לעבן חסידות · פרק 88 · 2023-08-23 · 28:44
ווי אזוי מבטל זיין אלע קטרוגים - פרשת כי תצא
תיאור הפרק
מקורות: *מגלה עמוקות פרשת תבוא, *אור התורה על הפסוק ולא אבה וגו׳, *ד״ה השקיפה הש״ת, *ד״ה השקיפה תשכ״ז
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 בפרשת כי תצא אנחנו מוצאים פסוק שלכאורה אינו שייך לסדר הדברים. וזה הפסוק שנאמר: ״ולא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם, ויהפך ה׳ אלקיך לך את הקללה לברכה כי אהבך ה׳ אלקיך״. הפסוק מספר לנו שבלק, שהיה מלך מואב, שלח לקרוא לבלעם והזמין אותו, רחמנא ליצלן, לקלל את עם ישראל. אבל הקב״ה לא רצה לשמוע לקללותיו, אלא אדרבה, הקב״ה הפך ״את הקללה לברכה״, ״כי אהבך ה׳ אלקיך״ — כי הקב״ה אוהב אותנו. מה עושה כאן הפסוק הזה? לכאורה הוא קשור לפרשת בלק. איך הוא נכנס כאן, בפרשת כי תצא? כשמסתכלים בפשוטו של מקרא, כל העניין מובא בדרך אגב. התורה מספרת ש״לא יבא עמוני ומואבי״ בקהל ישראל, ״על דבר אשר לא קדמו אתכם בלחם ובמים״ — הם לא נתנו ליהודים אוכל ושתייה — ״ועל דבר אשר שכר עליך את בלעם״ — הם שכרו את בלעם, רחמנא ליצלן, לקלל, והקב״ה לא שמע לו. וכאן נכנס פתאום הנוסח ״ולא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם״: הקב״ה לא רצה לשמוע לבלעם, והפך את הקללות לברכות, ״כי אהבך ה׳ אלקיך״. מהו, לכאורה, הקשר של הפסוק הזה לפרשת השבוע? הרי ידוע מה
00:00 אין פרשת כי תצא געפינען מיר א פסוק, וואס לכאורה האט נישט קיין שייכות מיט דער סדר. און דאס איז דער פסוק וואס שטייט געשריבן: „ולא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם, ויהפך ה׳ אלקיך לך את הקללה לברכה כי אהבך ה׳ אלקיך“. דער פסוק דערציילט אונז אז בלק, וואס איז געווען מלך מואב, האט געשיקט רופן בלעם, און ער האט אים באשטעלט אז ער זאל, רחמנא ליצלן, מקלל זיין עם ישראל. איז דער אויבערשטער האט נישט געוואלט צוהערן צו זיינע קללות, נאר אדרבה, דער אויבערשטער האט מהפך געווען „את הקללה לברכה“, „כי אהבך ה׳ אלקיך“ — ווייל דער אויבערשטער האט אונז ליב. וואס טוט דער פסוק דא? לכאורה איז דאס פארבונדן מיט פרשת בלק. ווי קומט דאס אריין דא אין פרשת כי תצא? ווען מ׳קוקט אין פשוטו של מקרא, איז דאס גאנצע בדרך אגב. די תורה דערציילט אז „לא יבא עמוני ומואבי“ אין קהל ישראל, „על דבר אשר לא קדמו אתכם בלחם ובמים“ — זיי האבן נישט געגעבן אידן עסן און טרינקען — „ועל דבר אשר שכר עליך את בלעם“ — זיי האבן געדונגען בלעם, רחמנא ליצלן, צו שעלטן, און דער אויבערשטער האט זיך נישט צוגעהערט. און דא קומט אריין פלוצלינג דער נוסח „ולא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם“: דער אויבערשטער האט זיך נישט געוואלט צוהערן צו בלעם, און ער האט איבערגעמאכט די קללות לברכות, „כי אהבך ה׳ אלקיך“. וואס איז לכאורה דער קשר פון דעם פסוק צו דער היינטיגער סדר? איז דאך ידוע וואס
01:49 שהשל״ה הקדוש כותב, שהפרשיות הנקראות בזמן מסוים בשנה אינן נקראות אז במקרה, חס ושלום, אלא בהשגחה פרטית: כאשר הפרשה נקראת בזמן הזה, יש לה שייכות לזמן הזה בשנה. וממילא מובן גם שכאשר עוברים על פסוקי פרשת השבוע, העוסקת בכמה וכמה עניינים, מוצאים בספרים, ובפרט בתורת החסידות, כמה וכמה עניינים בפרשה הקשורים לזמן. בפרט הפסוק הזה, שכמבואר בכמה ספרים, מרמז לזמן שבו אנו עומדים כעת. כשמגיע הזמן של חודש אלול וחודש תשרי, שהוא זמן ימי הדין, בא השטן המקטרג, כמו שנאמר בפסוק באיוב: ״ויהי היום ויבאו בני האלקים להתיצב על ה׳ ויבוא גם השטן בתוכם״, וכמו שנאמר בתרגום: ״והוה ביומא יום דינא רבא״. בימי הדין, ובפרט בראש השנה וביום הכיפורים, בא השטן המקטרג, מתייצב ומבקש, חס ושלום, לקטרג על יהודים. ועל כך אומר הפסוק הזה: ״ולא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם״ — הקב״ה כלל לא רצה לשמוע לבלעם. בלעם הוא הסמל, הדוגמה והמקור לעניין המקטרגים. הוא היה השטן המקטרג בזמנו, שרצה לקטרג על יהודים ולחפש ולמצוא דברים רעים
01:49 דער של״ה הקדוש שרייבט, אז די פרשיות וואס קומען אויס אין דעם זמן השנה איז דאס נישט קיין מקרה, חס ושלום, נאר דאס איז בהשגחה פרטית: אז בשעת די סדר פאלט אויס אין אט דעם זמן, האט זי א שייכות צו דעם זמן, צום זמן השנה. איז ממילא פארשטענדליך אויך, ווען מ׳גייט דורך די פסוקים פון היינטיגער סדר, וואס עס רעדט זיך וועגן כמה וכמה ענינים, איז אין ספרים, בפרט אין תורת החסידות, כמה וכמה ענינים אין דער סדר פארבונדן מיטן זמן. בפרט אט דער פסוק, ווי ס׳איז מבואר אין כמה ספרים, אז דאס מרמז אויף דעם זמן וואס מ׳שטייט איצטער. בשעת עס קומט צו גיין דער זמן פון חודש אלול און חודש תשרי, און דעמאלט איז דאס דער זמן פון ימי הדין, קומט צו גיין דער שטן המקטרג, ווי עס שטייט אין פסוק אין איוב: „ויהי היום ויבאו בני האלקים להתיצב על ה׳ ויבוא גם השטן בתוכם“, און ווי עס שטייט אין תרגום: „ויהי היום יום דינא רבא“. אז אין ימי הדין, בפרט ראש השנה און יום כיפורים, קומט צו גיין דער שטן המקטרג און שטעלט זיך אוועק, און ער קומט, חס ושלום, מקטרג זיין אויף אידן. איז ממילא זאגט אט דער פסוק: „ולא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם“, אז דער אויבערשטער האט אין גאנצן נישט געוואלט צוהערן צו בלעם. בלעם איז דער סמל, דער דוגמה, דער מקור פון ענין המקטרגים, וואס ער איז געווען דער שטן המקטרג בשעתו, וואס ער האט געוואלט מקטרג זיין אויף אידן און זוכן אויסגעפינען שלעכטע זאכן
