים מפרשת השבוע: איך צריך להסתכל על יהודי וללמד עליו זכות. ובכל התוועדות בהמשך לזה, [לא ברור] על הפסוק שהרבי הביא, הוא הדגיש את הנקודה הזאת: צריך להסתכל על יהודים [לא ברור].
20:02 אז ער מעורר לתשובה. פון וואנעט נעמט זיך דאס? ווייל אליהו הנביא, אזוי ווי משה רבינו, האט געגלייבט אין דעם אז אידן בעצם זיינען נישט שייך צו אזא מעשה. אליהו הנביא האט געוואוסט אז נישט אידן, נישט אין עבודה לבעל; ס'איז א אידישע נשמה און ער גלייבט אין אויבערשטן. ואגם בשעת החטא איז דא [לא ברור]. ס'איז מער נישט ווי ארום און ארום, איז א דורכפאל, דער מצב, די סביבה, דער יצר הרע, ענינים שמסביב; דאס איז נישט זיין מהות. און בשעת מ'איז מעורר דורך דעם גאנצן סיפור וואס אליהו הנביא האט געמאכט מיט דעם, מיט די פרי הבעל און פרי לה', איז אליהו הנביא געווען בטוח, און אזוי איז טאקע געווען, אז דער גאנצער עולם צוזאמען, ווי דער פריערדיקער רבי דערציילט אונז, וואס אזוי איז געגאנגען דער סיפור, אז ווען ער האט געקלאפט און אלע צוזאמען האבן געשריגן: „ה' הוא האלקים, ה' הוא האלקים“. נישט איינמאל „ה' הוא האלקים“, צוויי מאל „ה' הוא האלקים“. אזוי שטייט אין מדרש, אז בשעת מתן תורה, בשעת אידן זיינען געווען אין מדבר, דעמאלט איז געווען איינמאל „ה' הוא האלקים“. און דורך דעם גאנצן ענין וואס איז דורכגעגאנגען, דעם מצב, האט ער געפירט ביי זיי אן התעוררות תשובה. אז אלע צוזאמען האבן געשריגן „ה' הוא האלקים, ה' הוא האלקים“, ביי זיי אין דעם כח התשובה כפלים לתושיה. און דאס איז וואס מיר לערנען פון היינטיגער סדרה, וואס אזוי מ'דארף קוקן אויף א אידן און מלמד זכות זיין. איז יעדע פארברענגען בהמשך לזה, [לא ברור] אויף דעם פסוק, וואס דער רבי האט געברענגט, האט ער געברענגט די נקודה: מ'דארף קוקן אויף אידן [לא ברור].
21:48 רואים זאת בפרט אחרי השואה, אחרי מלחמת העולם, אחרי כל מה שיהודים עברו, כל הניסיונות וכל החושך, החושך המר הכפול ומכופל. היום כל יהודי הוא הדבר היקר ביותר. כל יהודי, עצם מציאותו של יהודי, היא הדבר היקר ביותר. צריך לאהוב יהודי מצד עצם מציאותו, ללמד עליו זכות ולדבר בשבחו. והרבי דיבר אז על הנקודה הזאת: עצם הדיבור בזכותם של ישראל מעורר ומגלה את מעלותיהם, מוציא אותן לידי ביטוי ונותן ליהודי את הכוח לעשות תשובה ולעבוד את הקב"ה. אז דיבר הרבי על העניין של ״תעיתי כשה אובד״. הדבר קשור לגמרא, למהרש"א ולאדמו"ר הצמח צדק. הגמרא בסוף מסכת מכות מביאה את הפסוק ״ואבדתם בגוים״. אומרת הגמרא: פחדתי מהפסוק הזה. נאמר ״ואבדתם בגוים״ — רחמנא ליצלן, להיאבד לגמרי, שלא יישאר חס ושלום שום זכר, לשונאיהם של ישראל. כך אומרת הגמרא. הגמרא ממשיכה ומביאה את דברי רב פפא. רב פפא אמר: ״לא, דילמא כאבידה המתבקשת״. מה הוא אומר? ״ואבדתם״ — להיאבד חס ושלום? ״כאבידה המתבקשת״ — אבידה שמחפשים ומוצאים אותה. שנאמר: ״תעיתי כשה אובד, בקש עבדך״. אמנם ״תעיתי כשה אובד״, שה קטן שאבד, אבל ״בקש עבדך״ — מחפשים אותו ומוצאים אותו שוב. מחפשים ומוצאים, ״המתבקשת״. רבינו גרשום אומר: ״המתבקשת ונמצאת״ — מחפשים
