לעבן חסידות · פרק 72 · 2023-05-01 · 34:52
פרשת אמור ל״ג בעומר תשפ״ג - להזהיר גדולים על הקטנים, חינוך מיט ליכטיגקייט און ווארעמקייט
תיאור הפרק
לעילוי נשמת הילדה חנה ביילא ע״ה בת יבלח״ט הר״ר יקותיאל שליט״א - יום היארצייט י״ב אייר תנצבה *מכתבים בהוספות ללקוטי שיחות חלק ב פרשת אמור *התוועדות פרשת אמור תשמ״ב * לג בעומר תשמ״ב * לקו״ש חלק ז אמור א
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:01 אנחנו רוצים לדבר על עניין החינוך: חינוך של ילדי ישראל, חינוך של קטנים — הן ילדים קטנים בשנים והן קטנים בדעת. זהו עניינה של פרשת השבוע, פרשת אמור. כבר בתחילת הפרשה מדובר על עניין החינוך, כפי שרש״י אומר על המילים ״אמור אל הכהנים ואמרת אליהם״: ״אמור ואמרת, להזהיר גדולים על הקטנים״. מהמילים האלה שבתחילת הפרשה לומדים את הדין שהגדולים נושאים באחריות ובחובה להזהיר את הקטנים ולחנך את הצעירים. כאן מדובר בדיני הכהנים: צריך להזהיר ולהורות, ולדאוג שגם הכהנים הקטנים ינהגו בקדושה ובטהרה, כפי שמדובר בפרשה. אנחנו רוצים לדבר על עניין החינוך בקשר לפרשת השבוע ולדברי רש״י האלה. ובפרט, כפי שתורת החסידות מדגישה, אפשר ללמוד מכאן נקודות עיקריות ויסודיות בחינוך ילדי ישראל בכלל, וכמה יסודות בחינוך הנוגעים במיוחד לזמננו. הדברים קשורים גם לל״ג בעומר, ש[?] פרשת אמור חלה תמיד בסמיכות ליום טוב הזה, היום הקדוש של ל״ג בעומר, ימי השמחה של [?]. ויש סיפור על אחד החסידים מן הדור הקודם, חסיד ששמו היה
00:01 און ווילן מיר רעדן בנוגע דעם ענין פון חינוך. פון חינוך פון אידישע קינדער, חינוך פון קטנים, סיי פון אידישע קינדער קטנים אין יארן און סיי פון קטנים בדעת. וואס דאס איז דער ענין פון די סדרה, היינטיגע פרשה, פרשת אמור. וואס דארט גלייך אין אנהייב פון דער סדרה רעדט זיך וועגן דעם ענין פון חינוך. ווי רש״י זאגט אויף די ווערטער „אמור אל הכהנים ואמרת אליהם“: „אמור ואמרת, להזהיר גדולים על הקטנים“. אז פון די ווערטער אין אנהייב סדרה, „אמור ואמרת, להזהיר גדולים על הקטנים“, לערנט מען ארויס אט דעם דין, אז די גרויסע האבן די אחריות און די חובה צו אנזאגן, להזהיר גדולים על הקטנים, צו מחנך זיין די יונגע. וואס דא רעדט זיך בנוגע די דיני הכהנים, אז מען דארף מזהיר זיין און אנזאגן און אכטונג געבן אז די כהנים, די קליינע, זאלן זיך פירן אין קדושה וטהרה, ווי ס׳רעדט זיך אין דער סדרה. איז ווילן מיר רעדן בנוגע דעם ענין פון חינוך, סיי בקשר צו די סדרה פון דער וואך, פון אט דעם רש״י. און בפרט, ווי תורת החסידות הייבט דאס ארויס, קען מען ארויסלערנען נקודות עיקריות, יסודיות, אין ענינים פון חינוך בכלל פון אידישע קינדער. און בפרט כמה יסודות אין חינוך פון אונזערע צייטן ספעציעל. און אויך פארבונדן מיט ל״ג בעומר, וואס [לא ברור] פאלט אויס שטענדיק פרשת אמור בסמיכות צו דעם יום טוב, דער הייליקער טאג פון ל״ג בעומר, די ימי שמחה פון [לא ברור]. און דאס איז פון איינעם פון די חסידים פון א פריערדיקן דור, וואס דאס איז א חסיד וואס האט געהייסן
02:27 ר׳ ישראל לעווין, שהחסידים נהגו לקרוא לו ר׳ ישראל נעוולער. ר׳ ישראל נעוולער, ר׳ ישראל לעווין, למד בהיותו בחור בישיבת תומכי תמימים בליובאוויטש. הוא היה מבחירי התמימים: מתמיד, תלמיד חכם, חסיד ובחור חסידי. לימים היה מן החסידים הגדולים בעלי מסירות הנפש ברוסיה. כל ימיו עסק בחינוך ילדי ישראל. הוא היה מלמד שלימד ילדים יהודים ברוסיה, דווקא בזמנים הקשים ביותר, כשחינוך היה כרוך במסירות נפש בפועל ממש, כפי שכולם יודעים. בתקופת הקומוניסטים, באותם ימים קשים, היה החינוך קשה ביותר. הוא עסק בכך ולימד בכל דרך אפשרית, באש ובמים, והיה מלמד ידוע ברוסיה באותן שנים. חסידים מספרים שהייתה תקופה שבה התגורר בעיר קרמנצ׳וק. הייתה שם משפחה חסידית עשירה, משפחת גוראריה, משפחה חשובה ומיוחסת, משפחה של בעלי ייחוס וכו׳. הם הביאו אותו במיוחד לקרמנצ׳וק כדי שיהיה מלמד לילדיהם ולנכדיהם, וכמובן גם לילדים נוספים מן העיר. באותה תקופה, כשהיה מלמד, ישבו בכיתה
