לעבן חסידות · פרק 87 · 2023-08-16 · 30:10
די עבודה פון תיקון המדות | פרשת שופטים
תיאור הפרק
כי האדם עץ השדה מקורות: *לקוטי שיחות חלק ד׳ שופטים, *חלק כ״ד שופטים
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 בפרשת השבוע אנחנו מוצאים פסוק שהוא אחד הפסוקים הגדולים והחשובים בעבודת השם. בסוף פרשת שופטים נאמר: ״כי האדם עץ השדה״. מה הפסוק רוצה לומר לנו כשהוא משווה את האדם לעץ השדה? יש על כך כמה וכמה פירושים, הסברים וביאורים. מה העניין כאן? למה מדמים את האדם לעץ השדה? אני שואל את השאלה הפשוטה הזאת, מפני שאם רוצים לומר שהאדם דומה לעץ השדה, כלומר שיש בעץ השדה דברים המשמשים משל לאדם, הרי אפשר להשתמש בכל דבר בעולם כמשל, לאו דווקא בעץ השדה. מכל דבר אפשר ללמוד. כמו שנאמר בפסוק: ״מלפנו מבהמות ארץ ומעוף השמים יחכמנו״. מכל בעל חיים אפשר ללמוד הנהגות ומידות טובות. ״לך אל נמלה עצל״ אומר שאפילו מנמלה אפשר ללמוד מידות טובות. מה החידוש ב״כי האדם עץ השדה״, שמשווים את האדם לעץ השדה? בכלל, מובאים על כך כמה וכמה ביאורים. אחד הביאורים הוא עניינו של עץ שעושה פירות. על דרך זה, יהודי צריך לעשות פירות. כלומר, לא די בכך שהוא עצמו לומד תורה ומקיים מצוות, אלא עליו להעמיד תלמידים, ולהעמיד גם תלמידי תלמידים.
00:00 אין היינטיקער סדרה געפינען מיר א פסוק וואס איז איינער פון די גרויסע, חשובע פסוקים אין עבודת השם. אין סוף פרשת שופטים איז דער פסוק: „כי האדם עץ השדה“. וואס וויל דער פסוק אונז זאגן, אז דער מענטש איז פארגליכן געווארן צו עץ השדה? אין דעם זענען פאראן כמה וכמה פירושים, הסברים וביאורים. וואס איז דא דער ענין? פארוואס מדמה מען דעם מענטשן צו עץ השדה? פארוואס איך פרעג די שאלה, די פשוטע שאלה, איז אז אויב איינער וויל זאגן אז דער מענטש איז בדומה צו עץ השדה, דאס הייסט אז עס זענען דא זאכן אין דעם עץ השדה וואס באווייזן א משל אויפן מענטשן, איז דאך יעדער זאך אין דער וועלט קען מען נוצן אלס א משל. לאו דוקא עץ השדה. מען קען זיך לערנען פון יעדער זאך. ווי עס שטייט אין פסוק: „מלפנו מבהמות ארץ ומעוף השמים יחכמנו“. פון יעדן בעל חי קען מען זיך ארויסלערנען הנהגות ומדות טובות. „לך אל נמלה עצל“ זאגט אז אפילו פון א מוראשקע, פון א נמלה, קען מען זיך ארויסלערנען גוטע מדות. וואס איז דא דער חידוש פון „כי האדם עץ השדה“, וואס מען פארגלייכט דעם מענטשן צו עץ השדה? בכלל ברענגט זיך כמה וכמה ביאורים. איינער פון די ביאורים וואס ברענגט זיך איז דער ענין פון עץ וואס איז עושה פירות. על דרך זה דארף א איד זיין עושה פירות. דאס הייסט, עס איז נישט גענוג דאס וואס ער אליין לערנט תורה און מקיים מצוות, נאר ער דארף ברענגען פירות, תלמידים, און אויפשטעלן תלמידי תלמידים.
01:33 בדרך הזאת הוא מעמיד תלמידים ופירות שעושים פירות. כלומר, גם תלמידי תלמידיו — כל אלה הם עניינים שלומדים מעץ השדה. ואני שואל: כל הדברים האלה אינם מיוחדים לעץ השדה. גם דברים אחרים עושים פירות. בשביל זה לא צריך משל מעץ. בעל חיים עושה פירות. כל דבר בעולם עושה פירות. האדם עצמו מוליד תולדות, ואפשר ללמוד ממנו ש״תולדותיהם של צדיקים מעשים טובים״. מה מיוחד כל כך בעץ השדה, שהפסוק בא ואומר ״כי האדם עץ השדה״? כמו שמובא בגמרא במסכת תענית: הגמרא דורשת את הפסוק ״כי האדם עץ השדה״, ושואלת: ״וכי האדם עץ השדה הוא?״ האדם הוא עץ השדה? כך שואלת הגמרא שאלה תמוהה. כלומר, מן הגמרא משמע שאפשר לדמות את האדם לכל מיני דברים. מהו העניין המיוחד דווקא בעץ השדה, שבגללו אומרים ״כי האדם עץ השדה״? משמע שאין זה רק עוד פרט, עוד דמיון בעניין פרטי, כפי שמוצאים בכל הדברים שבעולם. בכל דבר אפשר למצוא עניין טוב ולומר שהאדם צריך ללמוד ממנו. ״לך אל נמלה עצל״ — מן הנמלה צריך ללמוד זריזות.
01:33 אויף דעם וועג שטעלט ער תלמידים און פירות עושה פירות. דאס הייסט, אז אויך זיינע תלמידי תלמידים — דאס זענען אלץ ענינים וואס מען לערנט אויס פון עץ השדה. וואס איך פרעג: אט די אלע זאכן זענען נישט ספעציעל אין עץ השדה. אויך אנדערע זאכן זענען עושה פירות. אויף דעם דארף מען נישט קיין משל פון א בוים. א בעל חי איז עושה פירות. יעדער זאך אויף דער וועלט איז עושה פירות. דער מענטש אליין איז עושה פירות, תולדות, און מען קען פון אים אויסלערנען אז תולדותיהם של צדיקים מעשים טובים. וואס איז אזוי מיוחד אין דעם עץ השדה, וואס דער פסוק קומט צו גיין און זאגט „כי האדם עץ השדה“? ווי עס ברענגט זיך אראפ אין דער גמרא, די גמרא מסכת תענית. די גמרא ברענגט און דרשנט אויף דעם ענין פון פסוק „כי האדם עץ השדה“, און די גמרא פרעגט די שאלה: „וכי האדם עץ השדה הוא?“ דער מענטש איז עץ השדה? אזוי פרעגט די גמרא א מאדנע שאלה. דאס הייסט דאך, פון דער גמרא איז משמע אז די גמרא פארשטייט אז איינע פון ביידע: מען קען דעם מענטשן מדמה זיין צו אלע כל מיני סוגים. וואס איז דא דער ספעציעלער ענין מיוחד אין עץ השדה, וואס אויף דעם זאגט מען „כי האדם עץ השדה“? כאילו אז עס איז נישט נאר נאך א פרט, נאך א דמיון אין אן ענין פרטי, וואס דאס געפינט מען אין אלע ענינים אין דער וועלט. אין יעדן פרט קען מען געפינען אן ענין טוב און זאגן אז דער מענטש דארף זיך לערנען פון דעם. „לך אל נמלה עצל“ — פון א מוראשקע דארף מען זיך לערנען זריזות.
02:58 מחתול לומדים צניעות, כפי שאומרת הגמרא בעירובין. כלומר, מכל דבר אפשר ללמוד דברים. אבל כאן נאמר ״כי האדם עץ השדה״, ומשמע שזהו כל המהות. ועל כך נשאלת השאלה: ״וכי האדם עץ השדה?״ האם כל מהותו של האדם אינה אלא עץ השדה? למה? הרי יש באדם עוד עניינים. אדרבה, עץ אינו אלא צומח. בארבע המדרגות שהקב״ה ברא בעולם — דומם, צומח, חי, מדבר — הרי סוג המדבר גבוה הרבה יותר מכולם. וישנה מדרגת החי, בעל החיים, שאינו צומח, וגם היא גבוהה מן הצומח. יש בבעל חיים מעלות ועניינים, חיות שאין בצומח. האם האדם אינו אלא צומח? אם כן, למה אומרים ״כי האדם עץ השדה״? הגמרא בתענית אומרת שעניינו של ״כי האדם עץ השדה״ הוא ש״אדם״ מתייחס לתלמיד חכם, למי שלומד תורה. ועליו אומרים ״כי האדם עץ השדה״: אם הוא תלמיד חכם הגון, כלומר, נוסף על כך שהוא לומד, הוא גם אדם הגון, אדם טוב ובעל מידות טובות, אז ״ממנו תאכל״ — צריך ללמוד את תורתו ואפשר ליהנות מחכמתו. אבל אם הוא אדם שאינו הגון, אין ללמוד ממנו.