03:24 על יהודים. והקב״ה כלל לא רצה לשמוע לו, אלא אדרבה, הפך את כל קללותיו, ״ויהפך״, והן נעשו ברכות. והפסוק מסיים: ״כי אהבך ה׳ אלקיך״. ממילא, הפסוק הזה בזמן הזה, בחודש אלול, בימי הרחמים והסליחות, מעורר [לא ברור] שהוא יעזור לנו באותם עניינים גם היום, גם בזמן הזה; שכך יהיה בימי הדין, בימי המשפט: שהקב״ה לא ישמע לכל העניינים שהשטן המקטרג רוצה להביא לפניו, והקב״ה, ״כי אהבך ה׳ אלקיך״, יכתוב ויחתום אותנו לטובה, לשנה טובה ומתוקה. ובפירושו על כך כותב המגלה עמוקות על המילים ״ויהפך ה׳ אלקיך לך״: ״לך״ בגימטרייה חמישים, ואלו חמישים הימים מראש חודש אלול עד הושענא רבה. זהו בעיקר זמן הדין. ועל כך הוא כותב ״ויהפך ה׳ אלקיך לך״. כלומר, בשני החודשים האלה, אלול ותשרי, על ידי עבודת התשובה, עבודת חשבון הנפש, והעבודה שעושים כאשר מוסיפים ומתחזקים בתורה ובמצוות, נעשה בזמן הזה של אלול ותשרי ה״ויהפך״: הופכים את הקללה לברכה, ומגלים את אהבת הקב״ה ליהודים. כשמתבוננים בפסוק הזה בפרטיות, אנו מוצאים
03:24 אויף אידן. און דער אויבערשטער האט זיך אין גאנצן נישט געוואלט צוהערן צו אים, נאר אדרבה, האט ער איבערגעמאכט אלע זיינע קללות, „ויהפך“, אז זיי זענען געווארן ברכות. און דער פסוק איז מסיים: „כי אהבך ה׳ אלקיך“. איז ממילא, אט דער פסוק אין אט דעם זמן, אין חודש אלול, אין די ימי הרחמים והסליחות, איז דאס מעורר [לא ברור], אז ער זאל אונז העלפן אויף די זעלבע ענינים אויך ביום, אויך בזמן הזה, אז אזוי זאל זיין אין די טעג פון ימי הדין, פון ימי המשפט: אז דער אויבערשטער זאל זיך נישט צוהערן צו די אלע ענינים וואס דער שטן המקטרג וויל מביא זיין, און דער אויבערשטער, „כי אהבך ה׳ אלקיך“, זאל אונז שוין אנשרייבן און אנזיגלען גוטס, שנה טובה ומתוקה. און דער פירוש פון דעם מגלה עמוקות שרייבט אויף דעם: „ויהפך ה׳ אלקיך לך“. טייטשט דער מגלה עמוקות, אז „לך“ איז גימטריא חמישים, און דאס איז די פופציג טעג פון ראש חודש אלול ביז הושענא רבה. און דאס איז בעיקר דער זמן הדין. און אויף דעם שרייבט ער אז „ויהפך ה׳ אלקיך לך“. דאס הייסט, אז אט די צוויי חדשים, אלול תשרי, דורך די עבודה פון תשובה, די עבודה פון חשבון הנפש, און די עבודה וואס מען טוט, וואס מען מוסיף ומתחזק אין תורה ומצוות, ווערט אין דעם זמן פון אלול תשרי דער „ויהפך“: אז מ׳קערט איבער את הקללה לברכה, ומגלה די אהבה פונעם אויבערשטן צו אידן. בשעת מ׳טראכט אריין אין דעם פסוק בפרטיות, געפינען מיר
05:07 שבאותו פסוק יש שלושה עניינים. יש העניין של ״ולא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם״. הרבי כותב שיש גבול ל״לשמוע אל בלעם״, ונאמר ״ולא אבה ה׳ אלקיך״. אחר כך נאמר שוב ״ויהפך ה׳ אלקיך לך את הקללה לברכה״. ואחר כך, פעם נוספת, ״כי אהבך ה׳ אלקיך״. זהו דבר שני. וזה כבר דבר שלישי, ״כי אהבך ה׳ אלקיך״. לכאורה, יש בפסוק שלושה עניינים, ושלוש פעמים מוזכר הקב״ה, ״ה׳ אלקיך״. יש כאן שלושה עניינים. יש נקודה אחת, אבל לכאורה יש שלושה עניינים. וממילא אפשר לומר ש״ולא אבה ה׳ אלקיך״ כולל את כל העניין: ״לא אבה לשמוע אל בלעם״, ״ויהפך את הקללה לברכה״, ״כי אהבך ה׳ אלקיך״. או ״לא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם״, ״ויהפך את הקללה לברכה״, ״כי אהבך״. למה נאמר ״ה׳ אלקיך״ שלוש פעמים? הרי אלו שלושה עניינים נפרדים. ולכאורה הם אכן עניינים נפרדים. שוב נאמר ״ה׳ אלקיך״, ופעם שלישית ״ה׳ אלקיך״. אכן יש כאן שלושה עניינים. למה נזכר שמו של הקב״ה שלוש פעמים, שוב ״ה׳ אלקיך״, ושלוש פעמים ״ה׳ אלקיך״? מהו העומק בשלושת העניינים המתבטאים בפסוק הזה? ובפרט שלכאורה, לכאורה יש כאן כפל לשון. כשאומרים ״לא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם״, הפירוש הוא שהקב״ה לא רצה לשמוע לבלעם. ומהו ״ויהפך ה׳ אלקיך לך את הקללה לברכה״? זהו עוד עניין. ועוד ״כי אהבך״ — זה אותו הדבר. הרי אפשר היה לכתוב תחילה ״ויהפך״, ואחר כך ״לא אבה״, או ״לא אבה״ ואחר כך ״ויהפך״. מהם כל שלושת
05:07 אז אין אותו פסוק איז דא דריי ענינים. עס איז דא דער ענין פון ״ולא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם״. דער רבי שרייבט, אז ס׳איז דא א גבול צו ״לשמוע אל בלעם״, און עס שטייט ״ולא אבה ה׳ אלקיך״. דערנאך שטייט נאך אמאל ״ויהפוך ה׳ אלקיך לך את הקללה לברכה״. און נאכדעם נאך אמאל ״כי אהבך ה׳ אלקיך״. דאס איז א צווייטע זאך. דאס איז נאך א דריטע זאך, ״כי אהבך ה׳ אלקיך״. לכאורה, אין פסוק איז דא דריי ענינים און דריי מאל ווערט דער אייבערשטער דערמאנט, ״ה׳ אלקיך״. ס׳זענען דא דריי ענינים. ס׳איז דא איין נקודה, אבער לכאורה זענען דא דריי ענינים. וממילא קען מען זאגן, ״ולא אבה ה׳ אלקיך״, אז דאס נעמט אריין די גאנצע זאך: ״לא אבה לשמוע אל בלעם״, ״ויהפוך את הקללה לברכה״, ״כי אהבך ה׳ אלקיך״. אדער ״לא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם״, ״ויהפוך את הקללה לברכה״, ״כי אהבך״. פארוואס שטייט דריי מאל ״ה׳ אלקיך״? דאס איז דאך דריי באזונדערע ענינים. און לכאורה זענען דאס באזונדערע ענינים. עס שטייט נאך אמאל ״ה׳ אלקיך״, א דריטע מאל ״ה׳ אלקיך״. ס׳זענען דא טאקע די דריי ענינים. פארוואס שטייט דריי מאל דער אייבערשטערס נאמען, נאך אמאל ״ה׳ אלקיך״, און דריי מאל ״ה׳ אלקיך״? וואס איז דער עומק פון די דריי ענינים וואס ברענגען זיך ארויס אין דעם פסוק? ובפרט אז לכאורה, לכאורה איז עס א כפל הלשון. אז מ׳זאגט ״לא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם״, איז פשט אז דער אייבערשטער האט נישט געוואלט צוהערן צו בלעם. וואס איז ״ויהפוך ה׳ אלקיך לך את הקללה לברכה״? דאס איז נאך אן ענין. און נאך ״כי אהבך״ — דאס איז די זעלבע זאך. מען קען דאך תחילה שרייבן ״ויהפוך״, און דערנאך שרייבן ״לא אבה״, אדער ״לא אבה״ און ״ויהפוך״. וואס זענען די אלע דריי