02:27 ר׳ ישראל לעווין, וואס פלעגט רופן אין חסידים ר׳ ישראל נעוולער. ר׳ ישראל נעוולער, ר׳ ישראל לעווין, דאס איז געווען, בשעת ער איז געווען א בחור, האט געלערנט אין ישיבה פון תומכי תמימים אין ליובאוויטש. ער איז געווען פון די בחירי התמימים, א מתמיד, א תלמיד חכם, א חסידישער חסיד, א חסידישער בחור. און שפעטער איז ער געווען פון די גרויסע חסידים, בעלי מסירות נפש אין רוסלאנד. ער האט געטאן שטענדיק כל ימיו, וואס ער האט געטאן אין חינוך ילדי ישראל. ער איז געווען א מלמד, וואס האט אויסגעלערנט אידישע קינדער אין רוסלאנד. און דווקא אין די שווערסטע צייטן, וואס דער ענין פון חינוך איז געווען פארבונדן מיט מסירות נפש בפועל ממש, ווי אלע ווייסן. אז אין די תקופה, אין שווערע צייטן פון די קאמוניסטן, איז דער ענין פון חינוך געווען גאר שווער. און ער איז געווען, וואס האט זיך פארנומען און ער האט געלערנט מיט אלע אופנים, אין פייער און אין וואסער, האט ער, האט ער, איז ער געווען א מלמד ידוע אין רוסלאנד יענע יארן. דא, חסידים דערציילן אז עס איז געווען א תקופה, וואס ער האט געוואוינט אין א שטאט וואס האט געהייסן קרעמענטשוק, וואס דארט איז געווען א גבירישע משפחה, חסידישע גבירישע משפחה. געהייסן משפחת גוראריה, איז געווען א גאר חשובע משפחה, מיוחסת, משפחה פון, פון בעלי יחוס וכו׳. וואס זיי, זיי האבן אים ספעציעל געברענגט צו זיך אין קרעמענטשוק צו זיין א מלמד פאר זייערע קינדער, אייניקלעך. און כמובן צוזאמען דערמיט מיט נאך קינדער פון שטאט. איז א צייט, בשעת ער איז געווען א מלמד, איז געזעסן אין כיתה,
04:07 כמה מילדי העיר, ילדים ממשפחות מסוגים שונים. היו שם ילדים ממשפחות עשירות וילדים ממשפחות פשוטות ועניות. מטבע הדברים ניכרו ביניהם הבדלים בכמה עניינים: בלבושם, בכך שלאלה היה מה לאכול ולאחרים לא. ההבדל היה בולט מאוד לעין. אחד ההבדלים היה שלכל אחד מהילדים שבאו ממשפחות עשירות היו הספרים שנדרשו בחדר — חומש וסידור — ואילו לילדים שבאו ממשפחות עניות לא היו הספרים האלה. לכן היה צורך לשבת ולהסתכל בספר יחד, ולהסתדר כך שכולם יוכלו ללמוד. ר׳ ישראל נעוולער, המלמד, סידר את מקומות הישיבה כך שילד שיש לו חומש יֵשב ליד ילד שאין לו חומש, והם יוכלו להסתכל בו יחד. פעם אחת, באמצע לימוד חומש בפרשת בראשית, הבחין ר׳ ישראל שאחד הילדים מתקשה לשבת ליד ילד ממשפחה ענייה; הוא לא הרגיש בנוח, כאילו אין זה לכבודו וכו׳. הוא הבחין שכאן [?] איך הילדים [?], איך, איך הוא הרגיש וכו׳.
04:07 איז געזעסן עטליכע קינדערלעך פון שטאט, וואס דארט זענען געווען קינדער פון כמה סוגים, פון כמה סוגים פון משפחות. איז געווען דארטן קינדער וואס זענען געקומען פון גבירישע משפחות און עס זענען געווען קינדער וואס זענען געקומען פון פשוטע משפחות, ארעמע משפחות. און עס איז כמובן געווען א חילוק אין כמה ענינים. ווי זיי זענען געווען אנגעטאן, ווי זיי האבן געהאט וואס צו עסן, די אנדערע האבן נישט געהאט. עס איז געווען, עס איז געווען, עס האט זיך אנגעזען ניכר זייער בולט, דער חילוק. איינס צווישן די זאכן וואס איז געווען, אז די קינדער וואס זענען געקומען פון, פון גבירישע משפחות האבן געהאט יעדער איינער די ספרים וואס מ׳האט געדארפט נוצן אין חדר. האבן געהאט א חומש, געהאט א סידור. און די קינדער וואס זענען געקומען פון ארעמע משפחות האבן נישט געהאט די ספרים. איז געווען ממילא, מ׳האט געדארפט זיצן און קוקן צוזאמען און זיך איינטיילן ווי אזוי מ׳זאל קענען לערנען. איז אזוי ר׳ ישראל, נעוולער דער מלמד, מסדר געווען אז מ׳זאל קענען זיצן באופן כזה, אז א קינד וואס האט א חומש זאל קענען זיצן לעבן א קינד וואס האט נישט קיין חומש און קוקן צוזאמען. איינמאל, אינמיטן לערנען, ביים לערנען חומש פרשת בראשית, ר׳ ישראל האט באמערקט אויף איינעם פון די קינדער, אז אים איז שווער, ער פילט זיך נישט אזוי באקוועם זיצן לעבן א קינד וואס איז געווען פון אן ארעמער משפחה, ווייסט, אז עס האט אים נישט געפאסט וכו׳. האט ער באמערקט אז דא [לא ברור] ווי די קינדער [לא ברור], ווי, ווי האט אים, ס׳האט
05:37 הוא לא רצה לתת לו להסתכל בחומש. היה קצת הבדל בין הילדים, אבל ר׳ ישראל המלמד הבחין בהתנהגות הזאת. הם התחילו ללמוד חומש בראשית. המלמד נתן לו חומש ואמר לילד להתחיל ללמוד את הפסוק עם פירושו, ולומר את הפסוק הראשון: ״בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ״. אמר ר׳ ישראל המלמד לילד: ״כן, עכשיו תלמד את הפסוק ותפרש אותו״. התלמיד התחיל לומר ״בראשית״, ומיד תרגם ליידיש: ״בראשית״ [?]. המלמד עצר אותו ואמר לו: ״לא, טעית״. הילד נבהל. המלמד אומר לו שטעה, והוא אינו יודע מה לומר ושותק. אמר לו המלמד: ״הפירוש של ׳בראשית׳ הוא שאם לידך נמצא ילד יהודי שאין לו חומש, אתה צריך לעזור לו כדי שיוכל להסתכל בחומש שלך יחד איתך״. ואז אמר לו: ״בוא, תמשיך״. הילד רצה להמשיך ולומר ״ברא אלקים״, אך המלמד אמר לו: ״לא, טעית״. הילד שוב נעצר, ור׳ ישראל המלמד אמר לו: ״הפירוש של ׳ברא׳ הוא שאם לילד שלידך אין חומש, אתה צריך לחלוק איתו את שלך, כדי שיסתכל בחומש יחד איתך״. אמר לו: ״בוא, תמשיך״. הילד המשיך ואמר ״אלקים״, [?]. המלמד אמר לו עוד