02:58 פון א חתול, פון א קעצל, לערנט מען ארויס צניעות, ווי די גמרא זאגט אין עירובין. דאס הייסט אז פון יעדער זאך קען מען לערנען זאכן. אבער דא זאגט ער „כי האדם עץ השדה“, משמע דאס איז דער גאנצער מהות. און אויף דעם פרעגט זיך די שאלה: „וכי האדם עץ השדה?“ דער גאנצער מהות אדם איז מער נישט ווי עץ השדה? פארוואס? ס׳זענען נאך ענינים אין דעם אדם. אדרבה, עץ איז מער נישט ווי צומח. אין די ד׳ מדרגות וואס דער רבונו של עולם האט באשאפן אויף דער וועלט — דומם, צומח, חי, מדבר — איז דאך דער סוג המדבר א סך העכער פון אלץ. און עס איז דא חי, וואס איז בעל חיים, און נישט א צומח, וואס איז נאך מער ווי צומח. מעלות, ענינים וואס עס איז דא אין א בעל חי, א חיות וואס אין צומח איז נישט דא קיין חיות. איז מער נישט ווי צומח? אויב אזוי, פארוואס זאגט מען „כי האדם עץ השדה“? די גמרא אין תענית, וואס די גמרא זאגט דארט, אז וואס איז דער ענין פון „כי האדם עץ השדה“? אז אדם גייט אויף א תלמיד חכם, ער וואס לערנט תורה, און אויף דעם זאגט מען אז „כי האדם עץ השדה“: אז אויב ער איז א תלמיד חכם הגון, דאס הייסט אז אויסער דעם וואס ער לערנט, איז ער אויך א אדם הגון, א גוטער מענטש, א מענטש פון מדות טובות, איז דעמאלט „ממנו תאכל“ — דאן דארף מען לערנען פון זיין תורה און קענען געניסן פון זיין חכמה. אויב ער איז אבער א אדם שאינו הגון, איז דעמאלט נישט לערנען פון אים.
04:30 וכדומה, יש להימנע מלקבל ממנו תורה, מפני שהוא אינו אדם טוב. כלומר, הגמרא לומדת מן הפסוק עניין שלם, ומפרשת אותו בעבודת השם: ״כי האדם עץ השדה״ מדבר על עניינים הקשורים לתיקון המידות. ועל כך אומרים ״כי האדם עץ השדה״: בכל הנוגע לאדם, וממילא לשדה ולתורה שהאדם לומד, צריך לדעת שעליו להיות אדם הגון, אדם טוב, בעל מידות טובות. השאלה היא איך זה קשור לפסוק. איפה בפסוק כתוב העניין של מידות טובות? ואיך זה עונה על השאלה ששאלנו קודם? הרי זה עוד עניין פרטי, עניין הקשור למידות טובות. איך אפשר לומר שזו התשובה? הרי אומרים ״כי האדם עץ השדה״, שהאדם הוא עץ השדה. בעניין הזה יש עוד פרטים, ואפשר ללמוד פרטים נוספים גם מאיברים אחרים. ומכך שנאמר ״כי האדם עץ השדה״ משמע שיש כאן עניין עיקרי. ובכן, מהו? הביאור הכללי, הנקודה, היא שהתורה באה ללמד אותנו כאן על הגדלות והחשיבות שיש בתיקון המידות. כלומר, שמידות, מידות טובות, הן התכלית, המהות והעצמיות של האדם. ״כי האדם עץ השדה״ בא ללמד אותנו,
04:30 וכדומה, אז אויסשטיין דאס נעמען פון אים קיין תורה, ווייל ער איז נישט קיין גוטער מענטש. דאס הייסט, וואס די גמרא לערנט פשט איז א גאנצער ענין וואס מען קומט דא אויסלערנען אין דעם פסוק, און מען טייטשט אויס דעם פסוק אין עבודת השם: „כי האדם עץ השדה“ רעדט וועגן ענינים פארבונדן מיט תיקון המדות. און אויף דעם זאגט מען „כי האדם עץ השדה“, אז דער גאנצער ענין האדם, און ממילא השדה און די תורה וואס דער אדם לערנט, דארף וויסן זיין אז ער זאל זיין א אדם הגון, א גוטער מענטש, בעל מדות טובות. די שאלה איז ווי דאס האט פארבינדונג מיט דעם פסוק. וואו שטייט דא אין דעם פסוק דער ענין פון מדות טובות? ווי אזוי פארענטפערט דאס די שאלה וואס מען האט געפרעגט פריער? דאס איז א ווייטערער ענין פרטי, אן ענין פארבונדן מיט גוטע מדות. ווי זאגט מען אז דאס איז דער ענטפער? דערפאר זאגט מען דאך „כי האדם עץ השדה“, אז אדם איז עץ השדה. אין דעם פרט זענען דא נאך פרטים, וואס נאך פרטים לערנט מען ארויס פון אנדערע איברים. און דאס וואס מען זאגט „כי האדם עץ השדה“ איז משמע דא איז פאראן אן ענין עיקרי. נו, וואס? די כללות פון ענין, די נקודה, די ביאור איז אז דא די תורה קומט אונז אויסלערנען די גדלות און די חשיבות וואס איז פאראן אין דעם ענין פון תיקון המדות. דאס הייסט אז דער ענין פון מדות, מדות טובות, אז דאס איז דער תכלית און דער מהות און דער עצמיות פון דעם מענטש. „כי האדם עץ השדה“ קומט אונז לערנען,
05:59 כן, אדם צריך לדעת שעם כל שאר המעלות שיש בו, במה מתבטאות עיקר מעלת האדם, עיקר תכלית האדם ועיקר מטרת האדם בעולמו? בכך שהמידות שלו צריכות להיות מידות טובות. ״כי האדם עץ השדה״. לפני שניכנס לביאור העניין, צריך להבין: איך זה קשור? היכן רואים כאן את עניין המידות, ומהו החידוש באמירה ״כי האדם עץ השדה״? ומה לומדים מזה עבורנו? מהי הנקודה העמוקה? נתחיל בסיפור, כרגיל, שהרבי סיפר. אדמו״ר הריי״צ שמע אותו מאביו, אדמו״ר הרש״ב, ששמע אותו מאביו, אדמו״ר המהר״ש. וכך היה הסיפור: פעם קרא אדמו״ר המהר״ש לבנו, אדמו״ר הרש״ב, ואמר לו: ״היום היו אצלי שני חסידים. האחד גרם לי נחת רוח גדולה, והשני גרם לי עוגמת נפש גדולה״. והוא סיפר לו על שני המקרים. החסידים היו נוהגים לבוא לרבי, לשהות אצל הרבי ביום טוב, ולאחר מכן להיכנס ליחידות, כפי שהיה נהוג תמיד אצל חסידי ליובאוויטש. אחרי היום טוב, כשהיו באים לרבי לשבת או ליום טוב, היו נכנסים ליחידות, ושם היה החסיד נפגש עם הרבי באופן פרטי, אישי, ומדבר על העניינים שהעסיקו את החסיד ואת הרבי. נכנס לרבי חסיד, והוא אמר לו את שמו: זה היה החסיד ר׳ אליה בלאר, כך קראו לו. ר׳ אליה בלאר היה חסיד פשוט, איש פשוט לפי ערכו, אבל הוא היה חסיד, ומקושר מאוד לאדמו״ר המהר״ש. כשהוא נכנס, שאל אותו אדמו״ר המהר״ש: ״מה שלומך?״ אמר ר׳ אליה: ״אני, ברוך השם, הכול טוב ויפה, מודה לקדוש ברוך הוא על הכול. באתי לבקש בעד חברי יוסף״. והוא סיפר לאדמו״ר המהר״ש שיש לו חבר שגר בעיירה שלו, שמסכן, הכול הולך לו הפוך, הכול הולך לו רע. אדם שניסה להיכנס לעסק אחד, למשל קנה סוס ועגלה, וגם בזה לא הצליח — הסוס מת. אחר כך קנה דבר אחר, ושוב לא הלך לו. ולאיזו פרנסה שהוא נכנס, הכול הולך לו על צד שמאל, והוא אינו מצליח. והוא אמר: ״רבי, אני רוצה לבקש בעד יוסף הזה, שהרבי יברך אותו שגם לו תהיה הצלחה בפרנסה״. אדמו״ר המהר״ש התפעל מכך שיהודי נכנס ליחידות, והדבר היחיד שמטריד אותו, הדבר שהוא מבקש עליו, הוא בעד חברו.