06:49 עניינים? מה הקשר של כל עניין לעניין השני? כדי לבאר את העניין, נתבסס על מאמרי רבותינו נשיאינו: גם על מאמר של אדמו"ר הצמח צדק, על הביאור הרחב יותר של אדמו"ר המהר"ש ועל הביאור הרחב עוד יותר של אדמו"ר הרש"ב. וישנו גם מאמר של אדמו"ר הריי"צ. זהו היסוד, ובעיקר המאמר של אדמו"ר הריי"צ. זהו המאמר ״השקיפה ממעון קדשך מן השמים״, מאמר שדיבור המתחיל שלו הוא ״השקיפה״, מי"ט כסלו. זהו מאמר של הרבי, שהיה ב[לא ברור]. אבל בעיקר, המשך הנוסח והעניין מבוארים במאמר של אדמו"ר הריי"צ. ומסופר שם סיפור. כרגיל, אחד הסיפורים שמספרים על הרבי הקדוש מברדיצ'ב. כידוע, הרבי הקדוש מברדיצ'ב הוא סניגורן של ישראל. הרבי אמר זאת במאמר, שהרבי מברדיצ'ב ידוע ומפורסם בכל העולמות כמי שמלמד תמיד זכות על יהודים. וישנם סיפורים רבים שבהם רואים כיצד הרבי הקדוש מברדיצ'ב היה תמיד מלמד זכות, במיוחד בימים האלה, הימים הקדושים, ראש השנה, יום הכיפורים והימים הנוראים. זו הייתה באמת עבודה מיוחדת: לדבר בזכותם ובמעלותם של ישראל. אחד הסיפורים, מבין עשרות הסיפורים, הוא שפעם הלך הרבי הקדוש מברדיצ'ב — זה היה ביום הכיפורים, או [לא ברור] — וניגש אליו אדם ואמר לו: ״עשיתי כל העבירות שבעולם! את כל העבירות שנמצאות בתורה, את
06:49 ענינים? וואס איז דער שייכות פון יעדן ענין לגבי דעם צווייטן? אז מבאר זיין דעם ענין מיוסד אויף דעם מאמר פון רבותינו נשיאינו, אויך אין דעם מאמר פון צמח צדק, און מיט מער ביאור פון דעם מהר״ש און מיט מער ביאור פון דעם מהרש״ב. און עס איז דא דער מאמר פון דעם מהריי״צ. דאס איז דער יסוד, בעיקר דער מאמר פון דעם מהריי״צ. דאס איז דער מאמר פון ״השקיפה ממעון קדשך מן השמים״, א מאמר מיט דעם דיבור המתחיל, ״השקיפה״, פון די יו״ד־טי״ת כסלו. דאס איז דער מאמר פון דעם רבי׳ן, וואס איז געווען אין, אין [לא ברור]. אבער בעיקר, דער המשך פון דעם נוסח און דער ענין איז מבואר אין דעם מאמר פון דעם רבי׳ן ריי״צ. און מ׳דערציילט דארט א סיפור. כרגיל, איינע פון די סיפורים וואס מען דערציילט פון דעם הייליגן בארדיטשובער. כידוע אז בכלל, דער הייליגער בארדיטשובער איז סניגורן של ישראל. דער רבי האט דאס געזאגט אין דעם מאמר, אז דער בארדיטשובער איז ידוע ומפורסם בכל העולמות, אז ער איז דער וואס איז מלמד זכות אויף אידן שטענדיג. און עס זענען דא ריבוי סיפורים, אז מ׳זעט ביים הייליגן בארדיטשובער ווי ער איז שטענדיג מלמד זכות געווען, אויפן ספעציעל אין די טעג, די הייליגע טעג, ראש השנה, יום הכיפורים און ימים נוראים. דאס איז באמת געווען אן עבודה מיוחדת, אז מ׳רעדט בזכותם ובמעלותם של ישראל. איינע פון די סיפורים, צווישן די צענדליגער סיפורים, איז אז אמאל איז דער רבי, דער הייליגער בארדיטשובער, געגאנגען — ס׳איז געווען יום הכיפורים, אדער [לא ברור] — און עס איז צוגעקומען צו אים איינער און האט אים געזאגט: ״איך האב געטאן כל העבירות שבעולם! אלע עבירות וואס געפינען זיך אין תורה, איך האב די עבירות, את
08:42 הכול, את הכול, את הכול עשיתי״. והרבי מברדיצ'ב אמר לו: ״אני מקנא בך״. אמר לו האיש: ״מה פירוש, הרבי מברדיצ'ב? הרי אמרתי לך שעשיתי את כל העבירות שבעולם!״ אמר לו הרבי מברדיצ'ב: ״כן, ובגלל זה אני מקנא בך״. שאל האיש: ״על מה הרבי מקנא בי?״ אמר לו הרבי מברדיצ'ב: ״הרי הגמרא אומרת שכאשר עושים תשובה, ובפרט תשובה מאהבה, כל זדונותיו נעשו לו כזכויות. העבירות הופכות לזכויות״. אמר הרבי מברדיצ'ב: ״אני, אם אני רוצה זכויות, צריך לעבוד קשה: עוד מצווה, עוד מצווה, עוד פסוק בתורה, עוד דבר. כן, מצווה היא עוד זכות. אתה, אם פעם אחת תעשה תשובה מאהבה, כל הזדונות שלך ייהפכו לזכויות. תהיה לך כמות עצומה, ריבוי זכויות. ולכן אני מקנא בך״. מה הוא הביא לידי ביטוי? בימים האלה, ימי התשובה, הוא גילה את הניצוץ וכו' וכו'. על דרך זה ישנם עשרות סיפורים על הרבי הקדוש מברדיצ'ב, שבהם הביא לידי ביטוי את מעלותם של ישראל. עוד סיפור אחד אני רוצה לספר; הוא אולי לא כל כך מפורסם, אבל מספרים שפעם נכנס הרבי מברדיצ'ב לבית הכנסת, והיה שם אחד מן החלשים [לא ברור]. כשהסתובב ושמע כיצד יהודים מתפללים ואומרים את מילות התפילה, ראה יהודי עומד, איש פשוט, עם הארץ, ועושה [לא ברור] גדול. והרבי מברדיצ'ב הרגיש שהיהודי הזה, בתפילתו,
08:42 הכל, את הכל, את הכל געטאן.״ און דער בארדיטשובער האט אים געזאגט: ״איך בין דיר מקנא.״ ער רעדט צו אים: ״וואס, דער בארדיטשובער, וואס הייסט עס? איך האב דיר דאך געזאגט אז איך האב געטאן אלע עבירות שבעולם!״ האט אים דער בארדיטשובער געזאגט: ״יא, און צוליב דעם בין איך דיר מקנא.״ פרעגט ער: ״וואס איז דער רבי מיר מקנא?״ זאגט אים דער בארדיטשובער: ״די גמרא זאגט דאך, אז בשעת מען טוט תשובה, ובפרט תשובה מאהבה, איז דאמאלט כל זדונותיו נעשו לו כזכויות. אז די עבירות ווערן זכויות.״ זאגט דער בארדיטשובער: ״איך, אז איך וויל האבן זכויות, דארף איך שווער ארבעטן: נאך א מצוה, נאך א מצוה, נאך א פסוק תורה, נאך א זאך. יא, א מצוה איז נאך א זכות. דו, אויב דו וועסט איין מאל, וועסט ער בעטן תשובה מאהבה, איז אלע דיינע זדונות ווערן איבערגעקערט אין זכויות. וועסט האבן א וועלט, א ריבוי זכויות. און דערפאר בין איך דיר מקנא.״ וואס ברענגט ער ארויס געווען? אין די ימים, טעג פון תשובה, אז ער האט מגלה געווען דעם ניצוץ וכו׳ וכו׳. על דרך זה זענען דא צענדליגער סיפורים פון דעם הייליגן בארדיטשובער, ווי ער האט ארויסגעברענגט מעלותם של ישראל. נאך איין סיפור וויל איך דערציילן; ס׳איז אפשר נישט אזוי מפורסם, אבער מ׳דערציילט, אז אמאל איז דער בארדיטשובער אריינגעגאנגען אין שול, און עס איז געווען אז איינער פון די שוואכע [לא ברור], און אז ער איז ארומגעגאנגען, געהערט ווי אזוי אידן דאווענען, אידן זאגן די ווערטער פון דאווענען, האט ער געזען, געשטאנען א איד, א איש פשוט, אן עם הארץ, און ער האט געמאכט א גרויסע [לא ברור]. און דער בארדיטשובער האט דערפילט אז דער איד מיט זיין תפילה איז