05:37 געפֿילט זיך וכו'. ער האָט אים נישט געוואָלט לאָזן קוקן אין חומש. ביסל אונטערשייד ביי קינדער, אָבער די הנהגה וואָס רב ישראל דער מלמד האָט באַמערקט. ס׳האָבן אָנגעהויבן לערנען חומש בראשית. דער מלמד האָט געגעבן אים אַ חומש און געהייסן דעם קינד אַז ער זאָל אָנהייבן לערנען דעם פסוק און טייטש, און פֿאָרזאָגן דעם ערשטן פסוק: „בראשית ברא אלקים את השמים ואת הארץ“. זאָגט רב ישראל דער מלמד צו דעם קינד: „יאָ, איצט וועסטו לערנען דעם פסוק און טייטש“. נו, דער תלמיד הייבט אָן זאָגן „בראשית“, און טייטשט גלייך אויף ייִדיש „בראשית“ [לא ברור]. דער מלמד שטעלט אים אָפּ און ער זאָגט אים: „ניין, דו האָסט געמאַכט אַ טעות“. נו, דער קינד שרעקט זיך. דער מלמד זאָגט: „געמאַכט אַ טעות“. ווייסט ער נישט וואָס צו זאָגן, בלייבט ער שווייגן. און דער מלמד זאָגט אים: „בראשית איז דער טייטש, אַז אויב לעבן דיר געפֿינט זיך אַ ייִדיש קינד וואָס האָט נישט קיין חומש, דאַרפֿסטו מיט אים צוזאַמען העלפֿן, אַז ער זאָל קענען קוקן אין דיין חומש“. זאָגט אים: „קום, גיי אָן ווײַטער“. וויל דער קינד ווײַטער אָנזאָגן „ברא אלקים“. זאָגט אים דער מלמד: „ניין, דו האָסט אַ טעות“. ווידער איז דער קינד געבליבן שטיין. און רב ישראל דער מלמד זאָגט אים: „ברא איז דער טייטש, אַז אַ קינד לעבן דיר האָט נישט קיין חומש, דאַרפֿסטו זיך מיט אים טיילן, אַז ער זאָל קוקן צוזאַמען מיט דיר אין חומש“. זאָגט אים: „קום, גיי אָן ווײַטער“. נו, דער קינד זאָגט ווײַטער „אלקים“, [לא ברור]. זאָגט אים דער מלמד נאָך
07:17 פעם אחת: ״אלקים פירושו שאם לחבר שלך אין חומש, אתה צריך לחלוק איתו את החומש שלך, כדי שיוכל לעקוב יחד איתך״. וכך הוא עבר מילה במילה על כל הפסוק. זה היה חינוך של מחנך חסידי, שהשריש בילדים יראת שמים ואהבת ישראל, עם מידות טובות, באופן חסידי. שכל התורה כולה מלמדת את האדם כיצד להיות בעל מידות טובות. אז מה ראינו מיד בפרשה, פרשת אמור? את המילים הראשונות, כמו שרש״י אומר: ״אמור ואמרת״. מכך שהתורה אומרת ״אמור ואמרת״ פעמיים, לומדים ״להזהיר גדולים על הקטנים״. והגמרא אומרת במסכת יבמות, שהדין של ״להזהיר גדולים על הקטנים״, שלגדולים יש אחריות להזהיר את הקטנים, וזה עניין של דיני החינוך וההדרכה, מופיע בשלושה מקומות בתורה. כך אומרת הגמרא ביבמות דף קי״ד: בשלושה דינים. בדיני שקצים, כן, ששם לומדים מפסוק שגם בשקצים ורמשים, בדינים הקשורים לשקצים, אומרים ״להזהיר גדולים על הקטנים״, שהגדולים ידאגו לכך שילדים קטנים לא יאכלו, חס ושלום, את הדברים האלה. ואחר כך, בנוגע לדם, בפרשת אחרי, ששם, לאחר איסור אכילת דם, יש גם מילה מיוחדת שממנה לומדים ״להזהיר גדולים על הקטנים״, שלא ישתו או יאכלו דם. ואחר כך בדיני טומאה וטהרה אצל כהנים,
07:17 אַ מאָל: „אלקים איז דער טייטש, אַז אויב דיין חבר האָט נישט קיין חומש, דאַרפֿסטו זיך מיט אים טיילן, אַז ער זאָל קענען מיטקוקן צוזאַמען“. און אַזוי איז ער געגאַנגען וואָרט ביי וואָרט אין גאַנצן פסוק. און דאָס איז געווען אַ חינוך פֿון אַ חסידישן מחנך, וואָס האָט אַרײַנגעוואָרצלט אין די קינדער יראת שמים מיט אהבת ישראל, מיט מידות טובות, אויף אַ חסידישן אופן. אַז כל התורה כולה איז אויסלערנען אַ מענטש ווי אַזוי צו זײַן מיט מידות טובות. איז וואָס האָבן מיר גלייך געקוקט אין דער פרשה, פרשת אמור? די ערשטע ווערטער, ווי רש״י זאָגט: „אמור ואמרת“. אַז דאָס וואָס די תורה זאָגט „אמור ואמרת“ צוויי מאָל, קומט דאָס לערנען „להזהיר גדולים על הקטנים“. און די גמרא זאָגט אין מסכת יבמות, אַז דער דין פֿון „להזהיר גדולים על הקטנים“, אַז די גרעסערע האָבן די אחריות צו וואָרענען די קטנים, און דאָס איז דיני החינוך וההדרכה, געפֿינען מיר אין דרײַ ערטער אין תורה. אַזוי זאָגט די גמרא אין יבמות דף קי״ד: אין דרײַ דינים. אין דינים פֿון שקצים, יאָ, אַז דאָרט לערנט מען אַרויס פֿון אַ פסוק, אַז שקצים ורמשים, דינים פֿאַרבונדן מיט שקצים, זאָגט מען אויך „להזהיר גדולים על הקטנים“, אַז די גרעסערע זאָלן מאַכן אַז קליינע קינדער זאָלן נישט, חס ושלום, עסן די זאַכן. און נאָך דעם, בנוגע דם, פרשת אחרי, אַז דאָרט, נאָך דעם איסור אכילת דם, איז אויך דאָ אַ באַזונדער וואָרט, אַז פֿון דאָרט לערנט מען אַרויס „להזהיר גדולים על הקטנים“, אַז זיי זאָלן נישט טרינקען, עסן דם, בלוט. און נאָך דעם דיני טומאה וטהרה ביי כהנים,