21:48 רואים בפרט, דאס איז דאך נאך דעם שואה, נאך דעם וועלטס־מלחמה, וואס אידן זיינען דורכגעגאנגען, און די אלע נסיונות און דער גאנצער חושך, דער ביטערער חושך כפול ומכופל. איז היינט יעדער איד די טייערסטע זאך. יעדער איד, די עצם מציאות פון א אידן, דאס איז די טייערסטע זאך. ליב האבן א אידן מצד עצם מציאותו און מלמד זכות זיין אויף אים, מען דארף זיין בשבחו. און דער רבי דעמאלט רעדט אויף דער נקודה, אז דאס עצם רעדן בזכותם של ישראל, אז דאס איז מעורר, דאס איז מגלה, דאס ברענגט ארויס אייערע מעלות און גייט אין דער כח, אז ער דארף דאך תשובה טון, ער קען תשובה טון און דינען דעם אויבערשטן. האט ער דעמאלט גערעדט בנוגע דעם ענין פון „תעיתי כשה אובד“. דאס הענגט זיך אן אין א גמרא מיט א מהרש״א מיט א צמח צדק. די גמרא זאגט, סוף מסכת מכות, זאגט די גמרא: „ואבדתם בגוים“. זאגט די גמרא, אז איך האב מורא געהאט פון אט דעם פסוק. שטייט „ואבדתם בגוים“, רחמנא ליצלן, פארלירן זיך אינגאנצן, „ואבדתם“, אז עס בלייבן חס ושלום קיין זכר נישט, לשונאיהם של ישראל. אזוי זאגט די גמרא. די גמרא ממשיך, קומט צו גיין רב פפא. רב פפא האט געזאגט: „ניין, דילמא כאבידה המתבקשת“. וואס זאגט ער? „ואבדתם“ — פארלירן חס ושלום? „כאבידה המתבקשת“, א אבידה וואס מען זוכט עס און מען געפינט עס. שנאמר: „תעיתי כשה אובד, בקש עבדך“. דאך „תעיתי כשה אובד“, א פארלוירענע שעפסעלע, אבער „בקש עבדך“, מען געפינט עס צוריק נאך אמאל. מען זוכט עס און מען געפינט עס, „המתבקשת“. רבינו גרשום זאגט: „המתבקשת ונמצאת“, מען זוכט
23:38 אותה עד שמוצאים אותה. בא המהרש"א ואומר דבר נפלא. אדמו"ר הצמח צדק מביא בפירושיו לתהילים גם את דברי המהרש"א. המהרש"א שואל: מהו העניין של ״כאבידה המתבקשת״? הוא אומר שבכך אפשר להבין היטב את דברי הגמרא בבבא מציעא. הגמרא בבבא מציעא דנה בדיני אבידה. בפרשת השבת אבידה, בפרשת כי תצא, מופיעות המילים ״השור, החמור, השה, השמלה״, והגמרא בבבא מציעא שואלת מה לומדים מכל אחת מהן. מה לומדים? מדוע התורה אומרת לנו את כל ארבעת הדברים הללו? מכל דבר לומדים כמה וכמה עניינים. כשהגמרא מגיעה ל״שה״, היא שואלת: מה מלמד ״שה״? אחר כך הגמרא אומרת שאולי לומדים מ״שה״ את עניין הסימנים — שאם יש לאבידה סימנים, מחזירים את המציאה. אבל הגמרא אומרת שאת זה לומדים מ״שמלה״; מ״שמלה״ לומדים את עניין הסימנים. ולמסקנה הגמרא אומרת: ״שה דאבידה קשיא״. כלומר, הדבר אינו ברור. יוצא מן הגמרא שלא יודעים לשם מה נאמר ״שה״; אין לימוד מיוחד שאפשר ללמוד ממנו. אומר המהרש"א: כיצד ייתכן שבתורה תהיה מילה מיותרת, ״שה״ שבפרשת אבידה? אומר המהרש"א: התשובה לכך נמצאת בגמרא במכות. בתורה נכתב אותו ״שה״ שנראה כמילה מיותרת, ועליו אומרת הגמרא ״שה דאבידה קשיא״. לא יודעים לשם מה נכתב ״שה״. יודעים מדוע נכתב בתורה ״שה״? משום שנאמר: ״כשה אובד, בקש עבדך״. גם בהשבת אבידה צריך להיות ״בקש עבדך״ — צריך לחפש את האבידה ולהשיב אותה. התורה הכניסה לדיני השבת אבידה את המילה ״שה״, בין שאר הדברים הכתובים שם, כדי לעורר על ״שה פזורה ישראל״, על עם ישראל, שעליו נאמר בעניין ״שה דאבידה״, [לא ברור] גלות, כבשה אחת בין שבעים זאבים. ועל ה״שה דאבידה״ הזה אומרים ״בקש עבדך״ — שהאבידה מתבקשת. הקב"ה מחפש אותה, וימצא ויוציא אותה מן הגלות. כאן בא אדמו"ר הצמח צדק ומוסיף חידוש נפלא. המהרש"א אומר זאת; ואדמו"ר הצמח צדק שואל: מהו גם המשך דברי הגמרא? לפי זה, הוא אומר, אפשר להבין את המשך העניינים. הגמרא מדברת על סימנים. עניין הסימנים בעבודת השם הוא ״הציבי לך ציונים״ — סימנים. זהו עניינם של תורה ומצוות, ״שימי לך תמרורים״. אלו הסימנים של עם ישראל, סימני התורה והמצוות שיהודי נוהג בהן. אם כן, הגמרא רוצה לומר: מדוע זו אבידה המתבקשת? בזכות הסימנים. כי יהודים לומדים תורה — ״הציבי לך ציונים״; יהודים מקיימים מצוות — ״הציבי לך ציונים״. התורה והמצוות נמצאות איתם בגלות. ובזכות התורה והמצוות, שהן הסימנים, המציאה תחזור. ועל כך הגמרא אומרת עוד דבר.
23:38 עס ביז מען געפינט עס. קומט צו גיין דער מהרש״א און זאגט — עס איז א געוואלדיגער מהרש״א. דער צמח צדק ברענגט אין די פירושים, פירוש על תהילים, אויך דעם מהרש״א. דער מהרש״א זאגט, אז וואס איז דער ענין פון „כאבידה המתבקשת“? זאגט ער, אז מיט דעם קען מען גאר גוט פארשטיין וואס די גמרא זאגט אין בבא מציעא. די גמרא בבא מציעא ברענגט בנוגע די עניני אבידה. פונקט אין דער גמרא, דער פסוק, די פרשה וואס רעדט פון השבת אבידה, פרשת כי תצא, געפינט מען דארטן די לשון „השור, החמור, השה, השמלה“, און די גמרא אין בבא מציעא פרעגט וואס מען לערנט ארויס פון יעדן איינעם פון די ווערטער. וואס לערנט מען? פארוואס די תורה קומט אונז זאגן אט די אלע פיר זאכן? פון יעדער זאך לערנט מען ארויס כמה וכמה ענינים. די גמרא קומט צו גיין אין ענין פון „שה“, און די גמרא פרעגט: וואס איז „שה“? נאך דעם זאגט די גמרא, פון „שה“ אפשר לערנט מען ארויס סימנים, אז אויב עס האט סימנים איז מען מחזיר די מציאה. און די גמרא זאגט, דאס לערנט מען ארויס פון „שמלה“, און „שמלה“ לערנט מען ארויס אויף סימנים. און די גמרא במסקנא זאגט: „שה דאבידה קשיא“. ווייסט שוין, עס איז נישט קלאר. די גמרא קומט אויס אז דער ענין פון „שה“, מען ווייסט נישט וואס עס שטייט. עס איז דא קיין לימוד מיוחד וואס מען קען ארויסלערנען פון „שה“. זאגט דער מהרש״א: ווי קומט עס דא אין תורה צו זיין אן איבעריקער ווארט, „שה דאבידה“? זאגט דער מהרש״א, דאס איז דער ענטפער: אין דער גמרא מכות. אין תורה איז אריינגעשטעלט געווארן אט דאס „שה“ וואס