10:29 מבטל את כל הגזירות. ניגש אליו הרבי מברדיצ'ב ושאל אותו: ״למה כיוונת?״ היהודי לא הבין בתחילה מה הרבי מברדיצ'ב רוצה ממנו. לבסוף הבין ואמר שהתפלל בכוונה על הפסוק שאנו אומרים בתפילות: ״אם עוונותינו ענו בנו, ה' עשה למען שמך״. אנו אומרים לקב"ה שאם העבירות אומרות עלינו דברים, דברים רעים רחמנא ליצלן, ירחם עלינו הקב"ה למען שמו. אותו יהודי, איש פשוט שלא ידע, פירש כך: ״אם עוונותינו״ — אכן חטאנו, אבל ״ענו בנו״ — אנחנו ילדים. הוא פירש כאן את המילה ״בנו״ כאילו נאמר שאנחנו בנים. כשילד אינו מתנהג כפי שצריך, אביו מרחם עליו, אוהב אותו ומוחל וסולח לו. ילד קטן, כשהוא מתלכלך, אביו מוחל לו מיד ומנקה אותו. לכן ״אם עוונותינו״ — אכן חטאנו, אבל ״ענו בנו״ — אנחנו ילדים. והרבי הקדוש מברדיצ'ב לקח את הפירוש הזה, וממנו עשה לימוד זכות שלם על יהודים וביטל גזירות רבות. וכשעומדים בימים האלה, בימים הנוראים, נחזור לפסוק שלנו, לעניין של בלעם הרשע. שלושת העניינים שבפסוק הזה הם שלושה זמנים
10:29 מבטל אלע גזירות. איז דער בארדיטשובער צוגעגאנגען צו אים און אים געפרעגט: וואס האסטו מכוון געווען? דער איד האט נישט פארשטאנען לכתחילה וואס דער בארדיטשובער וויל פון אים. צום סוף האט ער פארשטאנען און געזאגט אז ער האט זיך מתפלל געווען מיט א כוונה אויף דעם פסוק וואס מיר זאגן אין די תפילות: ״אם עוונותינו ענו בנו, ה׳ עשה למען שמך״. זאגט מען דעם אויבערשטן, אז אויב די עבירות זאגן אויף אונז זאכן, שלעכטע זאכן רחמנא ליצלן, זאל דער אויבערשטער אויף אונז רחמנות האבן למען שמך. האט דער איד געטייטשט, אן איש פשוט, וואס האט נישט געוואוסט, האט ער געטייטשט: ״אם עוונותינו״ — מיר האבן טאקע געזינדיגט, אבער ״ענו בנו״ — מיר זיינען קינדערלעך. דא געטייטשט ער ״בנו״, אז מיר זיינען קינדער. אז א קינד פירט זיך נישט ווי עס דארף צו זיין, דער טאטע האט אויף אים רחמנות, האט אים ליב, איז אים מוחל וסולח. א קליין קינד, ווען ער שמוצט זיך, דער טאטע איז אים גלייך מוחל און ווישט אים אפ. איז ״אם עוונותינו״ — מיר האבן טאקע געזינדיגט, אבער ״ענו בנו״ — מיר זיינען קינדער. און דער הייליגער בארדיטשובער האט גענומען דעם טייטש, און פון דעם האט ער געמאכט א גאנצן לימוד זכות אויף אידן, און האט מבטל געווען א ריבוי גזירות. איז בשעת מ׳שטייט די טעג פון די ימים נוראים, איז צוריק צו אונזער פסוק, דעם ענין פון בלעם הרשע. און די דריי ענינים וואס ליגן דא אין דעם פסוק, דאס איז דריי זמנים
12:04 בזמני חודש תשרי: הזמן של ראש השנה, אחריו הזמן של יום הכיפורים, ואחריו הזמן של חג הסוכות ושמיני עצרת. לשלושת הזמנים האלה מכוונים שלושת העניינים שבפסוק. ובהקדם, כפי שמבואר העניין: כדי להבין מה עניינו של בלעם הרשע, שהיה המנגד והלעומת־זה של משה רבנו. כי על הפסוק ״ולא קם נביא עוד בישראל כמשה״, שכתוב בסוף החומש, שלא היה נביא כמשה רבנו, אומרת הגמרא: בישראל לא קם, אצל היהודים; אבל באומות העולם קם. ומיהו? בלעם. אם כן, בלעם היה באותה מדרגה, כמובן בצד הרע, בצד השלילה, אבל באותה דרגה כמו משה רבנו. והמדרש אומר על כך שהיו שני אנשים שהסתובבו בבית המלך: ישנו השר, שיודע מה מתרחש בבית המלך, וישנו הטבח, שמסתובב גם הוא בבית המלך. כמובן, אלה שני דברים שונים לגמרי: האחד הוא השר והשני הוא הטבח, אבל שניהם מסתובבים בבית המלך. על דרך זה בלעם ומשה רבנו. כי אצל שניהם מופיע עניין הדעת. אצל משה רבנו היה עניין דעת עליון. משה רבנו, רעיא מהימנא, שמדרגתו הייתה עניין הדעת. גם אצל בלעם נאמר ״יודע דעת עליון״; היה אצלו עניין של דעת. ההבדל הוא מן הקצה אל הקצה, שאצל משה רבנו
12:04 אין די זמנים פון חודש תשרי: דער זמן פון ראש השנה, דערנאך דער זמן פון יום הכיפורים, און דערנאך דער זמן פון חג הסוכות ושמיני עצרת. און אויף דעם גייען די דריי ענינים אין דעם פסוק. ובהקדם, ווי ס׳מבואר דער ענין, צו פארשטיין וואס איז דער ענין פון בלעם הרשע, וואס בלעם איז דא געווען דער מנגד און דער לעומת זה פון משה רבנו. ווייל די גמרא זאגט: ״ולא קם נביא עוד בישראל כמשה״, שטייט אין סוף חומש, אז עס איז נישט געווען אזא נביא ווי משה רבנו. זאגט די גמרא: בישראל לא קם, ביי אידן; אבער באומות העולם קם, ומנו? בלעם. אלזא בלעם איז געווען אין דער זעלבער מדרגה, כמובן אין דער צד הרע, אין צד השלילה, אבער ער איז געווען די זעלבע דרגא ווי משה רבנו. און דער מדרש זאגט אויף דעם, אז עס זענען געווען צוויי מענטשן וואס דרייען זיך בבית המלך. איז דא דער שר, וואס ווייסט וואס טוט זיך אין בית המלך, און איז דא דער טבח, דער קאכער, וואס דרייט זיך אויך אין בית המלך. כמובן, דאס איז אינגאנצן אן אנדער רייך: איינער איז דער שר און איינער איז דער טבח, אבער ביידע דרייען זיך בבית המלך. על דרך זה, בלעם ומשה רבנו. ווייל ביי ביידן שטייט דער ענין פון דעת. און משה רבנו, ביי אים איז געווען דער ענין פון דעת עליון. משה רבנו, רעיא מהימנא, וואס זיין מדרגה איז געווען דער ענין פון דעת. ביי בלעם שטייט אויך ״יודע דעת עליון״; ער איז געווען אן ענין פון דעת. דער חילוק איז מן הקצה אל הקצה, אז ביי משה רבנו
13:32 הייתה דעת בגדלות, דעת דקדושה, ואצל בלעם היה עניין הדעת, רחמנא ליצלן, באופן הפוך: דעת דלעומת זה, דעת דקליפה. מה הביאור בזה? החסידות מבארת: מהו עניינה של דעת? ומה עלינו ללמוד מכך לעניין שאנו מדברים עליו כאן — כיצד צריך להסתכל על יהודים? הרי מבואר בחסידות שדעת היא מלשון הכרה והרגשה. דעת אינה עניין של הבנה. הבנה היא חכמה ובינה; דעת היא עניין של הכרה והרגשה. זהו עניין עמוק ועדין הרבה יותר, מפני שהוא אינו נכנס לאותיות של הבנה, אלא הוא סוג של תחושה, הכרה והרגשה, להרגיש ולקלוט דבר עדין הרבה יותר. יש דברים שאי אפשר להסביר במילים. אי אפשר לראות אותם, ואי אפשר לבאר אותם. אבל מי שיש לו כוח הדעת, הכרה והרגשה, חודר פנימה ורואה את הנקודה, את הנקודה הנסתרת, ומגלה אותה ומוציא אותה מן ההעלם אל הגילוי. ובזה טמון ההבדל בין משה רבנו לבין, להבדיל, בלעם הרשע. משה רבנו, שהייתה לו דעת דקדושה, כשביט על יהודים ראה את הנקודה היהודית. הוא ראה את נקודת הטוב, הקדושה והחמימות ש