09:06 מוצאים הוראה מיוחדת בנוגע לטומאת כהנים, שיהיה ״להזהיר גדולים על הקטנים״. ולמה דווקא בשלושת העניינים האלה אומרת התורה את עניין החינוך? וכמובן, בתורה הרי כל דבר הוא בהשגחה פרטית, ולכך שדווקא בשלושת העניינים האלה — יש בגמרא לימוד שלם למה דווקא שלושת הפסוקים, ולמה אי אפשר ללמוד אחד מן השני. יש על כך לימוד שלם בגמרא על פי נגלה, מה הטעם שלומדים זאת משלושת הפסוקים. אבל כשמפרשים זאת בעבודת השם, בעניין החינוך, כן, מה משמעות הדבר, ומה מרמזת העובדה שהתורה קבעה את עניין החינוך של ״להזהיר גדולים על הקטנים״ דווקא בשלושת העניינים האלה, של שקצים, של דם ושל טומאה? ועל כך יש מכתב עשיר מאוד, מכתב קצר ועשיר, שהרבי כתב לפני שמונים שנה, בשנת תש״ג, ובהמשך עוד כמה פרטים בשנת תש״ד, כן, בנוגע לעניין הזה: מהו הרמז ומהי ההדרכה שהתורה מלמדת ואומרת דווקא באמצעות שלושת הדברים האלה? לפעמים יכול להיות, כשמדובר בעניין החינוך, שאנחנו צריכים לחנך, שהגדול צריך לחנך את הקטן, [לא ברור]. לפעמים הגדול הוא גדול בשנים, וזהו בפשטות עניין החינוך: האבא, האמא, המלמד שלומד עם הילד הצעיר. ולפעמים משמעות הדבר יכולה להיות גם
09:06 געפֿינט מען אַן אייגענעם סדר בנוגע טומאת כהנים, אַז עס זאָל זײַן „להזהיר גדולים על הקטנים“. און פֿאַרוואָס דווקא אין אָט די דרײַ ענינים זאָגט די תורה דעם עניין פֿון חינוך? און כמובן, אַז אין תורה איז דאָך יעדע זאַך בהשגחה פרטית, און דאָס וואָס דווקא אין די דרײַ ענינים — איז דאָ אין גמרא אַ גאַנצע לימוד פֿאַרוואָס דווקא די דרײַ פסוקים, און מען קען נישט לערנען איינס פֿון דעם אַנדערן. איז דאָ אַ גאַנצע לימוד אין גמרא על פי נגלה, וואָס איז דער טעם וואָס פֿון די דרײַ פסוקים לערנט מען דאָס אַרויס. אָבער בשעת מ׳טייטשט דאָס אויס אין עבודת השם, אין דעם עניין החינוך, יאָ, וואָס איז דער עניין, און וואָס מרמז אָט דאָס וואָס די תורה האָט אַרײַנגעשטעלט דעם עניין החינוך פֿון „להזהיר גדולים על הקטנים“ דווקא אין אָט די דרײַ ענינים פֿון שקצים, פֿון דם און פֿון טומאה? און אויף דעם איז פֿאַראַן אַ זייער אַ רײַכער בריוו, אַ קורצער און אַ רײַכער בריוו, וואָס דער רבי האָט געשריבן מיט אַכציק יאָר צוריק, אין יאָר תש״ג, שפּעטער נאָך כמה פרטים אין יאָר תש״ד, יאָ, בנוגע אָט דעם עניין: וואָס איז דער רמז און וואָס איז די הדרכה וואָס תורה לערנט און זאָגט דווקא מיט די דרײַ זאַכן? וואָס אַמאָל קען זײַן, בשעת עס רעדט זיך אין דעם עניין החינוך, אַז מיר דאַרפֿן מחנך זײַן, דער גרעסערער דאַרף מחנך זײַן דעם קלענערן, [לא ברור]. אַז עס קען אַמאָל זײַן דער גרעסערער בשנים, וואָס דאָס איז בפשטות עניין החינוך: דער טאַטע, די מאַמע, דער מלמד וואָס לערנט מיט דעם יונגן קינד. און אַמאָל קען דאָס אויך זײַן, דער עניין פֿון דעם איז
10:36 שיש גדול בדעת וקטן בדעת. מי שגדול יותר בדעת, ומולו מי שקטן בדעת, [לא ברור], כפי שאני אומר בלשון הזאת. כן, מבחינה זו הוא קטן בדעת, ואנחנו צריכים לחנך אותו ולהדריך אותו, להעלותו על דרך האמת ועל דרך התורה והמצוות. לפעמים המלמד והמחנך עלול ליפול לייאוש ולומר שבילד הזה, בקטן הזה, אי אפשר לטפל. לכך יכולות להיות שלוש סיבות שונות, שלושה עניינים שונים, שעלולים לגרום לנו להביט בילד, להביט במתחנך, להתייאש ממנו ולחשוב שאיננו יכולים לעשות איתו דבר. העניין הראשון הוא שלפעמים מתבוננים בהנהגתו של הקטן, ורואים שהוא נמצא במצב נמוך מאוד מצד תכונת נפשו. הוא מגושם מאוד, נמוך מאוד, ומתנהג בצורה שטותית מאוד, מלוכלכת, נמוכה וגסה. כן, זה יכול לנבוע ממנהג המקום, מהסביבה, מאביו, מהמקום שממנו בא, מהמשפחה שבה גדל, מהסביבה ומהאנשים שבקרבם הוא נמצא. לפעמים מביטים ורואים שהנהגתו של אדם זה, של קטן זה, היא הנהגה נמוכה ושטותית כל כך, עד שאפשר, אפשר