25:27 [לא ברור]
25:27 האט אן איבעריקן ווארט, און די גמרא זאגט „שה דאבידה קשיא“. מען ווייסט נישט וואס שטייט „שה“. ווייסטו פארוואס שטייט אין תורה „שה“? ווייל דאס איז דאס וואס עס שטייט: „כשה אובד, בקש עבדך“. אז אויך אין א השבת אבידה דארף זיין „בקש עבדך“, אז מען דארף זוכן די אבידה און צוריקגעבן. די תורה האט אריינגעשטעלט אין דיני השבת אבידה דעם „שה“ אינצווישן אלע כתובים, כדי צו מעורר זיין אויף דעם „שה פזורה ישראל“, אויף אידישן פאלק, וואס עס שטייט אין „שה דאבידה“, [לא ברור] גלות, כבשה אחת בין שבעים זאבן. און אויף דעם „שה דאבידה“ זאגט מען „בקש עבדך“, אז די אבידה איז מתבקשת. דער אויבערשטער זוכט עס און וועט עס געפינען און ארויסנעמען פון גלות. דא קומט צו דער צמח צדק און גיט צו זייער א הערליכן חידוש. דער מהרש״א זאגט דאס; דער צמח צדק — וואס איז אויך דער המשך פון דער גמרא? לפי זה, זאגט ער, קען מען זען דעם המשך הענינים. די גמרא זאגט סימנים, ענין סימנים. די ענין פון סימנים אין עבודת השם איז, אז עס איז דא „הציבי לך ציונים“, סימנים. דאס איז דער ענין פון תורה ומצוות, „שימי לך תמרורים“, דאס זיינען די סימנים פון אידישן פאלק, די סימנים תורה ומצוות וואס א איד פירט זיך. איז במילא וויל די גמרא זאגן: פארוואס איז דאס אבידה המתבקשת? בזכות די סימנים. ווייל אז אידן לערנען תורה, „הציבי לך ציונים“, אידן זיינען מקיים מצוות, „הציבי לך ציונים“. די תורה און מצוות זיינען אין גלות. איז בזכות די תורה ומצוות, די סימנים, איז במילא די מציאה וועט צוריקקומען. אויף דעם זאגט די גמרא נאך.
27:17 יש ביהודי משהו גם בלי סימנים. את עניין הסימנים לומדים מ״שמלה״, והדבר מתייחס לתורה. אבל יש משהו גם בלי סימנים: עצם העובדה שהוא יהודי. אפילו אם, רחמנא ליצלן, הוא נכשל ולא רואים עליו שום סימנים — הוא יהודי. ועל עצם היותו יהודי יש ״טביעות עין״, כפי הלשון ״טביעות עין״. המדרש מביא כאן: מהי אותה טביעות עין? אין סימנים. אבל גם כשאין סימנים, יש הפסוק שאומר: ״כל רואיהם יכירום כי הם זרע ברך ה׳״. כשמסתכלים על יהודי, רואים על פניו שהוא יהודי. עצם העובדה שהוא יהודי. יהודי הוא בן יחיד של הקב"ה. נשמה יהודית, גם אם נכשלה בכל העניינים, היא עדיין נשמה יהודית, והוא עדיין יהודי. וגם הגויים, גם אומות העולם, יודעים שהוא יהודי. בעצם מציאותו רואים שהוא יהודי. ״כל רואיהם יכירום״ — אומות העולם אומרות: זה יהודי. אה, זה יהודי. ורואים זאת בזמנים השחורים, בזמנים המרים. עצם העובדה שאומות העולם אינן מבחינות בין יהודי שהולך עם זקן ופאות לבין יהודי שהולך בלי זקן ופאות. אבל כשהוא יהודי, יודעים הרי מהקב"ה [לא ברור], שמה שהגוי מחפש ביהודי הוא עצם מציאותו של היהודי. ״כל רואיהם יכירום כי הם זרע ברך ה׳״.