05:59 יא, אז א מענטש דארף וויסן זיין אז מיט אלע אנדערע מעלות וואס איז דא אין דעם מענטש, אבער אין וואס באשטייט עיקר מעלת האדם און עיקר תכלית האדם און עיקר מטרת האדם בעולמו? אין דעם, אז די מדות זיינע דארפן זיין מדות טובות. כי האדם עץ השדה. פאר דעם וואס מיר גייען אריין אין דעם ביאור הענין, דארף מען פארשטיין: ווי אזוי איז דאס פארבונדן? וואו זעט מען דעם ענין המדות, און וואס איז דער חידוש אין דעם ענין וואס מען זאגט „כי האדם עץ השדה“? און וואס לערנט מען ארויס פון דעם פאר אונז? וואס איז דער עמקער ענין? לאמיר אנהייבן מיט א סיפור, כרגיל, וואס דער רבי האט דערציילט. דער רבי הריי״צ האט עס געהערט פון זיין טאטן, דעם רבי רש״ב, וואס ער האט עס געהערט פון זיין טאטן, דעם רבי מהר״ש. און דער סיפור גייט אזוי: אמאל האט דער רבי מהר״ש אריינגערופן דעם זון, דעם רבי רש״ב, און ער האט אים געזאגט: „היינט זענען ביי מיר געווען צוויי חסידים. איינער האט מיר געגעבן א גרויסן נחת רוח, און דער צווייטער האט מיר געגעבן א גרויסע עגמת נפש.“ און ער האט אים דערציילט די צוויי ענינים. די חסידים פלעגן קומען צום רבי׳ן, זיין ביים רבי׳ן אויף יום טוב, און שפעטער איז מען אריינגעגאנגען אויף יחידות, ווי אזוי דאס איז געווען דער סדר ביי חסידי ליובאוויטש שטענדיג. נאך דעם יום טוב, ווען מען איז געקומען צום רבי׳ן אויף שבת, אויף א יום טוב, פלעגט מען אריינגיין אויף יחידות, און דארט פלעגט דער חסיד זיך טרעפן מיט דעם רבי׳ן אויף אן אופן פרטי, אישי, און רעדן ענינים וואס דער חסיד און דער רבי, וואס דער רבי האט געמיינט ביי זיך. איז אריינגעקומען צום רבי׳ן דער חסיד. ער זאגט אים דעם נאמען: דאס איז געווען דער חסיד ר׳ אליה בלאר, אזוי האט ער געהייסן. ר׳ אליה בלאר איז געווען א חסיד פשוט, אן איש פשוט לפי זיין ערך, אבער ער איז געווען א חסיד, און זייער מקושר צום רבי מהר״ש. און דער שעה איז ער אריינגעקומען, און דער רבי מהר״ש האט געפרעגט: „וואס מאכסטו?“ האט ר׳ אליה געזאגט: „איך, ברוך השם, אלץ פיין און גוט, דאנק איך דעם אייבערשטן פאר אלץ. איך בין געקומען בעטן פאר מיין חבר יוסף.“ און ער האט דערציילט צום רבי מהר״ש אז ער האט א חבר וואס וואוינט ביי אים אין שטעטל, וואס ער איז נעבעך, אלץ גייט אים קאפויער, אלץ גייט אים שלעכט. א מענטש וואס האט פרובירט אריינצוגיין אין איין געשעפט, צום ביישפיל ער האט געקויפט א פערד און וואגן, און דא גייט אים נישט מיט זיינער, דאס פערד איז געשטארבן. דא האט ער געקויפט א צווייטע זאך, איז ווייטער נישט געגאנגען. און אין וועלכע פרנסה ער גייט אריין, אלץ גייט אים אויף דער לינקער זייט, און ער איז נישט מצליח. און ער זאגט: „רבי, איך וויל בעטן פאר דעם יוסף, דער רבי זאל אים ווינטשן אז ער זאל אויך האבן הצלחה אין דער פרנסה.“ און דער רבי מהר״ש איז נתפעל געווארן, אז א איד קומט אריין אויף יחידות און די איינציגע זאך וואס באדערט אים, וואס ער בעט, בעט ער פאר זיין חבר.
07:27 [לא ברור]
07:27 [לא ברור]
08:46 אדמו״ר המהר״ש נתן לו ברכה, ואחר כך אמר לו הרבי שהוא רוצה לעשות איתו שותפות. ר׳ אליה נבהל לגמרי: ״רבי, איתי הרבי רוצה לעשות שותפות? הרי הרבי יודע כמה נמוך וגס אני״, וכו׳ וכו׳. ואדמו״ר המהר״ש אמר לו שכן, הוא רוצה לעשות איתו שותפות. כשהוא הולך לשוק ומדבר שם דבר תורה, זו הרי כל התכלית, זו הכוונה, ומכך יש לרבי נחת רוח גדולה: שהוא פוגש יהודי, מדבר איתו ואומר לו מילה טובה. הוא נתן לו מטבע ואמר לו שהוא רוצה שיהיה לו חלק בעסק שלו, ובירך אותו בכל מיני ברכות. ומאותו חסיד הייתה לו נחת רוח גדולה. לאחר מכן נכנס חסיד אחר, יהודי תלמיד חכם, רב גדול בעיר. אדמו״ר המהר״ש שאל אותו מה קורה אצלו בעיר, והוא סיפר שיש שם חבורה של אברכים שלומדים נגלה, חסידות וכו׳ וכו׳. ואז שאל אותו אדמו״ר המהר״ש: ״ומה קורה אצלם כשמגיעים לעניין של גמילות חסדים ומידות טובות?״ ענה הרב: ״נו, אצלם
08:46 דער רבי מהר״ש האט אים געגעבן א ברכה, און שפעטער האט אים דער רבי געזאגט אז ער וויל מאכן מיט אים א שותפות. ר׳ אליה איז געווארן אינגאנצן נבהל: „רבי, מיט מיר וויל דער רבי מאכן א שותפות? דער רבי ווייסט דאך ווי נידעריג און גרוב איך בין“, וכו׳ וכו׳. און דער רבי מהר״ש האט אים געזאגט: יא, אז ער וויל מאכן מיט אים א שותפות. אז בשעת ער גייט אין מארק און דארטן רעדט ער א ווארט תורה, איז דער גאנצער תכלית, די כוונה, דער גרויסער נחת רוח וואס דער רבי האט פון דעם, אז ער טרעפט זיך מיט א איד און רעדט מיט אים א ווארט און זאגט אים א גוט ווארט. און ער האט אים געגעבן א מטבע, און האט אים געזאגט אז ער וויל האבן א שייכות מיט זיין עסק, און האט אים געוואונטשן מיט כל מיני ברכות. און פון אט דעם חסיד האט ער געהאט א גרויסן נחת רוח. דערנאך איז אריינגעקומען א צווייטער חסיד, וואס ער איז געווען א איד, א תלמיד חכם, א גרויסער רב אין א שטאט. און דער רבי מהר״ש האט אים געפרעגט וואס טוט זיך ביי אים אין שטאט, און ער האט דערציילט אז עס איז פאראן א חבורה פון יונגע לייט וואס לערנען, נגלה, חסידות וכו׳ וכו׳. און דאן האט אים דער רבי מהר״ש געפרעגט: „און וואס טוט זיך ווען עס גייט אינעם ענין פון גמילות חסדים און מדת טובות?“ האט דער רב געענטפערט: „נו, ביי זיי איז“
10:12 המידה הזאת היא כמו אצל יהודים גבירים״. זה היה ביטוי שנועד לומר שכאילו הם קצת [לא ברור]; חסר אצלם עניין המידות הטובות, כלומר, הם שקועים בעצמם. אבל אדמו״ר המהר״ש אמר לו שלפני שיחזור לעירו, יאסוף את החבורה, את האברכים, ויאמר להם שמן הנדוניה, כלומר מן הכסף שקיבלו כשנישאו, כל אחד מהם ייקח חצי מן הנדוניה שלו ויביא אותה אליו, והוא רוצה שהרב יביא את הכסף אליו כדי להוציאו לענייני צדקה. אבל הרב אמר: ״אני חושש שלא אוכל לפעול זאת אצלם״. כלומר, שהם לא ירצו לתת. אבל אדמו״ר המהר״ש אמר: ״תמסור לחסידים, לאברכים, שאם לא ייתנו את החצי הראשון, הם יאבדו גם את החצי השני״. נו, אז הוא כבר נבהל ואמר שיפעל זאת אצלם. וכאן אמר לו אדמו״ר המהר״ש: ״אני מקווה שכשתבוא, יהיו בשורות טובות יותר על המידות שלהם״. והחסיד הראשון, ר׳ אליעבעלע, היה החסיד שממנו הייתה לו נחת רוח גדולה, ומהחסיד השני הייתה לו עוגמת נפש גדולה. ומה הייתה הנקודה? ש־