10:36 דא איז א גדול בדעת און א קטן בדעת. איינער וואס איז גרעסער בדעת, קען א קליינער בדעת זיין, [לא ברור], ווי איך זאג אין דעם לשון. יא, פון דעם וועגן איז ער א קטן בדעת, און מיר דארפן אים מחנך זיין און מדריך זיין, ארויפפירן אויפן דרך האמת און דרך התורה והמצוות. איז אמאל קען זיין אז דער מלמד און דער מחנך קען אריינפאלן אין יאוש און זאגן אז מיט אט דעם קינד און מיט אט דעם קטן קען מען זיך נישט אפגעבן. און אין דעם קענען זיין דריי באזונדערע סיבות, דריי באזונדערע עניינים, וואס קענען גורם זיין אז מיר זאלן קוקן אויפן קינד, קוקן אויפן מחונך, און נתייאש ווערן פון דעם און טראכטן אז מיר קענען גארנישט טון מיט אים. דער ערשטער ענין קען זיין, וואס אמאל קוקט מען זיך צו אויף דער הנהגה פון דעם קטן, און מען זעט אז ער געפינט זיך אין א מצב וואס איז גאר א נידעריקער מצב מצד זיין תכונת הנפש. ער איז זייער פארגרעבט, זייער נידעריק, ער פירט זיך מיט זייער נארישע, שמוציגע, נידעריקע, גראָבע עניינים. יא, וואס קען אמאל זיין מצד דעם מנהג המקום, מצד דער סביבה, מצד דעם אביו, מצד דעם ארט וואו ער איז געקומען, מצד דער משפחה וואו ער איז אויפגעוואקסן, מצד דער סביבה, די מענטשן וואו ער געפינט זיך. קען אמאל זיין, מען קוקט און מען זעט אז די הנהגה פון אט דעם און דעם מענטש, פון דעם און דעם קטן, איז אזא סארט נידעריקע, נארישע הנהגה, וואס מען קען, מען קען
12:07 שלא לטפל בו, מפני שהוא בכלל אינו בגדר אנושי. הוא אמנם נראה כמו אדם, אבל הנהגתו היא כשל קוף. הוא מתנהג באופן נמוך כל כך, מה שנקרא באופן חזירי, שאי אפשר לדבר איתו כלל, אי אפשר להתנהל איתו; זה בכלל לא בגדר אנושיות. על כך באה התורה ואומרת את דיני שקצים. מהם דיני שקצים? הגמרא אומרת במסכת הוריות שבשקצים ״נפשו של אדם קצה בהם״. אלה דברים שאדם רגיל מסתכל עליהם ומואס בהם. הוא אינו יכול לשאת אותם, אינו יכול לסבול אותם. ואף על פי כן באה התורה ואומרת: ״להזהיר גדולים על הקטנים״. זהו ילד. אדרבה, רואים ילד שהוא שטותי כל כך, מגושם כל כך, ירוד כל כך, ששקצים הם חייו. הוא שקוע בעניינים נמוכים ושטותיים כאלה, ואסור להתייאש ממנו. הרי ״אין הקדוש ברוך הוא בא בטרוניא עם בריותיו״, ו״אינו מבקש אלא לפי כוחן״, כך שהקב״ה נותן את הכוח, ובוודאי אפשר להצליח ב״להזהיר גדולים על הקטנים״ בעניינים האלה, אפילו עם אנשים מן הסוג הזה. אחר כך יש סוג שני. לפעמים מדובר בילד כזה, בקטן כזה, שאצלו ייתכן שהדבר כבר השתרש. כלומר, הוא כבר נתפס כל כך, נמכר כל כך והתרגל כל כך לעניין הזה, לתאווה הזאת,
12:07 זיך נישט מיט אים אפגעבן, ווייל ער איז בכלל נישט בגדר אנושי. ער קוקט דאך אויס ווי א מענטש; זיין הנהגה איז ווי א מין אפע. ער פירט זיך אויף אויף אזא מין נידעריקן אופן, מ׳זאגט א חזירישן אופן, אז מען קען מיט אים גארנישט רעדן, קען מיט אים נישט האנדלען; דאס איז בכלל נישט בגדר פון מענטשליכקייט. אויף דעם קומט די תורה און זאגט דיני שקצים. וואס איז דאס דיני שקצים? די גמרא זאגט אין מסכת הוריות אז ביי דיני שקצים איז נפשו של אדם קצה בהם. דאס זענען זאכן וואס א נארמאלער מענטש קוקט אויף דעם און ער איז מואס אין דעם. ער קען דאס נישט פארנעמען, קען דאס נישט פארטראגן. און פונדעסטוועגן קומט די תורה און זאגט: להזהיר גדולים על הקטנים. דאס איז א קינד. אדרבה, מען זעט א קינד וואס איז אזוי נאריש, אזוי פארגרעבט, אזוי פארנידעריקט, אז ער איז שקצים. דאס איז זיין לעבן. אים ליגן אזעלכע נידעריקע, נארישע עניינים, וואס מען טאר נישט נתייאש ווערן פון דעם. נו, אין הקדוש ברוך הוא בא בטרוניא עם בריותיו, ואינו מבקש אלא לפי כוחן, אז דער אייבערשטער גיט דעם כח, און זיכער קען ער מצליח זיין להזהיר גדולים על הקטנים אין אט די עניינים, אפילו אזא סארט מענטשן. דערנאך איז פאראן א צווייטע סוג. אמאל קען זיין אז מ׳רעדט וועגן אזא סארט קינד, אזא סארט קטן, וואס ביי אים קען זיין אז ער איז נשרש געווארן. דאס הייסט אז ביי אים איז דער מצב געווארן אזוי פארכאפט, אזוי פארקויפט, און אזוי צוגעוואוינט אין אט דעם ענין, אין אט דער תאווה,
13:42 שכבר אי אפשר לדבר איתו, אי אפשר עוד לפעול איתו שום דבר. מילא, אילו זה היה בתחילת החינוך, כשהדבר עוד לא היה אצלו, עוד לא נעשה לו להרגל ולא השתרש בו, עוד לא נעשה אצלו דבר שהוא רגיל אליו — היה קל יותר. אדם נכשל פעם אחת, פעמיים, הוא עדיין צעיר, עדיין קטן, עוד אפשר לפעול איתו, הוא עדיין רענן. הוא נתפס בזה, אבל עוד אפשר להוציא אותו משם. אבל לפעמים יכול להיות, והיום רואים זאת אצל מבוגרים ואפילו אצל ילדים צעירים או אנשים צעירים, בחורים צעירים, שמצד הנהגת העולם נוצר מצב כזה: אדם נתפס, כאילו נמכר לזה, ונקשר לגמרי לעניין בלתי רצוי, לעניין של תאווה, עד שזה נעשה אצלו הרגל. מהדבר הזה כבר אי אפשר להוציא אותו. כפי שקוראים לזה היום בעולם, התמכרות: אדם מתמכר, נתפס בעניין בלתי רצוי, רחמנא ליצלן. וחושבים: מכיוון שזה כבר קרה פעם, ושנה, ושילש, והדבר השתרש בו לגמרי, ממילא כבר אי אפשר יהיה לפעול איתו. וכך אובדת התקווה להצליח להוציא אותו מהמקום הזה. ועל כך באה התורה ואומרת: ״להזהיר גדולים על הקטנים״ בנגעי אדם.