27:17 ס׳איז דא ביי אידן אפילו אָן סימנים. סימנים לערנט מען ארויס פון „שמלה“. דאס גייט אויף תורה. אבער ס׳איז דא אפילו אָן סימנים. דאס איז די עצם זאך: ער איז א איד, אפילו אז, רחמנא ליצלן, ער איז דורכגעפאלן און מען זעט נישט אויף אים קיין סימנים. אבער ער איז א איד. און די עצם זאך וואס ער איז א איד, האט מען אויף דעם די טביעות עין, ווי דער לשון איז, „טביעות עין“. ברענגט דא דער מדרש: וואס איז דאס די טביעות עין? ס׳זענען נישטא קיין סימנים. אבער אפילו ס׳זענען נישטא קיין סימנים, איז דא דער פסוק וואס זאגט: „כל רואיהם יכירום כי הם זרע ברך ה׳“. אז מען קוקט אויף אידן, זעט מען אויפן פנים אז ער איז א איד. די עצם זאך וואס ער איז א איד. א איד איז דעם אויבערשטנס בן יחיד של הקדוש ברוך הוא. א אידישע נשמה, אפילו אז ער איז דורכגעפאלן אין אלע ענינים, אבער ער איז א איד מיט אן אידישער נשמה. און די גויים, אפילו די פעלקער, ווייסן אז דאס איז א איד. אין עצם זעט מען אז דאס איז א איד. „כל רואיהם יכירום“ — די אומות העולם זאגן אז דאס איז א איד. אה, דאס איז א איד. און דאס זעט מען אין די שווארצע צייטן, אין די ביטערע צייטן. דאס גופא וואס די אומות העולם זעען נישט קיין חילוק צווישן דעם איד וואס גייט מיט א בארד און פיאות, און דעם איד וואס גייט אָן א בארד און פיאות. אבער אז ער איז א איד, ווייסט מען דאך פון דעם אויבערשטן [לא ברור], אז דאס וואס דער גוי זוכט דעם איד איז די עצם מציאות פון דעם איד. „כל רואיהם יכירום כי הם זרע ברך ה׳“.
28:57 וזה מדרש שאדמו"ר הצמח צדק מביא. כשמעיינים במדרש בפרשת כי תשא, רואים שהוא אומר שם שאחת הטענות שמשה רבינו טען לפני הקב"ה, כשלימד זכות על היהודים, הייתה בדרך משל. היה מלך שהיו לו ילדים, והילדים סרו מן הדרך, עד שנכשלו בדברים החמורים ביותר ועשו כל מיני מעשים רעים. המלך כבר לא רצה בהם כלל ואמר: ״הם אינם הילדים שלי״. באו מי שניסו לעורר את רחמיו של המלך ואמרו לו: ״אבל אלה הילדים שלך!״ אמר המלך: ״אלה אינם הילדים שלי. אין לי שום קשר אליהם, איני רוצה לדעת מהם. אלה אינם הילדים שלי; אלה ילדים של אב אחר, לא שלי״. אמרו לו: ״אבל אפשר לראות על פניהם שהם הילדים שלך. אינך יכול להתנער מהם״. כך אומר משה רבינו לקב"ה — ראו זאת במדרש — שאפילו כשיש טענות על היהודים, שהם נכשלו, שאינם רוצים לעבוד את הקב"ה, [לא ברור], וכל הדברים האלה שהנביאים אמרו ומופיעים בפסוקים.