13:32 איז געווען דער דעת אין גדלות, דעת דקדושה, און ביי בלעם איז געווען דער ענין פון דעת, רחמנא ליצלן, אויף א פארקערטן אופן, דעת דלעומת זה, דעת דקליפה. וואס איז דער ביאור? מבאר די חסידות, וואס איז דער ענין, וואס איז דער פשט, דער ענין פון דעת? און וואס איז דאס פאר אונז צו וויסן, ווען מ׳גייט אויף דעם ענין וואס מ׳רעדט דא, ווען מ׳גייט ווי מ׳דארף קוקן אויף אידן? ווייל דער ענין פון דעת, איז דאך מבואר אין חסידות, אז דעת איז מלשון הכרה והרגשה. דעת איז נישט דער ענין פון פארשטאנד. פארשטאנד, דאס איז חכמה בינה, איז דער ענין פון פארשטאנד. דעת איז דער ענין פון הכרה והרגשה. דאס איז אסאך א טיפערער, איידעלער ענין. ווייל דאס איז דער ענין וואס קומט נישט אריין אין אותיות פון פארשטאנד, נאר דאס איז א מין דערפילן, הכרה והרגשה. א פארן דערפיל, דערהערן, אסאך אן איידעלערע זאך. איז דא זאכן וואס מ׳קען נישט געבן צו פארשטיין אין אותיות. מ׳קען דאס נישט זען, מ׳קען דאס נישט מסביר זיין. אבער דער וואס האט דעם כח הדעת, האט די הכרה והרגשה, קריכט ער אריין און ער זעט אויף דעם פינטעלע, אויף דעם באהאלטענעם פינטעלע, און דאס מגלה און ברענגט ארויס פון העלם לגילוי. און אין דעם שטייט דער נפקא מינה צווישן משה רבנו און, להבדיל, בלעם הרשע. משה רבנו, וואס ער איז געווען דעת דקדושה, זיין דעת דקדושה איז געווען אז בשעת ער האט געקוקט אויף די אידן, האט משה רבנו געזען דעם פינטעלע איד. ער האט געזען דעם פינטעלע פון גוטקייט, הייליקייט און ווארעמקייט וואס
15:01 נמצאת אצל כל יהודי. אגב, הוא יכול להיות חוטא ופושע, וכשעומדים ומסתכלים עליו ורואים את התנהגותו, היא כלל אינה התנהגות טובה. התנהגותו לא הייתה כפי שצריך להיות. אבל משה רבנו, שהייתה לו עין טובה, הסתכל עליו בכוח הדעת שלו, בכוח ההכרה וההרגשה, והרגיש את הטוב האמיתי, את הנקודה היהודית, את נקודת הקדושה והטהרה שנמצאת אצל אותו יהודי, גם אם הוא, רחמנא ליצלן, הפושע הגדול ביותר וקל שבקלים. הוא הסתכל עליו וראה את נקודת היהדות האמיתית שלו, ובמבט הזה, בעין הטובה שהייתה למשה רבנו, שלף והוציא את הטוב הנמצא בהעלם אל הגילוי. ובכך היה מלמד זכות על יהודים תמיד. וכשרואים בתורה את זמן חטא העגל ואת זמן חטא המרגלים, בזמנים הקשים ביותר, כשנראה היה שהתנהגותם של היהודים כלל אינה טובה, משה רבנו, בעינו הטובה, קלט מיד את נקודת הטוב ועורר את נקודת היהדות. ובכך הוא [לא ברור]. זו הייתה מעלתו של משה רבנו, זו הקדושה. להבדיל, גם אצל בלעם הרשע היה הדבר הזה, אבל בקצה ההפכי. הוא היה
15:01 געפינט זיך ביי יעדער איד. אגב, ער קען זיין א חוטא ופושע, און ווען מ'שטייט און מ'קוקט אויף אים, זעט מען אויף אים זיין הנהגה, איז אין גאנצן נישט קיין גוטע הנהגה. זיין הנהגה איז געווען נישט אזוי ווי ס'דארף צו זיין. אבער בשעת משה רבנו, וואס ער איז געווען אן עין טובה, האט ער געקוקט אויף דעם מיט זיין כח הדעת און דער כח ההכרה וההרגשה, ער האט דערפילט וואס די אמת'ע גוטקייט, די פינטעלע איד, די פינטעלע קדושה וטהרה וואס געפינט זיך ביי דעם אידן, וואס ער איז דער גרעסטער, רחמנא ליצלן, דער גרעסטער פושע און קל שבקלים. אבער ער האט געקוקט אויף אים און ער האט געזען זיין אמת'ע נקודת היהדות, און ער האט ארויסגעשלעפט מיט דעם קוק, מיט דעם עין טובה וואס משה רבנו האט געהאט, און ער האט ארויסגעשלעפט, ארויסגעצויגן, אט די גוטקייט וואס געפינט זיך בהעלם אל הגילוי. און מיט אט דעם האט ער מלמד זכות געווען אויף אידן שטענדיג. און ווען מ'זעט אין תורה, דער זמן פון חטא העגל, דער זמן פון חטא המרגלים, אין די שווערסטע זמנים, וואס ס'איז נישט גארנישט געווען ביי אידן הנהגה, ס'קוקט דאך אזוי אויס, איז משה רבנו מיט זיין עין טובה האט ער גלייך דערהערט די פינטעלע גוט, און האט מעורר געווען די נקודת היהדות. און מיט דעם האט ער [לא ברור], וואס איז געווען די מעלה פון משה רבנו, דאס איז די קדושה. להבדיל, ביי בלעם הרשע איז אויך געווען אין אים דאס, אבער דאס איז געווען אויפן קצה ההפכי. ער איז
16:28 בעל עין רעה, כפי שנאמר במשנה בפרק ה'. ומכיוון שהייתה לו עין רעה, בהכרה ובהרגשה שלו הוא ראה וחיפש תמיד את נקודת הרע, את הנקודה הבלתי רצויה שנמצאת אצל יהודי אחר. כשהוא ראה אדם אחר, גם אם התנהגותו של אותו אדם הייתה נאה וטובה, הוא חיפש היכן נמצאת אצלו נקודת החולשה. ואצל יהודים הוא חיפש היכן אפשר למצוא את חלק הרע שבהם. לזה היו לו חוש והרגשה, והוא שלף אותו מן ההעלם אל הגילוי. וזה מה שרואים בפרשת בלק ובלעם: בלעם חיפש כל הזמן כל מיני עניינים שבהם אפשר לראות חולשה אצל היהודים. הוא הלך לכאן ולשם, אמר את המילה הזאת ואת המילה ההיא, וניסה למצוא היכן נמצאת נקודת החולשה ולשלוף אותה. לכן הוא השיא עצה לבלק בעניין בנות מדין, עבודה זרה וכל הדברים הללו. כל הזמן הוא ניסה למצוא היכן אפשר לתפוס את נקודת החולשה שיש בהם ולהוציא את הרע הזה מן ההעלם אל הגילוי. וזהו הניגוד הגדול ביותר בין הקליפה של בלעם לבין, להבדיל, הקדושה של משה רבנו. ואת העניין הזה משה רבנו
16:28 געווען עין רעה, ווי ס'שטייט אין די משנה פרק ה', און מצד דעם וואס ער האט געהאט עין רעה, איז אין הכרה והרגשה האט ער געזען, געזוכט שטענדיג אויף די פינטעלע שלעכטס, אויף די פינטעלע בלתי רצוי וואס געפינט זיך ביי צווייטן אידן. איז בשעת ער האט געזען א צווייטן מענטשן, און דער מענטש קען זיין זיין הנהגה איז א פיינע הנהגה, א גוטע הנהגה, לעומת זה, אבער ער האט געזוכט וואו איז דא די שוואכע נקודה, וואו איז דא די שוואכע פינטעלע ביי אים. און ביי אידן האט ער געזוכט וואו קען מען געפינען אט דעם חלק הרע שבו, און דערויף האט ער געהאט א געפיל און א הרגשה, און האט עס ארויסגעשלעפט פון העלם אל הגילוי. און דאס איז וואס מ'זעט אין פרשת בלק און בלעם, אז בלעם האט א גאנצע צייט געזוכט כל מיני עניינים וואו קען מען זען די שוואכקייט אין אידן. ער איז געגאנגען דא, געגאנגען דארטן, האט געזאגט אט דעם ווארט, יענעם ווארט, האט געפרוווט געפינען וואו געפינט זיך די שוואכע פינטעלע און אט דעם ענין ארויסשלעפן. דערפאר האט ער משיא עצה געווען בלק, ווען ער איז געקומען מיט די בנות מדין, מיט עבודה זרה און אלע זאכן, האט ער געשפילט א גאנצע צייט וואו קען מען כאפן די שוואכע פינטעלע וואס איז דא ביי זיי און דעם רע ארויסנעמען מן ההעלם אל הגילוי. און דאס איז דער גרעסטער פארקער אין דעם, די קליפה פון בלעם און להבדיל דאס די קדושה פון משה רבנו. און אט דעם ענין האט משה רבנו