13:42 אז מען קען שוין מיט אים נישט רעדן, מען קען שוין מיט אים נישט אויפטון גארנישט. מילא, עס וואלט געווען אין תחילת חינוך, אויב עס וואלט ביי אים נאך נישט געווען, נאך נישט רגיל געווארן, נאך נישט נשרש געווארן ביי אים, ס׳איז נאך נישט געווארן ביי אים א זאך וואס ער איז צוגעוואוינט צו איר, איז גרינגער. א מענטש איז דורכגעפאלן איין מאל, צוויי מאל, נאך איז ער יונג, ער איז נאך קליין, מען קען נאך טון מיט אים, ער איז נאך פריש. ער איז פארכאפט געווארן, אבער מען קען אים נאך ארויסשלעפן פון דעם. אבער אמאל קען זיין, און היינט זעט מען דאס ביי מבוגרים, אפילו ביי יונגע קינדער אדער ביי יונגע מענטשן, יונגע בחורים, קען אמאל זיין אז מצד הנהגת העולם ווערט אזא מין זאך, אז מען ווערט פארכאפט, פארקויפט, ער ווערט אין גאנצן צוגעבונדן אין אן ענין בלתי רצוי, אין אן ענין פון א תאווה, ביז אז עס איז געווארן ביי אים אזא סארט רגילות. אט די זאך, מען קען אים שוין נישט מער ארויסשלעפן פון דארטן. ווי מען רופט דאס היינט אין דער וועלט, addiction, התמכרות, יא, וואס א מענטש ווערט addicted, ווערט פארכאפט אין אן ענין בלתי רצוי, יא, רחמנא ליצלן. און מען טראכט זיך אריין אז וויבאלד עס איז שוין געווארן א פעם, ושונה, ושליש, איז עס זיך אין גאנצן איינגעווארצלט אין דעם, איז במילא וועט מען שוין נישט קענען טון מיט אים. פאלט מען, יא, די האפענונג אז מען זאל קענען אים ארויסשלעפן פון אט דעם ארט. און אויף דעם קומט די תורה און זאגט להזהיר גדולים על הקטנים בנגעי אדם.
15:06 הרי הגמרא בבבא בתרא אומרת בנוגע לדם — רש״י מביא זאת גם בחומש, בפרשת ראה — על הפסוק ״רק חזק לבלתי אכול הדם״, שהיו שטופים בדם. כלומר, באותם ימים היה אצל יהודים מצב כזה שהם היו שטופים בדם. הם היו נתפסים בזה, משוגעים לדבר ושקועים בעניין של דם. כלומר, זו הייתה אצלם מעין התמכרות, דבר שלא קל להרחיק אותם ממנו. ואף על פי כן באה התורה ואומרת: ״רק חזק לבלתי אכול הדם״. זאת אומרת ש״להזהיר גדולים על הקטנים״ — גם בעניינים כאלה אסור להתייאש, וצריך לדבר איתו פעם ועוד פעם, עד שמצליחים להוציא אותו משם. אחר כך בא עניין שלישי במצווה. לפעמים חושבים שכדי לחנך קטן, קטן בדעת או קטן בגיל, צריך לדבר איתו על עניינים הקשורים לשכל, לטעם ודעת, שגם הוא יכול להבין. דברים בתורה שהם דברים יפים, הגיוניים ומובנים, ואפשר להסביר לו אותם [לא ברור]: למה ומה צריך לשנות, לתקן ולעשות, ולמה זה חשוב. אבל יש דברים שהתורה אינה נותנת להם טעם. כל העניין של חוקים, כל העניין של תורה ומצוות, עניינים של קבלת עול, עניינים שהתורה עצמה אומרת — זה דבר ש
15:06 די גמרא בבבא בתרא זאגט דאך, אז בנוגע דם — רש״י ברענגט דאס אויך אין חומש אין פרשת ראה — אז ״רק חזק לבלתי אכול הדם״, שהיו שטופים בדם. דאס הייסט אז אין יענע צייטן איז געווען ביי אידן אזא מין מצב, וואס זיי זענען געווען שטופים בדם. זיי זענען געווען פארכאפט, פאריוקט און אריינגעטאן אין דעם ענין פון דם. דאס הייסט, דאס איז געווען ביי זיי אזא מין התמכרות, אזא מין זאך וואס מען קען פון דעם נישט פארטרייבן. און פונדעסטוועגן קומט און זאגט די תורה: ״רק חזק לבלתי אכול הדם״. דאס הייסט אז ״להזהיר גדולים על הקטנים״ — אפילו אזעלכע ענינים דארף מען נישט מייאש ווערן, און מען דארף רעדן מיט אים איין מאל און נאך א מאל, ביז מען איז מצליח און קען אים ארויסשלעפן פון דארטן. דערנאך קומט נאך א דריטער ענין מיט דער מצוה. ס׳קען זיין אמאל אז מען טראכט זיך אריין, אז כדי צו מחנך זיין א קטן, א קטן בדעת אדער א קטן בגיל, דארף מען רעדן צו אים וועגן ענינים וואס זענען פארבונדן מיט שכל, מיט טעם ודעת, וואס ער קען אויך פארשטיין. זאכן אין תורה וואס זענען שיינע זאכן, שכל׳דיגע זאכן, פארשטאנדיגע זאכן, און מען קען דאס מיט [לא ברור] מסביר זיין, פארוואס און וואס מען דארף טוישן, מתקן זיין און טאן, פארוואס דאס איז חשוב. אבער עס זענען דא זאכן וואס די תורה זאגט נישט קיין טעם. דער גאנצער ענין פון חוקים, דער גאנצער ענין פון תורה ומצוות, ענינים פון קבלת עול, ענינים וואס די תורה אליין זאגט — דאס איז א זאך וואס