28:57 און דאס איז א מדרש, בעצם ברענגט דער צמח צדק. אז מען קוקט דעם מדרש אין פרשת כי תשא, דער מדרש זאגט אין יענער פרשה אז איינע פון די טענות וואס משה רבינו האט געהאט צום אויבערשטן, ווען משה רבינו האט מלמד זכות געווען אויף אידן — זאגט דער מדרש א מורא׳דיגע זאך: אז די טענה פון משה רבינו צום אויבערשטן איז געווען מיט א משל. עס איז געווען א מלך, און דער מלך האט געהאט קינדער, און די קינדער זיינען פארקראכן, ביז זיי זיינען דורכגעפאלן אין די ביטערסטע זאכן און האבן געטאן אלע שלעכטע זאכן. דער מלך האט זיי שוין גארנישט געוואלט; „זיי זיינען נישט מיינע קינדער“. זיי קומען צו גיין, די וואס דערוועקן רחמים ביי דעם מלך, און זיי זאגן: „נאר, דיינע קינדער!“ „דאס זיינען נישט מיינע קינדער. איך האב נישט צו טאן מיט זיי, איך וויל נישט וויסן פון זיי. דאס זיינען נישט מיינע קינדער. דאס זיינען קינדער וואס קומען פון אן אנדער טאטן; זיי זיינען נישט מיינע.“ האבן זיי געזאגט: „דאס איז צו וויסן, אז אויפן פנים קען מען זען אז דאס זיינען דיינע קינדער. דו קענסט נישט אנטלויפן פון זיי.“ זאגט משה רבינו צום אויבערשטן — זעט דאס אין מדרש — אז אפילו די טענות אויף אידן, אז זיי זיינען דורכגעפאלן, זיי ווילן נישט דינען דעם אויבערשטן, [לא ברור], די אלע זאכן וואס די נביאים האבן געזאגט, קומען אין פסוקים.
30:29 על כך בא משה רבינו ואומר: [לא ברור]. ומהו הפסוק שהוא מביא? פסוק מפורש: ״כל רואיהם יכירום כי הם זרע ברך ה׳״. זהו העם היהודי. ומכיוון שזהו העם היהודי, הרי ״בין כך ובין כך בני הם, ולהחליפן באומות אחרות אי אפשר״. וזה הלימוד מאותה פרשה. ועל כך דיבר הרבי, בחזרה לנקודה שעלתה בהתוועדויות של ט״ו בשבט ופורים, שבהן הרבי עורר שצריך ללמוד זאת, בפרט בימינו אלה, בזמננו. הרי זהו זמן שבו כל אחד צריך לקחת את ההוראה ממשה רבינו, מאליהו הנביא ומהרבי הקדוש מברדיצ׳ב. הרבי הזכיר אז את הרבי הקדוש מברדיצ׳ב, ואז [לא ברור] מהרבי מברדיצ׳ב, שרואים שהיה לו הכוח הזה. והרבי אמר אז, והוא מביא בשיחותיו ב[לא ברור] הקודמות ראיות לכך, שהוא שמע בשם אביו, בשם אדמו"ר הזקן, שהרבי מברדיצ׳ב פתח בלימוד הזכות שלו על היהודים היכל מיוחד למעלה בשמים, ״היכל הזכות״, כדי שכל אחד ילמד זכות על יהודים. ומה היה בזה? לימוד הזכות על היהודים אינו רק כדי ללמד זכות, גם כשהם נמצאים, חס ושלום, במצב החמור ביותר. כוחו של לימוד הזכות הוא שעל ידיו מגלים ומעוררים את כוחות הנשמה.