10:12 די מידה איז אזוי ווי ביי גבירים אידן. דאס איז געווען אן אויסדרוק צו זאגן, כאילו אז זיי, זיי זיינען א ביסל [לא ברור]; עס פעלט ביי זיי דער ענין פון מידות טובות, דאס הייסט, זיי ליגן אין זיך. אבער דער רבי מהר״ש האט געזאגט אז ער זאל, פארן צוריקפארן צו זיך אין שטאט, צוזאמענקלייבן די חבורה, די יונגע לייט, און ער זאל זיי זאגן אז פון די נדוניא, דאס הייסט פון די געלט וואס זיי האבן באקומען בשעת זיי האבן חתונה געהאט, זאל יעדער איינער פון זיי אראפנעמען העלפט פון דער נדוניא וואס ער האט, און ער זאל דאס ברענגען צו דיר, און איך וויל אז דו זאלסט דאס ברענגען צו מיר פארן ענין פון אויסגעבן פאר עניני צדקה. אבער דער רב האט געזאגט: „איך האב מורא, איך וועל עס נישט קענען פועל׳ן ביי זיי.“ דאס הייסט אז זיי וועלן נישט וועלן געבן. אבער דער רבי מהר״ש האט געזאגט: „גיב איבער די חסידים, די יונגע לייט, אז אויב זיי וועלן נישט געבן די ערשטע העלפט, וועלן זיי פארלירן אויך די צווייטע העלפט.“ נו, דעמאלט האט ער זיך שוין דערשראקן און געזאגט אז ער וועט עס פועל׳ן ביי זיי. און דא האט דער רבי מהר״ש אים געזאגט: „איך האף אז ווען דו וועסט קומען, וועט מען האבן בעסערע בשורות פון זייערע מידות.“ און דאס איז געווען דער ערשטער חסיד, ר׳ אליעבעלע, דאס איז געווען דער חסיד פון וועמען ער האט געהאט א גרויסן נחת רוח, און פון דעם צווייטן חסיד האט ער געהאט א גרויסע עגמת נפש. און וואס איז געווען די נקודה? אז
11:37 תכלית החסידות היא עניין המידות הטובות. ואם יש חיסרון במידות, מהי אז החסידות? כשחסרה עבודת המידות, מהי התכלית של כל ענייני החסידות? על הפסוק ״כי האדם עץ השדה״ מבואר בחסידות שכל העניינים של דומם, צומח, חי ומדבר — ארבעת סוגי הנבראים שמהם מורכב העולם — קיימים גם בנפש האדם. כי האדם הוא נזר הבריאה; הוא המרכז שסביבו סובבת כל בריאת העולם, והכול נברא בשבילו. באדם נמצאים כל העניינים הללו: דומם, צומח, חי ומדבר. ומה מבואר בחסידות? שעניין הדומם שבעולם קשור לכוח המעשה, דומם בפועל ממש. עניין הצומח שבעולם קשור למידות. כלומר, העניינים הקשורים למידות הם באופן של צומח. ומדוע? כי מהי מעלתו של הצומח? שהוא צומח, יש מאין, מקטנות לגדלות. למידות יש תכונת הצמיחה. אצל ילד קטן, מידותיו, רגשיו ותחושותיו הם בעניינים קטנים. וכשהוא מתבגר, מידותיו צומחות וגדלות מקטנות לגדלות. זהו הקשר בין עניין הצומח לעניין המידות. אחר כך ישנו עניין השכל, שהוא החי שבעולם. ו־
11:37 דער תכלית החסידות איז דער ענין פון מידות טובות. איז בשעה עס פעלט אויף די מידות, איז דעמאלט וואס איז חסידות? בשעה עס אבער פעלט אין עבודת המידות, איז דעמאלט וואס איז דער תכלית פון די אלע ענינים פון חסידות? איז ווען עס גייט „כי האדם עץ השדה“, איז מבואר אין חסידות אז די אלע ענינים פון דומם, צומח, חי ומדבר, וואס דאס זענען די פיר סוגי נבראים וואס די וועלט איז אויסגעשטעלט געווארן, זענען פאראן, אט די אלע ענינים, אין נפש האדם. ווייל דער אדם, דער מענטש, איז דאך דער נזר הבריאה, ער איז דאך דער גאנצער צענטער וואס ארום אים גייט די גאנצע בריאת העולם, און אלץ איז דאך באשאפן געווארן בשבילו. איז אין דעם מענטשן געפינען זיך אט די אלע ענינים: דער ענין פון דומם, דער ענין פון צומח, דער ענין פון חי, דער ענין פון מדבר. און וואס איז מבואר אין חסידות? אז דער ענין דומם שבעולם, דאס איז פארבונדן מיט דעם כח המעשה, דומם בפועל ממש. דער ענין צומח שבעולם, דאס איז פארבונדן מיט די מידות. דאס הייסט, די ענינים פארבונדן מיט מידות זענען אויפן פון צומח. און פארוואס? ווייל צומח, וואס איז מעלתו? צומח איז אז ער איז צומח, יש מאין, מקטנות לגדלות. מידות האבן די תכונת הצמיחה. א קליין קינד איז זיין מידות, זיין הרגשים, זיין געפיל, אין קליינע ענינים. און בשעת ער ווערט עלטער, איז די מידות צומח, וואקסט ביי אים מקטנות לגדלות. איז דאס דער ענין צומח און דער ענין מידות. דערנאך איז דער ענין פון שכל, דאס איז דער חי שבעולם. און
13:12 עניין הדיבור, כוח הדיבור, הוא הכוח לצאת מעצמו. מהו עניין הדיבור? להיות מקבל ומשפיע לזולת. זו מעלת המדבר, מעלת האדם, שהוא יכול לצאת מעצמו ולהיות משפיע לאחר. דומם, צומח, חי ומדבר. מבין אלה, הצומח הוא עניין המידות. נוסף על כך, בהמשך למה שאנו מדברים עליו, האדם נקרא בארבעה שמות. כידוע, השמות הם אדם, איש, גבר ואנוש. ומבואר בחסידות: מה הם ארבעת השמות הללו? מה הם מבטאים? מעלתו של ״אדם״ היא מעלת השכל. אדם הוא על שם [לא ברור], על שם השכל. אדם בגימטרייה מ״ה, ״ונחנו מה״, כוח מ״ה; זו מעלת החכמה, מעלת השכל שבעולם. ולכן הוא נקרא אדם מצד מעלת השכל, שהיא עיקר מעלתו של האדם. אחר כך ישנו עניין ״איש״, ״כי איש גבורתו״ — זו מעלת המידות. אחר כך ישנו עניין ״גבר״ — אלה הגבורות שאדם צריך להתגבר בהן כדי להתחזק בענייני השכל והמידות. ואחר כך ישנו עניין ״אנוש״, שהוא עניין החלישות. ״עקוב הלב מכל ואנוש הוא״; אנוש הוא עניין של חלישות, חולשה בענייני השכל והמידות. ואלה ארבעת סוגי בני האדם. ולפי זה, אם הוא אומר ש״אדם״ הוא מעלת השכל, מה אומרת התורה בכך ש״כי האדם עץ״
13:12 דער ענין פון דיבור, דער כח הדיבור, דאס איז דער כח ארויסגיין פון זיך. וואס איז דער ענין פון דיבור? א מקבל און א משפיע זיין צו א זולת, וואס דאס איז די מעלה פון מדבר, די מעלה פון אדם, וואס ער קען ארויסגיין פון זיך און ווערן א משפיע פאר א צווייטן. דומם, צומח, חי, מדבר. אין דעם איז דער ענין צומח דער ענין מידות. דערנאך איז דא, אין דעם וואס מיר רעדן, דער מענטש, דער אדם, וואס ווערט אנגערופן מיט ד׳ שמות. כידוע אז די שמות זענען אדם, איש, גבר און אנוש. און מבואר אין חסידות: וואס זיינען די פיר נעמען? וואס איז דאס אויסגעזאגט? די מעלה פון אדם איז די מעלה פון שכל. אדם איז על שם [לא ברור], על שם השכל. אדם איז בגימטריא מ״ה, „ונחנו מה“, כח מה, דאס איז די מעלה פון חכמה, די מעלה פון שכל שבעולם. וואס דערפאר ווערט ער אנגערופן אדם מצד די מעלה פון שכל, וואס דאס איז די עיקר מעלה פון אדם. דערנאך איז פאראן דער ענין פון איש, „כי איש גבורתו“, דאס איז די מעלה פון מידות. דערנאך איז פאראן דער ענין פון גבר, דאס איז די גבורות וואס א מענטש דארף זיך מתגבר זיין כדי זיך צו פארשטארקן אין די ענינים פון שכל און מידות. און דערנאך איז דער ענין פון אנוש, איז דער ענין פון חלישות. „עקוב הלב מכל ואנוש הוא“; אנוש איז אן ענין פון חלישות, שוואכקייט אין די ענינים פון שכל און מידות. און דאס איז די פיר סוגי בני אדם. איז לפי זה, אז ער זאגט אז אדם איז די מעלה פון שכל, וואס, וואס זאגט תורה מיט דעם וואס „כי האדם עץ“