16:40 אי אפשר להבין על פי טעם ודעת, ובפרט כל הדינים הקשורים לטומאה וטהרה. והרמב״ם כותב על דיני טומאה וטהרה שאלו עניינים שהאדם אינו מבין; זוהי גזירת הכתוב. הרמב״ם כותב בסוף הלכות מקוואות שכל הדינים הקשורים לטומאה וטהרה הם גזירות הכתוב שאינן מתיישבות בדעת האדם. האדם, על פי שכל, אינו מבין מדוע עושים דבר זה או אחר, מדוע עניין מסוים הוא טומאה, מדוע [לא ברור], מדוע בכלל צריך נטילת ידיים, מהו העניין של טומאה וטהרה, וכך בכל העניינים האלה. כאן יכול המורה, המלמד, המחנך לחשוב: צריך לחנך באמצעות דברים שאפשר להשיג על פי שכל, דברים נעימים, שיכולים לפעול. אבל עניינים של חוקים, עניינים בתורה שאינם עניינים שכליים, עניינים של קבלת עול — בזה אי אפשר לשכנע אותו. ובעניין הזה היה פעם [לא ברור]. הרבי שמע מחותנו, אדמו״ר הריי״צ, שהיו לו שלוש בנות. אחת מהן הייתה הרבנית חיה מושקא. בשביל שלוש בנותיו של אדמו״ר הריי״צ, כשנדרשו למצוא מלמד, הביאו מלמד, תלמיד חכם וגדול בתורה, כדי ש
16:40 מען קען זיך נישט פארשטיין מיט טעם ודעת, בפרט די אלע דינים וואס זענען קשור מיט טומאה וטהרה. און דער רמב״ם שרייבט אויף דיני טומאה וטהרה, דאס זענען דאך ענינים וואס דער מענטש פארשטייט נישט; דאס איז גזירת הכתוב. דער רמב״ם שרייבט אין סוף הלכות מקוואות אז די אלע דינים וואס זענען קשור מיט טומאה וטהרה, דאס זענען גזירות הכתוב וואס זענען נישט נתיישב בדעת האדם. דער מענטש, על פי שכל, פארשטייט נישט פארוואס מען טוט די און די זאך, פארוואס דער און דער ענין איז טומאה, פארוואס [לא ברור], פארוואס דארף מען בכלל נעגל וואסער, וואס איז דער ענין פון טומאה וטהרה, און אזוי אלע ענינים. איז דא קען דאך זיין דער מורה, דער מלמד, דער מחנך, זאל טראכטן: מען דארף מחנך זיין מיט זאכן וואס זענען משכיל על פי שכל, זאכן וואס זענען געשמאקע זאכן, וואס דאס קען פועל זיין. אבער ענינים פון חוקים, ענינים אין תורה וואס זענען נישט קיין משכיל׳דיגע ענינים, ענינים פון קבלת עול — דאס קען מען נישט מיט אים משכנע זיין. און מיט דעם האט אמאל [לא ברור]. דער רבי האט געהערט פון דעם שווער, פונעם רבי׳ן הריי״צ, אז ער האט געהאט דריי טעכטער. איינע פון זיי איז געווען די רביצין חיה מושקא. פאר די דריי טעכטער פונעם רבי׳ן הריי״צ, ווען מען האט געדארפט זוכן א מלמד, האט מען געברענגט א מלמד, א תלמיד חכם, א גדול בתורה, וואס ער
18:13 ילמד עם הילדות את התורה שרצו ללמד אותן. היו סדרי הלימוד והפרשה שלמדו. הרבי, הסבא שהיה שם בליובאוויטש, אדמו״ר הרש״ב, הבחין שהמלמד לא לימד אותן את כל הסדר, את כל העניינים. הוא נהג לדלג על כמה דברים ולא סיפר אותם, כדי להמשיך הלאה בלימוד. והמלמד אמר שיש דברים בתורה שהוא אינו מסביר לילדות, כי יש דברים שקשה מאוד להסביר על פי שכל, ואצל ילדים צעירים הם אינם יכולים להיקלט — כמה עניינים בתורה שאינם מובנים בשכל. לכן הוא מלמד אותן תחילה את הדברים שקל יותר להבין, ובהמשך ילמד איתן גם דברים קשים יותר. וכשהרבי סיפר את מה ששמע מחותנו, מאדמו״ר הריי״צ, סיפר שמיד פיטרו את המלמד, כי הוא לא היה מסוגל להיות מלמד לילדים קטנים. אדרבה, ילדים קטנים הם כלים לאמונה טהורה ופשוטה, כלים למסירות נפש וכלים לקבלת עול מלכות שמים. ממילא אפשר ללמוד איתם גם עניינים שלמעלה מטעם ודעת, עניינים של חוקים, עניינים של גזירת הכתוב. ואלו הם שלושת העניינים שהתורה אמרה באמצעות שלושת המקומות של ״להזהיר גדולים על הקטנים״, בדינים הקשורים לשחיטה.