17:49 מסר לכל יהודי. אדמו"ר הזקן אומר בתניא שמשה רבנו, שהייתה בו הקדושה הזאת, הוא רעיא מהימנא, רועה נאמן של ישראל, ומסר לכל יהודי את כוח הדעת, כדי שיוכל למצוא את נקודת הטוב והקדושה שנמצאת בו — ההפך מבלעם הרשע. וזה עניינו של השטן המקטרג. כשמגיעים ימי הדין וישנו השטן המקטרג, [לא ברור], עניין הקטרוגים הוא העין הרעה, שמבחינה ברע ומוציאה אותו מן ההעלם אל הגילוי. וכאן נדרשת מיהודים העבודה הזאת. לכן, בימי הדין, בחודשי אלול ותשרי, העבודה שיהודים עובדים על עצמם היא להיות בדוגמת משה רבנו: שתהיה להם הקדושה הזאת, שתהיה להם הכרה והרגשה בטוב של יהודי, שיראו את מעלותיו ויוציאו אותן מן ההעלם אל הגילוי. כפי ששמענו פעמים רבות בשיחות של הרבי, בתקופה של חודשי אלול ותשרי, כמה הדבר נוגע, כמה הוא חשוב וכמה הוא יקר — במשך כל השנה, ובפרט בזמן הזה של חודשי אלול ותשרי — לגלות את מעלותם של ישראל, לדבר על חסדם של ישראל, לחשוף ולהוציא מן ההעלם אל הגילוי את נקודת הטוב, הקדושה, החמימות והיוקר שנמצאת אצל יהודים, ולגלות את העניין הזה ו
17:49 איבערגעגעבן צו יעדער אידן. זאגט דער אלטער רבי אין תניא, אז משה רבנו, וואס האט דאס, די קדושה, ער איז רעיא מהימנא, האט ער איבערגעגעבן צו יעדער אידן, רועה נאמן של ישראל, האט ער אריינגעגעבן יעדן אידן דעם כח הדעת, אז מ'קען געפינען די פינטעלע גוטקייט און קדושה וואס איז דא ביי אים. היפך ווי בלעם הרשע. און דאס איז דער ענין וואס סותר מקטרג. בשעת מ'זעט אז עס קומט צו גיין ימי הדין און ס'איז דא דאס סותר מקטרג, [לא ברור], איז דאס ענין פון די קטרוגים, איז דער עין רעה וואס געפינט זיך אויף דעם שלעכטס און עס ארויסנעמען פון העלם אל הגילוי. און דא מאנט זיך ביי אידן די עבודה, און דערפאר אין ימי הדין טעג, איז מען פון חודש אלול און תשרי, די עבודה וואס אידן ארבעטן אויף זיך, זיין בדוגמת משה רבנו, אז מ'זאל האבן דאס, די קדושה, און האבן הכרה והרגשה אין די גוטקייט פון א אידן און זען די מעלות פון א אידן און ארויסברענגען דאס מן ההעלם אל הגילוי. ווי כמה וכמה פעמים איז מען געווען הערן פון דעם רבי'ן אין די שיחות, יא, אין די תקופה פון חודש אלול און תשרי, וויפיל ס'איז נוגע, וויפיל ס'איז וויכטיג, וויפיל ס'איז טייער, בפרט די גאנצע יאר, אבער בפרט אין דעם זמן פון חודש אלול און תשרי, צו ארויסברענגען מעלותם של ישראל, צו רעדן בעת חסדם של ישראל, צו אויפדעקן, ארויסציען מן ההעלם אל הגילוי די פינטעלע גוטקייט און הייליגקייט און ווארעמקייט און טייערקייט וואס געפינט זיך ביי אידן, און אט דעם ענין מגלה זיין און
19:15 על ידי כך מלמדים זכות על יהודים. וזוהי עיקר העבודה הנדרשת מאיתנו בימים האלה: כשאומרים דברי תורה לראש השנה, כשמעוררים יהודים, כשנמצאים בזמני תשובה, צריך להבליט את מעלותם של ישראל, ועל ידי כך לעורר לתשובה. ולא, חס ושלום, להפך, כפי שהייתה שיטתו של בלעם, להבדיל. ולפי זה יוצא שיש בפירוש הזה שלוש מדרגות בעבודה הנדרשת מאיתנו כעת, וממילא גם למעלה, מידה כנגד מידה. כאשר יהודי נוהג באופן הזה, הוא מעורר למעלה הנהגה באותו אופן. ובזה יש שלושה שלבים. ישנו העניין של ״ולא אבה ה׳ אלקיך לשמוע אל בלעם״. הקב״ה, מצד רחמיו ואהבתו ליהודים — וזוהי משמעות ״ה׳ אלקיך״: שם הוי׳ הוא מידת הרחמים, ו״אלקיך״ פירושו האלוקים שלך — מצד מידת הרחמים של הקב״ה, המדרגה הראשונה היא ״לא אבה״. הקב״ה כלל אינו רוצה להקשיב למקטרג. בא מקטרג ורוצה להצביע על נקודות חולשה, להבליט חולשה אצל יהודי, לומר אולי מילה השייכת, חס ושלום, להפך ממעלותם של ישראל — והקב״ה אומר: ״לא אבה״, אינני רוצה כלל לשמוע מה אתה אומר. וכפי שכותב אדמו״ר הצמח צדק במאמר על הפסוק הזה, שידוע מעשה שהיה בימי הבעל שם טוב. הוא מספר שם את המעשה.
19:15 דורך דעם מלמד חסד זיין אויף אידן. און דאס איז דער עיקר העבודה וואס מ'מאנט זיך אין די טעג: בשעת מ'זאגט ראש השנה תורה, בשעת מ'איז מעורר אידן, בשעת מ'איז אין די זמני תשובה, דארף מען ארויסברענגען מעלותם של ישראל, און דורך דעם מעורר זיין תשובה. און ניט חס ושלום דעם היפך, וואס דאס איז געווען די שיטה פון, להבדיל, בלעם. וממילא, לפי זה קומט אויס די פירוש וואס זאגט דריי מדרגות אין דער עבודה וואס מ'מאנט זיך יעצט, און ממילא למעלה, מידה כנגד מידה. דורך דעם וואס א איד פירט זיך בזה האופן, איז דורך דעם איז א התעוררות למעלה: איך וועל זיין אויף דעם זעלבן אופן. און אין דעם זענען פאראן דריי שלבים. ס'איז פאראן דער ענין פון „ולא אבה ה' אלקיך לשמוע אל בלעם“. דער אייבערשטער, מצד דעם וואס דער אייבערשטער האט רחמים און האט ליבשאפט צו אידן, וואס דאס איז דער טייטש „ה' אלקיך“ — הוי' אלקיך, שם הוי' דאס איז מידת הרחמים, אלקיך, דיין גאט — מצד מידת הרחמים פון דעם אייבערשטן, די ערשטע מדרגה אין מידת הרחמים איז „לא אבה“. דער אייבערשטער וויל זיך גארנישט צוהערן צו דעם מקטרג. קומט צו גיין א מקטרג און ער וויל ארויסברענגען אפשר שוואכע פינטלעך, ער וויל ארויסברענגען א שוואכקייט אין א איד, ער וויל זאגן אפשר א ווארט וואס געהערט, חס ושלום, צו דעם היפך פון מעלותם של ישראל — קומט דער אייבערשטער און זאגט: „לא אבה“, איך וויל גארנישט הערן וואס דו זאגסט. און ווי ער שרייבט אין דעם מאמר פון דעם צמח צדק אויף דעם פסוק, אז ידוע מעשה שהיה בימי הבעל שם טוב. דערציילט ער, ווי ער זאגט דאס, די מעשה.