14:39 השדה״? מה החידוש כאן? מהו עומק העניין של ״כי האדם עץ השדה״? התורה רוצה לומר לנו שעיקר מעלת האדם היא הצומח, עץ השדה — המידות. לכאורה, הרי מעלת האדם היא השכל. גם לבעלי חיים יש מידות. מהי אפוא מעלתו של האדם, מה ההבדל בינו לבין בעל חיים? האם אין זה השכל, שבזכותו הוא אדם? ובפרט שכל התורה, שכל אלוקי, שהוא שכל נעלה כל כך והכרה נעלית כל כך. ואף על פי כן צריך לדעת שמעלת האדם אינה מתבטאת רק בשכל מצד עצמו. מתי האדם הוא אדם? כשהוא ״עץ השדה״. כשהמוח שלו, שכלו והבנתו פועלים במידותיו, שיהיו לו מידות טובות, מידות מזוככות, מידות שעל פי שכל. כלומר, מידות עדינות ומעובדות, מידות שהאדם מנהיג באמצעות השכל. לא רק מידות טבעיות, אלא מידות שהשכל מלמד את האדם מתי להשתמש בהן, כיצד להשתמש בהן, ולהשתמש בהן באופן הנכון. ובזה מתבטאת מעלת האדם. זהו הפתגם הידוע שאמר אדמו״ר הצמח צדק על עניינה של תורת החסידות. מהו עניינה של תורת החסידות? שאלו אותו מה הוא ביקש להשיג בחסידות. והוא השיב שכל עניין החסידות, כלשונו, הוא ״לשנות טבע מדותיו״. שכל מטרת החסידות היא לשנות את טבע מידותיו. והוא פירש: לא רק מידות
14:39 השדה. וואס איז דער חידוש דא? וואס איז דער עומק ענין „כי האדם עץ השדה“? תורה וויל אונז זאגן, אז עיקר מעלת האדם איז צמח, עץ השדה, מדות. לכאורה איז דאך מעלת האדם דער שכל. מדות האבן דאך בעלי חיים אויך. וואס איז אבער די מעלה, וואס איז דער חילוק צווישן א מענטש און א בעל חיים? איז דאס נישט דער שכל? וואס מיט דעם איז ער אדם? און בפרט שכל התורה, שכל אלקי, וואס דאס איז גאר א שכל, וואס דאס איז גאר א הכרה. פונדעסטוועגן דארף מען וויסן זיין, אז אין וואס באשטייט מעלת האדם איז נישט נאר שכל מצד עצמו. ווען איז דער אדם אן אדם? בשעת דער אדם איז עץ השדה. בשעת זיין מוח, זיין שכל, זיין פארשטאנד איז פועל אין זיינע מדות, אז ער זאל האבן גוטע מדות, מדות טובות, מדות מזוככות, מדות שעל פי שכל. דאס הייסט עדעלע מדות, אויסגעארבעטע מדות, מדות וואס דער מענטש פירט דאס מיטן שכל. נישט נאר מדות טבעיים, נאר דאס זענען מדות וואס דער שכל לערנט דעם מענטשן ווען צו נוצן דאס, ווי צו נוצן דאס, און נוצן די מדות אין דעם ריכטיגן אופן. און דערין באשטייט מעלת האדם. דאס איז כידוע דער פתגם וואס דער צמח צדק האט געזאגט וועגן דעם ענין פון תורת החסידות. וואס איז דער ענין פון תורת החסידות? מען האט אים געפרעגט, וואס האט ער געוואלט מיט חסידות? האט ער געענטפערט, אז כל ענין החסידות בלשונו איז „לשנות טבע מדותיו“. אז די גאנצע מטרת החסידות איז צו איבערמאכן טבע מדותיו. און ער האט אויסגעטייטשט, לא רק מדות
16:14 טבעיות, אלא גם טבע מידותיו. מה פירוש הדבר? לא רק מידות טבעיות, אלא גם טבע מידותיו. הביאור בזה מובא בשיחות, בכמה מקומות, והוא יובן בהקדמת סיפור נוסף. הסיפור היה על חסיד, ר׳ זלמן זעזמער, שהיה אחד מגדולי החסידים של אדמו״ר הזקן, של אדמו״ר הצמח צדק ושל אדמו״ר האמצעי. הוא היה אדם גדול וחכם גדול, משכיל נפלא. וידוע הלשון, ואף מובא שרבים אמרו שר׳ זלמן זעזמער היה חכם בעצם כוח החכמה. כלומר, באמת הייתה בו חכמה מופלאה, [לא ברור] עצומה. והוא מספר שר׳ זלמן זעזמער, כשרצה [לא ברור], סיפר את הסיפור הזה. הסיפור היה שבעיר ההיא היה יהודי שהיה למדן גדול ותלמיד חכם גדול. ויחד עם זאת היה גם בעל מידות טובות ונפלאות ביותר. אבל חסידות הוא לא הכיר. הוא היה [לא ברור], תלמיד חכם, מתמיד, ומושלם במידות טובות. מידות טובות, ממש [לא ברור]. ופעם הוא פגש את ר׳ זלמן זעזמער והתחיל לשאול אותו מהי עבודת החסידות. ור׳ זלמן אמר לו שחסידות
16:14 טבעיים, נאר אויך טבע מדותיו. וואס איז דאס דער פשט? לא רק מדות טבעיים, נאר אויך טבע מדותיו. איז מבואר אין שיחות, אין כמה מקומות, דער ביאור בזה. און דער ביאור וועט זיין פארשטענדלעך בהקדם נאך א סיפור. דער סיפור איז געווען מיט א חסיד, ר' זלמן זעזמער, איינער פון די גרעסטע חסידים פון דעם אלטן רבי'ן, פון דעם צמח צדק, פון דעם מיטלערן רבי'ן, איז געווען דער חסיד ר' זלמן זעזמער. וואס ער איז געווען אן אדם גדול און א חכם גדול, א משכיל נפלא. און דער לשון איז ידוע, און ס'ברענגט זיך אפילו, אז מ'האט אפילו געזאגט, רבים האבן אפילו געזאגט, אז ר' זלמן זעזמער איז א חכם בעצם כח החכמה. דאס הייסט, באמת איז געווען אין אים א חכמה על דרך הפלא, א געוואלדיגע [לא ברור]. און ער ציילט, אז ר' זלמן זעזמער, ווען ער האט געוואלט [לא ברור], האט ער דערציילט דעם סיפור. און דער סיפור איז געווען, אז אין דעם שטאט איז געווען א איד, וואס ער איז געווען א גרויסער למדן און א גרויסער תלמיד חכם. און ביחד עם זה איז ער געווען אויך א בעל מדות טובות ונפלאות ביותר. אבער פון חסידות האט ער נישט געוואוסט. ער איז געווען א [לא ברור], א תלמיד חכם, א מתמיד, און ער איז געווען א מושלם במדות טובות. מדות טובות, ממש [לא ברור]. און אמאל האט ער געטראפן ר' זלמן זעזמער, און האט אנגעהויבן נאכפרעגן, וואס איז דאס די עבודה פון חסידות. און ר' זלמן האט אים געזאגט, אז חסידות
17:45 היא [לא ברור], מעלת השכל על המדות. זה היה תוכן העניין: ש[לא ברור] מדות המוחין, מדות השכל, מדות [לא ברור]. הוא לא כל כך הבין מה שר' זלמן אמר לו. אחר כך הלך לאדמו"ר הזקן. הוא בא לאדמו"ר הזקן ושאל אותו: מהי חסידות? ואדמו"ר הזקן הסביר לו את העניין. הוא אמר לו כך: אנו מוצאים באדם מדות, ויש מדות טבעיות. אבל מדות טבעיות יש גם אצל בעלי חיים. וזהו שנאמר ״מלפנו מבהמות ארץ ומעוף השמים יחכמנו״ — אדם יכול ללמוד מדות טובות מבעלי חיים. הנשר, כלשון הכתוב, הוא [לא ברור]. ויש מדות טובות שאפשר ללמוד מכל מיני בעלי חיים. לכל בעל חיים הרי יש המדות שלו, זריזות וכו', שלומדים מכל מיני בעלי חיים. אדם יכול להיות מלא וגדוש במדות, מדות טובות ונפלאות, אבל אלה עדיין מדות של בעל חיים, של בהמה. וכפי שמובא במשל: כשלוקחים בהמה ומכניסים אותה לרפת, היא נמצאת ברפת. היא אינה יכולה לצאת, היא מוגבלת. על דרך זה, כשאדם לוקח את המדות שלו ומכניס אותן לציור, להגבלה, ומתנהג כבן אדם, הרי זה כמו
17:45 איז [לא ברור], די מעלת השכל על המדות. דאס איז געווען דעם תיכן הענין. אז [לא ברור] די מדות המוחין, מדות השכל, מדות [לא ברור]. ער האט נישט אזוי פארשטאנען וואס ר' זלמן האט אים געזאגט. שפעטער איז ער געגאנגען צו דעם אלטן רבי'ן. ער איז געקומען צו דעם אלטן רבי'ן, און ער האט געפרעגט דעם אלטן רבי'ן, וואס איז דאס חסידות? און האט אים דער אלטער רבי געזאגט דעם ענין. און האט אים געזאגט אזוי, אז מיר געפינען דא אין אים מדות. און מדות איז דא מדות טבעיים. אבער מדות טבעיים איז דא אויך ביי בעלי חיים. און דאס איז וואס מ'זאגט „מלפנו מבהמות ארץ ומעוף השמים יחכמנו“, אז א מענטש קען לערנען פון די בעלי חיים מדות טובות. הנשר, שטייט דער לשון, איז [לא ברור]. און ס'פאראן מדות טובות וואס מ'קען לערנען פון כל מיני בעלי חיים. יעדער בעל חיים האט דאך זיינע מדות, זריזות, וכולי, וואס מ'לערנט ארויס פון כל מיני בעלי חיים. א מענטש קען זיין א מלא וגדוש מיט מדות, מדות טובות ונפלאות, אבער דאס איז נאך אלץ מדות פון א בעל חיים, פון א בהמה. און ווען ס'שטייט דער משל, איז דער ענין אז ווען מ'נעמט א בהמה און מ'שטעלט איר אריין אין א שטאל, געפינט זי זיך אין א שטאל. און זי קען נישט, זי איז מוגבל. על דרך זה, ווען א מענטש נעמט זיינע מדות און ער שטעלט עס אריין אין א ציור, אין א הגבלה, און ער פירט זיך אויף מענטשלעך, איז דאס אזוי