30:29 איז אויף דעם קומט צו גיין משה רבינו און זאגט: [לא ברור]. און וואס איז דער פסוק וואס ער ברענגט? א קלארער פסוק: „כל רואיהם יכירום כי הם זרע ברך ה׳“. דאס איז דער אידישער פאלק. און וויבאלד דאס איז דער אידישער פאלק, איז „בין כך ובין כך בני הם, ולהחליפן באומות אחרות אי אפשר“. און דאס איז דער לימוד פון יענער סדרה. און דאס האט דער רבי גערעדט, צוריק די נקודה וואס איז גערעדט געווארן אין דער התוועדות פון ט״ו בשבט און פורים, וואס דער רבי דעמאלט מעורר געווען אז מען דארף זיך לערנען, בפרט בימינו אלה, בזמננו. זעט, דאס איז א זמן וואס יעדער איינער דארף נעמען די הוראה פון משה רבינו און פון אליהו הנביא און פון דעם הייליגן בארדיטשובער. דער רבי האט דעמאלט דערמאנט דעם הייליגן בארדיטשובער, און דעמאלט [לא ברור] פון דעם בארדיטשובער, וואס מען זעט אז ביי אים איז געווען דער כח. און דער רבי האט דעמאלט געזאגט, אז דער רבי ברענגט זיך אין די פריערדיקע [לא ברור] ראיות אין זיינע שיחות, אז ער האט געהערט בשם זיין טאטן, בשם דעם אלטן רבי׳ן, אז דער בארדיטשובער מיט זיין לימוד זכות אויף אידן האט געעפנט למעלה בשמים א ספעציעלן היכל, היכל הזכות, אז מען זאל יעדער איינער מלמד זכות זיין אויף אידן. און וואס איז געווען? דאס מלמד זכות זיין אויף אידן איז נישט נאר כדי מלמד זכות צו זיין. זיי זיינען, חס ושלום, אין די ביטערסטע זאכן. נאר דער כח פון לימוד זכות איז, אז דורך דעם וואס מען איז מלמד זכות, איז מען מגלה און מען רופט ארויס די כוחות הנשמה.
31:59 ועל ידי כך גורמים ל[לא ברור] להתגלות ולהתגבר עליהם, ולהביא לכך שכפי שהיה אצל אליהו בהר הכרמל, כל היהודים יגיעו למסקנה. ואליהו אמר: ״ענני ה׳ ענני, וידעו העם הזה כי אתה ה׳ האלקים״. וכך אכן היה: כל הקהל נפל ואמר: ״ה׳ הוא האלקים, ה׳ הוא האלקים״. וכך יהיה גם עכשיו, בימים ההם בזמן הזה: שכבר בזמן הזה נראה את האמת מתגלה, את האמת של כל יהודי ושל כל היהודים, שהם עמו של הקב"ה, [לא ברור] עמו של הקב"ה. זהו העם היהודי: בנים למקום ועבדים למקום, ילדיו של הקב"ה ועבדיו של הקב"ה. ובקרוב ממש נזכה לגאולה האמיתית והשלימה על ידי משיח צדקנו, ויהיה אכן [לא ברור] ראש בני ישראל, שהרבי ירומם את ראשם של בני ישראל, אפילו את הנשמות הנמוכות ביותר, ויביא אותן בכך לעלייה הגדולה ביותר, לעליית הגאולה האמיתית והשלימה.
31:59 און מיט דעם מאכט מען אז [לא ברור] זאל נתגלה ווערן און זאל זיך מתגבר זיין אויף זיי, און זאל טאקע צוברענגען אז, ווי עס איז געווען ביי אליהו בהר הכרמל, אלע אידן זאלן קומען צו דער מסקנא. און אליהו האט געזאגט: „ענני ה׳ ענני, וידעו העם הזה כי אתה ה׳ האלקים“. און אזוי איז טאקע געווען, אז די גאנצע עולם איז געפאלן און האט געזאגט: „ה׳ הוא האלקים, ה׳ הוא האלקים“. און אזוי זאל טאקע זיין אויך איצט, בימים ההם בזמן הזה, אז מען זאל זען, שוין אין דעם זמן, זאל נתגלה ווערן דער אמת, דער אמת פון יעדער איד און אלע אידן, אז זיי זיינען דעם אויבערשטנס פאלק, [לא ברור] דעם אויבערשטנס פאלק. דאס איז דער אידישער פאלק, דאס איז בנים למקום און עבדים למקום, דעם אויבערשטנס קינדער און דעם אויבערשטנס עבדים. און בקרוב ממש זאל מען זוכה זיין צו די גאולה האמיתית והשלימה על ידי משיח צדקנו, און זאל זיין טאקע [לא ברור] ראש בני ישראל, אז דער רבי זאל אויפהייבן דעם ראש בני ישראל, אפילו די נידעריגסטע נפשות, דורך דעם אין די גרעסטע עלייה, אין די עלייה פון די גאולה האמיתית והשלימה.