20:49 שבימיו הייתה עת של קטרוג בדין למעלה. כאשר בא הסמ״ם בטענות גדולות, רחמנא ליצלן, על יהודים, לא הייתה זו עת לזמן אותו ולהתווכח עמו, אלא גירשו אותו מכל המדרגות, דחפו אותו — ״לא שם״ — דחפו ודחפו החוצה, עד שהרחיקו אותו. ״לא אבה״ — הקב״ה לא רצה לשמוע את טענותיו וגירש אותו לגמרי. וזוהי העבודה של ראש השנה. בראש השנה יהודי עומד בתנועה של התמסרות לקב״ה, ואינו רוצה כלל לעסוק בעניינים בלתי רצויים. בראש השנה דווקא אין מזכירים עניינים בלתי רצויים. לא מדברים על עבירות, לא מדברים על תשובה, לא מדברים על חטאים. בראש השנה עדיין אין מזכירים שום עניין של חטאים ועבירות. בראש השנה יהודי אומר: ״אבינו מלכנו, אין לנו מלך אלא אתה״; הוא מוסר את עצמו לקב״ה. הוא אינו רוצה לשמוע על שום דבר אחר. וכך גם ביחס לזכותם של ישראל. בראש השנה יהודי מעמיד את עצמו במצב שבו כל עניינו הוא לדבר בזכותם של ישראל. כידוע, כפי שמבואר ומובא בשם אדמו״ר המהר״ש, שמאות ואלפי מלאכים ממתינים בליל ראש השנה לכך שיהודי אחד יאחל לחברו ״לשנה טובה תכתב ותחתם״. ומכוח זה נמשכות ההמשכות הגדולות ביותר, ההשפעות הגדולות ביותר והברכות הגדולות ביותר. כפי שהוא אומר בהמשך,
20:49 אז ס'איז געווען בימיו, איז געווען א זמן וואס איז געווען קטרוג אין דין למעלה, וואס ווען עס קומט צו גיין דער סמ״ם מיט טענות גדולות אויף רחמנא ליצלן אויף אידן, וואס איז נישט געווען קיין צייט צו מזמין זיין א שייך און מתווכח זיין, האט מען אים ארויסגעטריבן פון אלע טרעפ, וואס אים דחפו, „לא שם“, דחפו ודחפו החוצה, וואס מ'האט אים פארטריבן. „לא אבה“ — דער אייבערשטער האט נישט געוואלט הערן זיינע טענות און אים אינגאנצן פארטריבן. וואס דאס איז די עבודה פון ראש השנה. ראש השנה, דורך דעם וואס א איד אין ראש השנה שטעלט זיך אוועק אין א תנועה וואס ער גיט זיך איבער צום אייבערשטן און ער וויל אין גאנצן נישט טון מיט ענינים בלתי רצויים. ראש השנה דערמאנט מען פונקט נישט קיין ענינים בלתי רצויים. מ'רעדט נישט וועגן עבירות, מ'רעדט נישט וועגן תשובה, מ'רעדט נישט וועגן חטאים. ראש השנה דערמאנט מען נאך נישט קיין שום ענין פון חטאים און עבירות. ראש השנה זאגט א איד: „אבינו מלכנו, אין לנו מלך אלא אתה“; ער גיט זיך אוועק צום אייבערשטן. ער וויל גארנישט הערן קיין שום אנדערע זאך. און על דרך זה בזכותם של ישראל. אין ראש השנה שטעלט זיך א איד אוועק, און כל ענינו איז: ער וויל רעדן בזכותם של ישראל. כידוע, ווי ס'איז מבואר, ווי ס'ברענגט זיך וואס דער רבי מהר״ש האט געזאגט, אז הונדערטער, טויזנטער מלאכים ווארטן ליל ראש השנה אז איין איד זאל ווינטשן דעם צווייטן „לשנה טובה תכתב ותחתם“. און מצד דעם ווערן געטיילט די גרעסטע המשכות, די גרעסטע השפעות, די גרעסטע ברכות. ווי ער זאגט ווייטער,
22:18 שהמלאכים יודעים שהקדוש ברוך הוא מתאווה לשמוע שבחן של ישראל. הקב״ה, כביכול, ממתין לשמוע את שבחן של ישראל, אפילו יותר מכפי שהוא ממתין ללשונם של צדיקים. כאשר יהודי עומד בראש השנה בתנועה של התעלות, של ביטול הרצון, ומוסר את רצונותיו לקב״ה, ואינו מסתכל בעין רעה על יהודי אחר ואינו רואה שום איש — להפך, הוא רואה רק את הטוב ומתמסר לקב״ה כדי שיעזור — על ידי כך הוא זוכה ל״לא אבה ה׳ אלקיך״: הקב״ה אינו רוצה כלל לשמוע את דברי המקטרג ומגרש אותו מכל המדרגות. מגיע יום הכיפורים, וכאן העבודה היא עבודה נעלית יותר. לא רק ״לא אבה״. ״לא אבה״ פירושו: אני דוחה את הדברים, אבל העניינים עדיין קיימים. אינני מקשיב להם, הם אינם נוגעים לי, משליכים אותם החוצה, אבל עדיין נשארה כאן מציאות מסוימת. היא יכולה לעלות שוב. מגיע יום הכיפורים, זמן התשובה, שבו יהודי אומר וידוי והופך, על ידי תשובה מאהבה, זדונות לזכויות. וזהו עניינו של יום הכיפורים, עניין הקטורת. כידוע, כפי שמבואר בחסידות, בין סממני הקטורת יש אפילו דבר שמקורו בחיה טמאה. מור, כפי שמביא אדמו״ר הזקן בביאורי ברכות, מקורו בחיה טמאה. ובזה, והוציא את הפסוקים.
22:18 אז די מלאכים ווייסן אז הקדוש ברוך הוא מתאווה לשמוע שבחן של ישראל. דער אייבערשטער, כביכול, ער ווארט, ער ווארט צו הערן שבחן של ישראל, נאך מער אפילו וויפל דער אייבערשטער ווארט אויף לשונם של צדיקים. ווען א איד ראש השנה שטעלט זיך אוועק אין א תנועה פון התעלות, פון ביטול הרצון, און ער גיט זיך אוועק, זיינע רצונות, צום אייבערשטן, און ער קוקט נישט שלעכט, נישט אויף יענעם אידן, און ער זעט נישט קיין שום איש — פארקערט, ער זעט נאר די גוטקייט און ער גיט זיך אוועק צום אייבערשטן וואס ער זאל העלפן — איז דורך דעם וואס איז ער זוכה צו דעם „לא אבה ה' אלקיך“: דער אייבערשטער וויל גארנישט הערן וואס זאגט דער מקטרג און טרייבט אים ארויס פון אלע טרעפלעך. קומט צו גיין יום הכיפורים, דא איז די עבודה, די העכערע עבודה. נישט נאר „לא אבה“. „לא אבה“ מיינט: מיר וואס איך שטויס, אבער די ענינים זענען דאך דא. איך הער זיך נישט צו צו זיי, מיר רירט עס ניט, מ'ווארפט עס ארויס, אבער דא איז נאך געבליבן א געוויסע מציאות. קען עס נאך אמאל אויפקומען. קומט צו גיין יום הכיפורים, וואו דעמאלט איז דער זמן התשובה, וואס א איד זאגט וידוי און ער איז מהפך, תשובה מאהבה, מהפך זיין זדונות לזכיות. וואס דאס איז דער ענין פון יום הכיפורים, פון ענין הקטורת. כידוע ווי ס'איז מבואר אין חסידות אז קטורת איז דאך די סממנים פון חיה טמאה אפילו. מור, ווי ס'ברענגט זיך דער אלטער רבי אין ביאורי ברכות, אז מור איז פון א חיה טמאה. וואס אין דעם, און ארויסגענומען דעם פסוקים.
23:43 זהו המהפך שבקטורת, עיקר העבודה ביום הכיפורים בקודש הקודשים. העבודה של יום הכיפורים היא שזדונות נעשים לו כזכויות. הדבר עולה למעלה מ״ויהפך ה׳ אלקיך לך את הקללה לברכה״: לא רק שהקללה נעשית ברכה, אלא שהקב״ה משנה אותה כך שמתרחש מהפך. העבודה של סעודות ואהבת ישראל היא שלוקחים אפילו [לא ברור], והופכים [לא ברור]. לוקחים אפילו [לא ברור] והופכים את הזדונות לזכויות. וזה מגיע גבוה עוד יותר, כאשר הופכים זדונות לזכויות. ואין הכוונה כאן ל״ויהפך״ כפשוטו, אלא ל״ויהפך״. המדרגה הראשונה של ״ויהפך״ היא מידת הרחמים, שרוצה להשתלשל [לא ברור]. זו מדרגה של ביטול, אבל עדיין יש דבר מנוגד. ועוד יותר: ״ויהפך״ הוא מידת הרחמים, כי ידוע שיש כמה מדרגות בשם הוי׳. בחסידות מדובר [לא ברור] על כך ששם הוי׳ הוא מידת הרחמים. ולמעלה מזה — רחמים רבים. זו כבר מדרגה שמעל מידת הרחמים. וכאשר הופכים זדונות לזכויות, אדמו״ר הזקן מבאר בתניא: על ידי תשובה מאהבה, ומפני שהצימאון בא דווקא מתוך הריחוק, דווקא מכך שהיה בארץ צייה וצלמוות, [לא ברור], הזדונות נהפכים לזכויות. וזה מה שחסר ב״ויהפך״ — ״הקללה לברכה״. כאן הזדונות נהפכים לזכויות, נעשים זכויות, באופן עמוק עוד יותר מזכויות סתם. זוהי העבודה של יום הכיפורים. אבל אין די בכך. מה צריך לעשות בעקבות זאת?
23:43 דאס איז א מהפך פון קטורת, דער עיקר עבודה יום הכיפורים אין קודש הקדשים. די עבודה פון יום הכיפורים איז, אז זדונות ווערן נעשה לו כזכויות. דאס גייט למעלה פון „ויהפך ה׳ אלקיך לך את הקללה לברכה“: נישט נאר אז די קללה ווערט א ברכה, נאר דער אויבערשטער מאכט איבער, אז עס ווערט א מהפך. דאס עבודה פון סעודות און אהבת ישראל איז, אז מ׳נעמט אפילו [לא ברור], איז מהפך [לא ברור]. מ׳נעמט אפילו [לא ברור] און איז מהפך די זדונות לזכויות. און אט דאס קומט נאך העכער. אז מ׳הפך זדונות לזכויות. וזה שאין הכוונה כאן „ויהפך“ כפשוטו, נאר „ויהפך“. דער ערשטער מדרגה פון „ויהפך“ איז, אז ס׳איז מדת הרחמים וואס וויל זיך משתלשל זיין [לא ברור]. דאס איז א מדרגה פון ביטול, אבער ס׳איז נאכאלץ א הפך. און נאך מער: „ויהפך“ איז מדת הרחמים, כי ידוע שיש כמה מדרגות בשם הוי׳. חסידות רעדט [לא ברור] אז דער שם הוי׳ וואס ער איז, איז מדת הרחמים. און נאך העכער, רחמים רבים. און דאס איז שוין העכער פון מדת הרחמים. און דאס, ווען מ׳איז מהפך זדונות לזכויות, דער אלטער רבי מבאר אין תניא: על ידי תשובה מאהבה, און דורך דעם וואס די צמאון קומט דווקא פון דעם ריחוק, דווקא פון דעם וואס ער איז געווען אין ארץ ציה וצלמות, [לא ברור], איז מהפך זדונות לזכויות. און דאס פעלט אין „ויהפך“ — הקללה לברכה. אז דאס איז מהפך לזכויות, אז ס׳ווערט זכויות, נאך טיפער פון סתם זכויות. דאס איז די עבודה פון יום הכיפורים. אבער מיט דעם איז נישט גענוג. וואס דארף מען טאן מצד דעם?