19:16 בהמה העומדת ברפת; זו עדיין אינה מעלת האדם. מעלת האדם היא שהקב"ה נתן לו מדות על פי שכל. אלה אינן מדות טבעיות. כשמדות טבעיות אינן אלא על פי טבע, הוא כמובן אדם טוב, כי טבעו בנוי כך שיהיה אדם נאה ויאהב לעשות טוב. אבל זה הרי אינו קשור לעבודת השם. זה קיים גם אצל בעלי חיים. מעלת האדם שהקב"ה נתן לו היא שאצלו יהיו מדות על פי שכל. מדות על פי שכל אינן באות מן הטבע. וכיוון שרצה הקדוש ברוך הוא לזכות את ישראל, אומר אדמו"ר הזקן, שיהודי יגיע למדות על ידי עבודתו, למדות על ידי יגיעתו. והמדות הנעלות ביותר באות לאחר עבודה: אדם עובד עם השכל שלו, משנה את מדותיו ומשנה אותן מן הקצה אל הקצה. וכך הוא נעשה אדם. כשהיהודי התבונן בזה ושמע מה שאמר אדמו"ר הזקן, הוא הזדעזע פתאום והבין שכל ענייניו עד עכשיו, המדות הטובות וכל הדברים הטובים שהיו בו עד היום הזה, היו בעצם מדות בהמיות; אלה כלל לא היו מדות האדם. [לא ברור] הוא התעלף. כשעוררו אותו שוב מעלפונו, אחרי ש
19:16 ווי א בהמה שטייט אין א שטאל, דאס איז נאך נישט מעלת האדם. מעלת האדם איז, וואס דער אייבערשטער האט אים געגעבן מדות על פי שכל. דאס איז נישט מדות טבעיות. מדות טבעיות, כל זמן דאס איז מער נישט ווי על פי טבע, איז, פארשטייט זיך, א גוטער מענטש, ווייל זיין טבע איז געבויט צו זיין א פיינער מענטש, און האט ליב צו טאן גוט. איז דאך עס האט נישט צו טאן מיט עבודת השם. דאס איז דא ביי בעלי חיים אויך. דער מעלת האדם, וואס דער אייבערשטער האט אים געגעבן, איז אז ביי אים זאל זיין מדות על פי שכל. מדות על פי שכל זיינען נישט ביי טבע. און וויבאלד רצה הקדוש ברוך הוא לזכות את ישראל, זאגט דער אלטער רבי, אז א איד זאל אנקומען צו האבן מדות מיט זיין עבודה, מדות מיט זיין יגיעה. און די העכסטע מדות נאך עבודה, דאס מיינט אז א מענטש ארבעט מיט זיין שכל, און ער מאכט איבער זיינע מדות, און ער משנה די מדות מן הקצה אל הקצה. און דאס ווערט דער אדם. ווען דער איד האט דאס אריינגעטראכט, געהערט וואס דער אלטער רבי האט געזאגט, איז ער פלוצלינג געווארן איבערגענומען, און דערהערט אז אלע זיינע ענינים וואס ער האט געטאן ביז איצט, די מדות טובות און די אלע גוטקייטן וואס ער האט געהאט עד היום הזה, איז דאס געווען גאר בהמישע מדות; דאס איז גאר נישט געווען די מדות פון האדם. [לא ברור] האט ער געפאלן חלשות, האט געחלשט. בשעת מ'האט אים ווידער אויפגעוועקט פון זיין התעלפות, וואס
20:46 הזדעזע מכל העניין והיה מופתע לגמרי, הוא אמר: ״רבי, אם זו חסידות, איך עושים זאת?״ הוא הבין את השליחות והתעמק בשליחות של הנהגתו עד עכשיו: כיצד מגיעים לעבודת המדות הזאת? אדמו"ר הזקן אמר שחסידות היא ״שמע ישראל, שמע ישראל, שמע ישראל, שמע ישראל, שמע ישראל, שמע ישראל״. שמע ישראל — הכוונה למדות, מדות טובות [לא ברור]. ר' זלמן זעזמער היה מספר את הסיפור הזה, וזה היה [לא ברור], שאת כל העניינים שלומדים בחסידות יביאו לידי עבודה בפועל, לתיקון המדות. והעניין הזה עוזר לנו להבין את דברי אדמו"ר הזקן על ההבדל בין מדות טבעיות למדות על פי שכל. מדות על פי טבע פירושן רק שלאדם יש מדות בתוכו. במדות האלה יש גסות וגשמיות, ולפעמים אפשר להשתמש בהן שלא באופן טוב. צריך להכניס אותן לרפת, להגביל אותן ולהביא אותן לכך שיהיו כפי שצריך להיות על פי תורה: המדה הנכונה של חסד, הדרך הנכונה להתנהג עם יהודי אחר, והדרך הנכונה להשתמש בכל תכונה בנפש שיש לאדם. תכונת החסד, האהבה, תכונת הגבורה, היראה, תכונת השמחה — לכל אדם יש
20:46 האט אויפגעוועקט פון דער גאנצער זאך, און ער איז געווען אינגאנצן איבערראשט, האט ער געזאגט: „רבי, אויב דאס איז וואס חסידות איז, ווי אזוי מאכט מען?“ האט ער פארשטאנען די שליחות, האט ער זיך פארטיפט אין דער שליחות פון זיין הנהגה ביז איצט, ווי אזוי קומט מען צו צו אט די עבודת המדות. האט דער אלטער רבי געזאגט אז חסידות איז „שמע ישראל, שמע ישראל, שמע ישראל, שמע ישראל, שמע ישראל, שמע ישראל“. שמע ישראל, דאס מיינט די מדות, מדות טובות [לא ברור]. ר' זלמן זעזמער פלעגט דערציילן אט דעם סיפור, און דאס פלעגט [לא ברור], אז די אלע ענינים וואס מ'לערנט חסידות זאלן אריינברענגען אין עבודה בפועל, אין תיקון המדות. וואס אט דער ענין גיט אונז צו פארשטיין דעם ווארט פון דעם אלטן רבי, דעם חילוק צווישן מדות טבעיות און מדות על פי שכל. וואס דאס הייסט אז מדות על פי טבע, איז דער פשט מער נישט אז א מענטש האט אין זיך מדות. די מדות האבן אין זיך א גראבקייט און א גשמיות, און אמאל קענען די מדות גענוצט ווערן נישט אויף א גוטן אופן. דארף מען זיי אריינשטעלן אין א שטאל, און דארף מען זיי מגביל זיין, און זיי צופירן אז די מדות זאלן זיין ווי עס דארף צו זיין על פי תורה: די ריכטיגע מדה פון חסד, דער ריכטיגער אופן ווי זיך צו טאן מיט א צווייטן אידן, דער ריכטיגער אופן ווי צו נוצן יעדע תכונה פון נפש וואס מ'האט. די תכונה פון חסד, פון ליבשאפט, די תכונה פון גבורה, פון יראה, די תכונה פון שמחה — יעדער מענטש האט
22:23 בתוכו כמה וכמה תכונות נפש, וכשהוא עובד על תכונות הנפש האלה כדי שיתאימו לדרך התורה, פירוש הדבר שהוא שינה ועבד על מדותיו הטבעיות. אבל זו עדיין אינה מעלתו האמיתית של האדם. מעלתו האמיתית של האדם היא כאשר יהודי מתבונן בגדלות השם ומגיע להעמקה האמיתית של האדם, למעלת האדם, על ידי לימוד התורה ופנימיות התורה בפרט. אז מתהפכות המדות מן הקצה אל הקצה. אז הוא יכול להפוך אותן באופן נעלה ביותר, עד שהוא יכול לשנות את עצם המדה, את עצם מהותה, כך שכולן נעשות מדות אלוקיות. ואז הוא יכול לצאת לגמרי מההגבלות שלו. לצאת מההגבלות שלו פירושו: גם אם מטבעו הוא איש של גבורה, הוא יכול להפוך את עצמו לאיש של חסד; או להפך, איש של חסד יכול להפוך את עצמו לאיש של גבורה. הוא יכול לשנות את מדותיו מן הקצה אל הקצה. ומביאים בחסידות דוגמה לכך מאברהם אבינו, שכל מהותו הייתה חסד. כשבאה העקדה, נאמר: ״עתה ידעתי כי ירא אלקים אתה״. רק בעקדה נודע שהוא ירא אלקים? זו שאלה פשוטה: מה פירוש הדבר? אברהם אבינו היה בשעת העקדה בן מאה שלושים ושבע, עבר עשרה ניסיונות, עשה ברית מילה ומסר את נפשו על עניינים שונים. מה קרה פתאום — ״עתה״?