25:33 צריך לעשות [לא ברור]. זה כבר מהפך. אבל סוף כל סוף, זה עדיין דבר שצריך לבטל ולהפוך. ויש עניין עמוק יותר: הקשר העצמי של יהודים עם הקב"ה, שהוא למעלה לגמרי מזדונות ומביטול הזדונות. כלומר, גם כשהנפש הבהמית והקליפה מתבטלות לגמרי, עדיין כרוכה בזה טרחה. יש עצם מהות הנשמה של יהודי, שהיא דבר אחד עם הקב"ה. העניין הזה הוא למעלה מ״ויהפך״. מהי הדרגה השלישית? כשמגיעים לשמיני עצרת, לשמחת תורה, ולחג הסוכות בכלל — זמן השמחה — אחרי כל ראש השנה ויום הכיפורים, כשמגיעים לסוכות ולשמחת תורה, אז מתגלה האהבה העצמית של יהודים לקב"ה ושל הקב"ה ליהודים, שאין לה שום קשר לכל זה. היא אינה שייכת ליצר הרע ולנפש הבהמית, אין בה טרחה ואין בה זדונות. לא צריך להפוך שום דבר. אין כאן זדונות כלל, אלא יהודים עם הקב"ה לבדם. כידוע, שמיני עצרת הוא ״ישראל ומלכא בלחודוהי״. יהודים עם הקב"ה לבדו, בלי שום דבר [לא ברור]. ומה אומרת התורה בפרשת ויגש בנוגע ליוסף? יוסף הצדיק — ״ולא יכול יוסף להתאפק״, ״ולא עמד איש אתו בהתודע יוסף אל אחיו״. איש לא היה שם כשיוסף התוודע אל אחיו. זה נאמר על שמיני עצרת. אז מתקיים ״ישראל ומלכא בלחודוהי״: יוסף ואחיו — אלו יהודים, כנסת ישראל, עם השכינה. ״ולא עמד איש אתו״ — לשם לא נכנסים מקטרגים [לא ברור]. העניין הזה מתגלה על ידי ה—
25:33 מ׳דארף טאן [לא ברור]. דאס איז שוין א מהפך. אבער סוף כל סוף איז עס עפעס וואס מ׳דארף מבטל זיין, מהפך זיין. ס׳איז דא אבער נאך א טיפערע ענין: ס׳איז דא דער קשר עצמי פון אידן מיטן אויבערשטן, וואס ס׳איז אין גאנצן העכער פון זדונות און ביטול הזדונות. דאס הייסט, אפילו ווען די נפש הבהמית און די קליפה ווערן אינגאנצן אויס, איז דאס נאך א טרחה. ס׳איז דא עצם מהות הנשמה פון א אידן, וואס איז איין זאך מיטן אויבערשטן. דער ענין איז העכער פון „ויהפך“. וואס איז דער דריטער דרגא? ווען מ׳קומט צו שמיני עצרת, שמחת תורה, חג הסוכות בכלל — זמן השמחה — נאך די גאנצע ראש השנה, יום הכיפורים, ווען מ׳קומט צו דעם פון סוכות און שמחת תורה, אט דעמאלט ווערט נתגלה די אהבה עצמית פון אידן צום אויבערשטן, און פון אויבערשטן צו אידן, וואס האט אין גאנצן נישט צו טאן דערמיט. ס׳איז נישט שייך צו יצר הרע און נפש הבהמית, און ס׳איז נישט קיין טרחה, און ס׳איז נישט זדונות. מ׳דארף גארנישט מהפך זיין. ס׳איז גארנישט קיין זדונות; נאר אידן מיטן אויבערשטן בלחודוהי. ווי ס׳איז ידוע, שמיני עצרת איז „ישראל ומלכא בלחודוהי“. אידן מיטן אויבערשטן אליין, דאס איז קיין שום זאך [לא ברור]. און ווי זאגט די תורה אין פרשת ויגש בנוגע יוסף? אז יוסף הצדיק, „ולא יכול יוסף להתאפק“, „ולא עמד איש אתו בהתודע יוסף אל אחיו“. קיין איינער איז נישט דארט ווען יוסף האט זיך מתוודע געווען צו זיינע ברידער. דאס גייט אויף שמיני עצרת. אט דעמאלט איז „ישראל ומלכא בלחודוהי“. אז יוסף מיט אחיו — דאס איז אידן, כנסת ישראל, מיט דער שכינה. „ולא עמד איש אתו“ — דארט גייט קיין משטרים [לא ברור]. דער ענין ווערט נתגלה דורך די
27:21 שמחה שיש בשמיני עצרת. אז מתקיים ״ישראל ומלכא בלחודוהי״, האהבה העצמית של הקב"ה ליהודים, וזו הדרגה השלישית, שלמעלה מ״ויהפך״. זהו עצם ומהות אין סוף ברוך הוא, הקב"ה עצמו עם היהודים, כשנשמות ישראל הן דבר אחד עם הקב"ה עצמו. והעניין הזה קיים ומתגלה בזמן השמחה, בסוכות ובשמחת תורה. וכפי שהתורה מספרת לנו [לא ברור], זה מגיע דווקא [לא ברור]. וצריך לדעת שעל ידי כך שיהודי מעמיד את עצמו בתנועה כזו של אהבת ישראל — לאהוב יהודי כפי שהוא, לגלות את האהבה העצמית כלפי יהודי אחר, ולגלות [לא ברור] ליהודי אחר — הרי מדברים [לא ברור] של ישראל. על ידי זה נוהגים מלמעלה מידה כנגד מידה: לא רק ״ויהפך ה׳ אלקיך לך את הקללה לברכה, כי אהבך ה׳ אלקיך״, אלא מתגלה האהבה העצמית של הקב"ה אלינו ושלנו לקב"ה. ועל ידי זה אנו בטוחים ומובטחים שהקב"ה יכתוב ויחתום את כולנו בכל החתימות הטובות והברכות, בגשמיות וברוחניות. ושתהיה השנה הזו שנה של גאולה, שנת הישועה, ושהדבר יהיה בקרוב בימינו, אמן — הגאולה האמיתית והשלימה על ידי משיח צדקנו.
27:21 שמחה וואס מ׳האט אין שמיני עצרת. אט דעמאלט איז „ישראל ומלכא בלחודוהי“, די אהבה עצמית פון אויבערשטן צו אידן, און דאס איז דער דריטער דרגא, העכער פון „ויהפך“. דאס איז עצם ומהות אין סוף ברוך הוא, דער אויבערשטער אליין מיט אידן, וואס נשמות ישראל איז איין זאך מיטן אויבערשטן אליין. און דער ענין שטייט און ווערט נתגלה אין דעם זמן השמחה, סוכות, שמחת תורה. און דאס לויט ווי די תורה דערציילט אונז [לא ברור], קומט צו גיין דווקא [לא ברור]. און דאס זאל וויסן זיין, אז דורך דעם וואס א איד שטעלט זיך אוועק אין אזא תנועה פון אהבת ישראל, ליב האבן אן אידן ווי ער איז, און מגלה זיין די אהבה עצמית צו ליב האבן א צווייטן אידן, און מגלה זיין [לא ברור] א צווייטן אידן, נו, רעדט מען [לא ברור] של ישראל. דורך דעם פירט מען זיך מידה כנגד מידה אז למעלה, אז נישט נאר „ויהפך ה׳ אלקיך לך את הקללה לברכה“, כי אהבך ה׳ אלקיך, נאר ס׳ווערט נתגלה די אהבה עצמית פונעם אויבערשטן צו אונז און פון אונז צום אויבערשטן. און דורך דעם באקומט מען בטוח ומובטח, אז דער אויבערשטער זאל אונז אלע אנשרייבן און אפחתמ׳ען מיט אלע כסימעס טובות און ברכות, בגשמיות וברוחניות. אז דאס זאל זיין, אז דאס יאר זאל זיין א גאולה, שנת הישועה, און דאס זאל זיין בקרוב בימינו, אמן — די גאולה האמיתית והשלימה על ידי משיח צדקנו.