22:23 אין זיך כמה וכמה תכונות הנפש, און בשעת ער ארבעט אויס די תכונות הנפש, זיי זאלן פאסן ווי עס גייט על פי תורה, איז דאס דער טייטש וואס ער האט משנה געווען, געארבעט אויף מדותיו הטבעיות. אבער דאס איז נאך נישט די אמת'ע מעלה של האדם. די אמת'ע מעלה של האדם, בשעת א איד איז זיך מתבונן אין גדלות השם, און ער קומט צו דער אמת'ער העמקה פון דעם אדם, מעלה של האדם, פון לימוד התורה און פנימיות התורה בפרט, איז דאמאלט ווערן די מדות איבערגעקערט מן הקצה אל הקצה. דאמאלט איז דער פשט אז ער קען מהפך זיין, אויף אזא אופן נעלה ביותר, ביז ער קען משנה זיין זיין עצם המדה, די עצם המהות פון דער מדה, אז אלעס ווערן געטליכע מדות. און דאמאלט קען ער אינגאנצן ארויסגיין פון זיינע הגבלות. ארויסגיין פון זיינע הגבלות, דאס הייסט: אפילו בטבע איז ער א איש פון גבורה, קען ער זיך איבערמאכן צו חסד, אדער פארקערט, א איש פון חסד קען ער זיך איבערמאכן צו גבורה, קען איבערמאכן זיינע מדות מן הקצה אל הקצה. און מ'ברענגט אין חסידות די דוגמא לזה פון אברהם אבינו, וואס אברהם אבינו איז דאך געווען כל מהותו חסד. בשעת עס איז געקומען די עקדה, שטייט: „עתה ידעתי כי ירא אלקים אתה.“ ערשט ביי דער עקדה האט מען געוואוסט אז ער איז א ירא אלקים? פשוט א שאלה: וואס הייסט, אברהם אבינו ביי דער עקדה איז געווען הונדערט און זיבן און דרייסיג יאר, דורכגעגאנגען צען נסיונות, ער האט געמאכט ברית מילה, ער האט געהאט מסירות נפש אויף ענינים. וואס איז געשען פלוצלינג „עתה“?
23:49 ״ידעתי״ — וכי הוא לא ידע זאת קודם? אחד הביאורים שמובאים על כך בחסידות הוא ביאורו של אדמו״ר הזקן בעניין ״לשנות טבע מידותיו״. אברהם אבינו עבד את הקב״ה מאה שלושים ושבע שנים עד העקדה, אבל כל זה היה מצדו, בהתאם למידותיו הטבעיות. טבעו היה להיות איש חסד, איש אהבה, לאהוב את הקב״ה, ונפשו הייתה צמאה אליו. אבל כל זה היה קשור לתכונות נפשו. כאן, בשעת העקדה, נדרש אברהם לשבור את מידתו כולה ולהשתמש במידת הגבורה כדי לקחת את בנו לעקדה. שם ציווה עליו הקב״ה לשבור את מידת האהבה שלו ולהעמיד את עצמו במידת היראה, מידת הגבורה. ״עתה ידעתי״ — רק אז — ״כי ירא אלקים אתה״. וזהו עניין ״כי האדם עץ השדה״. התורה אומרת לנו שאדם צריך להכיר את מעלת ה״אדם״ שבו: מעלת המוחין, מעלת השכל וההבנה, ללמוד ולהבין עניינים עמוקים בתורה ועניינים עמוקים בפנימיות התורה. אבל מהי כל מעלתו של ה״אדם״? מה צריכה להיות התכלית של כל הלימוד וההבנה האלה? תכלית הכוונה של ה״אדם״ היא ״עץ השדה״: שמידותיו יהיו מידות אמת, מידות אלוקיות. שמידותיו אכן יהיו כאלה, ושיעבוד את הקב״ה ויעשה טובה ליהודי מתוך ביטול אמיתי, מתוך
23:49 יָדַעְתִּי, אז ער האט דאס געוואוסט? איז איינע פון די ביאורים, זיי ברענגען זיך אויף דעם אין חסידות, דער אלטער רבי איז מבאר די ענין פון לשנות טבע מדותיו. אברהם אבינו האט געפירט די עקדה אין אייבערשטן הונדערט און זיבן און דרייסיג יאר, אבער דאס איז אלץ געווען מצדו מיט מדותיו הטבעיים. די טבע איז געווען איש חסד, איש אהבה, ליב האבן דעם אייבערשטן, און צמאה נפשו געווען צום אייבערשטן. אבער דאס איז אלץ געווען פארבונדן מיט זיינע תכונות הנפש. דא, בשעת דער עקדה, האט אברהם געדארפט ברעכן זיין גאנצע מדה, נוצן מדת הגבורה כדי צו נעמען זיין קינד צו דער עקדה. און דארט האט דער אייבערשטער געבאט ביי אים צו ברעכן זיין גאנצע מדה פון אהבה און זיך אוועקשטעלן צו דער מדה פון יראה, דער מדה פון גבורה. עתה ידעתי, ערשט דארט, אז ירא אלקים אתה. און דאס איז דער פון „כי האדם עץ השדה“. וואס די תורה זאגט אונז, אז א מענטש דארף וויסן זיין „האדם“. מעלת האדם, מעלת המוחין, מעלת השכל, הבנה, פארשטיין, לערנען טיפע ענינים אין תורה, טיפע ענינים אין פנימיות התורה. אבער וואס איז כל מעלתו, וואס איז „האדם“? וואס דארף זיין דער תכלית פון דעם גאנצן לימוד, פון דעם גאנצן פארשטיין? דער תכלית הכוונה פון דעם אדם איז „עץ השדה“, אז די מדות ביי אים זאלן ווערן מדות אמת, געטליכע מדות. נאר זיינע מדות זאלן זיין טאקע, און ער דארף זיין אויפן דינען דעם אייבערשטן און טאן א טובה א איד מיט אן אמת'ן ביטול, מיט אן
25:14 אהבה אמיתית והתמסרות. לראות את הזולת ולחשוב עליו מתוך מסירות ונתינה גמורות. וזה נוגע לכל עניין שבמידות: שהמידות יהיו מתוך ביטול והתמסרות לאלוקות, ולא רק מצד טבע הנפש. מכאן אפשר להבין עוד נקודה עיקרית בכך שהתורה אומרת דווקא ״כי האדם עץ השדה״. יש בעץ דבר שאינו מצוי בשום סוג אחר של ברואים. מהי מעלת העץ שאין בברואים אחרים? עץ יכול לצמוח רק כשהוא מחובר לשורשו ומקורו. ברגע שעוקרים אותו משורשו ומקורו, הוא מפסיק לצמוח. שאר הברואים יכולים לעבור ממקום למקום. העץ צומח מעל פני האדמה, אבל מתי הוא צומח? כל זמן שהוא מחובר לקרקע. דג צריך להיות במים; כשהוא יוצא מן המים הוא מת. אבל דגים אינם יוצאים מן המים. העץ צומח מן האדמה, וכדי שיצמח הוא צריך להיות מחובר אליה, אל המקור שממנו הוא ניזון. וזו נקודה עיקרית בעבודת המידות. מדוע עושים מעניין המידות עניין
25:14 אמת'ע אהבה, אוועקגעגעבנקייט. זיך זען און טראכטן נאך א צווייטן מיט די גאנצע מסירה ונתינה. און אויף דעם איז יעדער ענין א מדה, אז די מדות זאלן זיין מדות מיט ביטול, מיט איבערגעבנקייט צו אלקות, און נישט נאר מצד דעם טבע הנפש. וואס אויף דעם גיט אונז צו פארשטיין נאך א נקודה עיקרית, וואס תורה זאגט אונז דווקא „כי האדם עץ השדה“. וואס אין דעם פרט איז דאך דווקא ביים עץ, איז דאך א נקודה וואס איז נישט אין שום אנדערע ענין פון אנדערע ברואים. וואס זעט מען אין מעלת העץ, וואס איז נישט ביי אנדערע ברואים? איז אז א עץ, כדי ביי אים זאל זיין א צמיחה, איז דאס נאר ווען ער איז צוגעבונדן צו זיין שורש ומקור. ביז אז מ'רייסט דאס אוועק פון זיין שורש ומקור, הערט ער אויף וואקסן. אלע אנדערע זאכן, ברואים, זיי גייען פון איין ארט צום צווייטן. א בוים וואקסט, און ער וואקסט חוץ לאדמה. ווען וואקסט ער אבער? ביז אז ער איז צוגעבונדן צו דער ערד. א פיש דארף זיין אין וואסער. ווען ס'גייט ארויס פון וואסער, שטארבט ער. אבער פיש גייען קיין מאל נישט ארויס פון דעם וואסער. דער בוים וואקסט, און ער וואקסט פון דער ערד. אבער כדי ער זאל וואקסן, דארף ער זיין צוגעבונדן צו דער ערד, צו דעם מקור פון וואנעט ער נעמט זיך. און דאס איז א נקודה עיקרית אין עבודת המדות. כדי א מענטש, פארוואס איז עס אזוי, פארוואס מאכט מען פון דעם ענין המדות אן ענין
26:37 עיקרי, ואומרים שתכלית עבודת האדם היא דווקא ״לשנות טבע מידותיו״? לכאורה, מעלת האדם היא השכל. מדוע אין אומרים שעיקר האדם הוא השכל? מפני שעניין המידות קשור למקור החיות. דווקא במידות נמצא האדם עצמו. שכל הוא הבנה. אדם יכול להבין דבר שאינו נוגע אליו; הוא נשאר מחוץ לעניין. אני מבין, אני שומע, אני לומד — אבל מי אני? אני ומה שאני לומד הם שני דברים. מה שאין כן רגש: הרגש קשור לנפש ומגלה היכן האדם עצמו נמצא. זהו עניין שנוגע למהותו; זה האדם עצמו. ״כי האדם עץ השדה״ — דווקא עניין המידות. גם כל לימוד התורה וכל ההבנה צריכים לבוא לידי ביטוי במידות, כי במידות נמצאת הנפש. המידות הן החיבור למקור החיות. עצם הנפש מתבטא דווקא במידות; שם מתגלה מהות האדם. ועל כך הוא אומר: כוחו של כלל ישראל — וזה מה שאנו אומרים על בני האדם בכלל, על המין האנושי, ועל עם ישראל ומעלתו — הוא שהם בני אברהם, יצחק ויעקב, האבות. וכשמדברים על האבות, מה מדגישים
26:37 עיקרי, און זי זאגט, אז דאס איז תכלית עבודת האדם, איז דווקא לשנות טבע מדותיו. לכאורה, א מענטש איז דאך מעלת השכל. פארוואס דארף מען נישט זאגן אז עיקר האדם איז שכל? ווייל דער ענין המדות איז פארבונדן מיט דעם מקור החיות. דווקא אין מדות זעצט זיך דארט און געפינט זיך דער מענטש אליין. שכל איז פארשטיין. א מענטש קען פארשטיין, עס האט נישט צו טאן מיט אים. ער בלייבט אינדרויסן פון דער זאך. איך פארשטיי, איך הער, איך לערן. אבער ווער בין איך? איך מיט מיין לערנען איז צוויי זאכן. מה שאין כן געפיל, געפיל האט צו טאן מיט דעם נפש. דאס באווייזט וואו ער אליין געפינט זיך. דאס איז אן ענין פון דעם מהות, דאס איז דער מענטש אליין. „כי האדם עץ השדה“, דווקא דער ענין המדות, און דארטן דריקט זיך אויך די גאנצע לימוד התורה מיט די גאנצע הבנה, דאס דארף זיין אויף די מדות, ווייל אין מדות שטייט דער נפש. אין מדות, דארטן געפינט זיך, דאס איז דער פארבינד מיט דעם מקור החיות. דער עצם הנפש דריקט זיך אויס דווקא אין דעם ענין המדות, דארטן ברענגט זיך ארויס דאס מהות האדם. און אויף דעם ער זאגט, די כח אין כלל ישראל, און דאס איז וואס מיר זאגן, אז כללות, ווי מין האנושי, כללות בני אדם, ווי עם ישראל, ווי די מעלה פון עם ישראל, אז זיי זענען בני אברהם, יצחק ויעקב, אבות. און ביז אז מיר רעדן פון די אבות, וואס ברענגט מען אויך אויס אין
27:56 אצלם? דווקא את עניין המידות. כשמדברים על האבות, אברהם הוא מידת האהבה והחסד, יצחק הוא מידת היראה והגבורה, ויעקב הוא מידת התפארת והרחמים. דווקא המידות. אין מוצאים שכאשר מדברים על האבות מדגישים את מעלת הבחירה או את מעלת השכל. הרי גם להם היו מדרגות גדולות בהשכלה ובהבנה, וכל העניינים הללו היו אצלם. אבל כשאומרים ״שלושה אבות״, ושיהודים הם בני אברהם, יצחק ויעקב, מה מודגש בזה? המידות. כי המידות מגלות את מהות הנפש. וכאן היהדות דורשת מן היהודי, בהתקשרות שלו דרך האבות אל הקב״ה, לתקן את מידותיו. הדבר מתבטא במידת האהבה, במידת היראה ובמידת הרחמים, שכן כל ישראל רחמנים, ביישנים וגומלי חסדים. כפי שמובא בספרים, עניין גומלי חסדים בא מאברהם אבינו; הביישנות באה מיצחק, ממידת היראה והגבורה — יראת בושת; ועניין הרחמנים הוא מידתו של יעקב, מידת הרחמים. אלו שלוש המידות המצויות בבני אדם, והן מגלות את מעלתם העצמית של בני ישראל. וזה מה שאומרים: מתי יכולים יהודים לצמוח כעם יהודי? כשהם יהיו מחוברים
27:56 די אבות, דוקא דער ענין המדות. ווען מ׳רעדט וועגן די אבות, אברהם איז מדת אהבה און חסד, יצחק איז מדת יראה וגבורה, יעקב איז מדת תפארת ורחמים. דוקא דער ענין המדות. מ׳געפינט נישט אז מ׳זאל זאגן וועגן די אבות, פארוואס קומט מען מיט מעלת הבחירה, מעלת השכל? זיי האבן דאך אויך געהאט גרויסע מדרגות אין השכלה און הבנה. אלע ענינים זענען אויך געווען ביי זיי. אבער דאס וואס מ׳זאגט „שלשה אבות“, אז אידן נעמען זיך פון בני אברהם, יצחק און יעקב, וואס איז דערמיט געדרונגען אין די מדות. ווייל די מדות ברענגען ארויס דעם מהות פון דער נפש. און דא פארלאנגט די אידישקייט, די התקשרות פון א אידן דורך די אבות צום אויבערשטן, צו פארבעסערן די מדות. און דאס וואס זעט זיך ביי מדות: די מדה פון אהבה, און די מדה פון יראה, און די מדה פון רחמים, וואס כל ישראל רחמנים, ביישנים וגומלי חסדים. ווי ס׳ברענגט זיך אין ספרים, וואס דער ענין פון גומלי חסדים קומט פון אברהם אבינו, און דאס וואס זיי זענען ביישנים, בושה נעמט זיך פון יצחק, דער ענין פון מדת יראה וגבורה, דאס איז יראת בושת, און דער ענין פון רחמנים, דאס איז מדתו של יעקב, מדת רחמים. דאס זענען די ג׳ מדות וואס געפינען זיך ביי מענטשן. און דאס ברענגט ארויס די מעלת עצמם פון בני ישראל. און דאס איז וואס מ׳זאגט, אז ווען קענען אידן וואקסן אלס א אידיש פאלק? ווען זיי וועלן זיין צוגעבונדן
29:16 לשורשם ומחוברים לאבות, והדבר יתגלה במידות שלהם — מידות יהודיות, מידות בריאות ומידות חיות. וזהו ״כי האדם עץ השדה״. כפי שכתוב ב[לא ברור], עיקר העבודה צריך להיות לתקן, ולהזכיר לעצמנו את האבות ואת מידותיהם, להיות תלמיד חכם הגון, להיות אדם בעל מידות טובות, מידות נכונות ומידות אלוקיות. וזו עיקר עבודת האדם בזמן הזה, עניין תיקון המידות. וזוהי ההכנה לכך שלעתיד לבוא יגיעו לכיבוש שבעת העממים, שבע אומות כנען, שבע המידות, ולאחר מכן יגיעו גם לשלוש — קיני, קניזי וקדמוני — שזו מעלת [לא ברור], לתקן גם את ה[לא ברור]. תכלית העבודה היא אפוא במידות, שהאדם יהיה [לא ברור], ״כי האדם עץ השדה״.
29:16 צו זייער שורש, און זיי וועלן זיין צוגעבונדן צו די אבות, און דאס ברענגט ארויס זייערע מדות, אזוי ווי אידישע מדות, געזונטע מדות און לעבעדיגע מדות. און דאס איז וואס מ׳זאגט: „כי האדם עץ השדה“. ווי עס שטייט אין [לא ברור], דארף זיין די עיקר עבודה צו מתקן זיין, און זיך מזכיר זיין איבער די אבות און זייערע מדות, צו זיין א תלמיד חכם הגון, זיין א מענטש און האבן גוטע מדות, און ריכטיגע מדות, און ג־טלעכע מדות. און דאס איז דער עיקר עבודה פון דעם אדם בזמן הזה, דער ענין פון תיקון המדות. און דאס איז די הכנה אויף דעם וואס לעתיד לבוא וועט מען צוקומען צו דעם כיבוש פון די ז׳ עממין, ז׳ אומות כנען, ז׳ מדות, און שפעטער וועט מען נאך דערגרייכן צו די דריי, קיני, קניזי וקדמוני, וואס דאס איז די מעלת [לא ברור], צו מתקן זיין אויך די [לא ברור]. איז תכלית ענין העבודה אז דאס איז אויפן די מדות, אז א מענטש, דער אדם, זאל ווערן [לא ברור], כי האדם עץ השדה.