18:13 זאל לערנען מיט די קינדער תורה וואס מען האט געוואלט לערנען מיט זיי. עס זענען געווען די סדרים, די פרשה וואס מען האט געלערנט. האט באמערקט דער רבי, דער זיידע וואס איז דארטן געווען אין ליובאוויטש, דער רבי רש״ב, אז דער מלמד האט נישט געלערנט מיט זיי דעם גאנצן סדר, אלע ענינים. ער פלעגט פאראיבערהיפן, פאראיבערשפרינגען, כמה זאכן וואס האט ער נישט דערציילט, כדי אנצוגיין ווייטער מיט די ענינים. און דער מלמד האט געזאגט אז ס׳זענען דא זאכן אין דער תורה וואס ער גיט נישט צו פארשטיין צו די קינדער, ווייל ס׳זענען דא זאכן וואס זענען זייער שווער צו געבן צו פארשטיין על פי שכל, און ביי יונגע קינדער קען זיך דאס נישט אפלייגן, כמה ענינים אין תורה וואס זענען נישט משכיל. איז במילא לערנט ער מיט זיי פריער די זאכן וואס זענען גרינגער צו פארשטיין, און שפעטער וועט ער ווייטער לערנען מיט זיי שווערערע זאכן. און ווען דער רבי דערציילט וואס ער האט געהערט פון דעם שווער, פונעם רבי׳ן הריי״צ, אז מען האט גלייך אפגעזאגט דעם מלמד, ווייל ער האט נישט מסוגל געווען צו זיין א מלמד מיט קליינע קינדער. אדרבה, קליינע קינדער זענען כלים צו אמונה טהורה ופשוטה, כלים צו מסירות נפש און כלים צו קבלת עול מלכות שמים. במילא קען מען מיט זיי לערנען אויך ענינים וואס זענען למעלה מטעם ודעת, ענינים פון חוקים, ענינים פון גזירת הכתוב. און דאס זענען די דריי ענינים וואס די תורה האט געזאגט דורך די דריי זאכן ״להזהיר גדולים על הקטנים״, דורך דינים וואס זענען קשור מיט שחיטה.
19:41 ומראות. שזהו עניין של דברים נמוכים ביותר, דברים ירודים, ושל עניינים שאדם עלול להיות שטוף בהם, להיגרר ולהישבות בהם. ודרך ענייני טומאה וטהרה, דיני טומאת כהן וכל הדינים הקשורים בטומאה וטהרה, שהם גזירת הכתוב, באה התורה ואומרת כאן: ״להזהיר גדולים על הקטנים״. והרבי מסיים במכתב הזה בשתי נקודות. ראשית, מכיוון שהתורה ציוותה ״להזהיר גדולים על הקטנים״ בעניינים הללו, התורה גם נותנת כוח. כידוע, ציווי התורה הוא נתינת כוח, שהמלמד אכן יצליח בכל שלושת העניינים הללו. התורה אומרת זאת במיוחד כדי שלא יתייאשו, וכדי שידעו שאפשר וצריך להתמסר לכל ילד יהודי ולכל קטן מישראל, להעמיד אותו בדרך האמת ולעורר בו את הנקודה היהודית. ומכיוון שלכל יהודי יש נקודה יהודית, אפשר לעורר אותה בו ולפעול בו שינוי מן הקצה אל הקצה. והנקודה השנייה שבה סיים הרבי: על מה מבוסס הביטחון שאכן אפשר להצליח בעניין הזה? הביטחון מבוסס על דברי הרמב״ם הידועים בהלכות גירושין. כידוע, הרמב״ם כותב שיש מקרים שבהם אפשר, ולעיתים צריך, לומר ״כופין אותו עד שיאמר רוצה אני״. וכפי שמובא ב־
19:41 ומראות. וואס דאס איז אן ענין פון דברים נמוכים ביותר, נידעריגע זאכן, און דורך ענינים וואס זענען קשור מיט דעם וואס איז שטופים, וואס מען קען ווערן פאריאגט און פארכאפט אין דעם. און דורך ענינים פון טומאה וטהרה, אייניגע סדר טומאת כהן, אלע דינים וואס זענען קשור מיט טומאה וטהרה, וואס איז גזירת הכתוב, קומט צו די תורה און זאגט דא: ״להזהיר גדולים על הקטנים״. און דער רבי פירט אויס אין דעם בריוו צוויי נקודות. ערשטנס, ווי באלד אז תורה האט אנגעזאגט ״להזהיר גדולים על הקטנים״ אין די ענינים, איז די תורה אויך נותנת כח. ווי כידוע, די ציווי פון תורה איז א נתינת כח, אז דער מלמד זאל טאקע מצליח זיין אין אלע די דריי ענינים. תורה זאגט דאס ספעציעל, אז מען זאל נישט מייאש ווערן, מען זאל וויסן אז מען קען און מען דארף זיך אפגעבן מיט יעדן אידישן קינד און מיט יעדן אידישן קטן, אים אויפשטעלן אויפן דרך האמת און ביי אים מעורר זיין דעם פינטל איד. און ווי באלד אז יעדער איד האט דעם פינטל איד, קען מען דאס ביי אים מעורר זיין און פועל׳ן אין אים א איבערשטעלונג מן הקצה אל הקצה. און די צווייטע נקודה, דער רבי האט אויסגעפירט, אז ווי אזוי טאקע, אויף וואס גיט דעם בטחון, וואס גיט די זיכערקייט אז מען זאל קענען טאקע מצליח זיין אין דעם ענין, איז דער בטחון מיוסד אויף דעם באוואוסטן רמב״ם אין הלכות גירושין. ווי ידוע וואס דער רמב״ם שרייבט, אז דאס וואס מען קען, אמאל וואס מען דארף, ״כופין אותו עד שיאמר רוצה אני״. און ווי עס געפינט זיך אין
21:16 הלכה, שלפעמים אדם אינו רוצה לעשות דבר שבית הדין סבור שעליו לעשות. בעניין הגט, למשל: אדם אינו רוצה לתת גט, אבל החכמים ובית הדין רואים שעליו לתת את הגט, והם יכולים לכפות אותו, ״כופין אותו עד שיאמר רוצה אני״. שואל הרמב״ם: אבל הרי הוא אינו רוצה. הרי כל מה שהיה כאן הוא ״כופין אותו״, הכריחו אותו. את המילים ״רוצה אני״ הוא אומר רק בפיו. איך אפשר לקרוא לזה ״רוצה אני״? אומר הרמב״ם, בדבריו הידועים בפרק ב׳ מהלכות גירושין, שכל אחד ואחד מישראל רוצה לעשות את כל המצוות ולהתרחק מן העבירות. הוא רוצה לקיים תורה ומצוות. לכל יהודי, בפנימיות נפשו, יש נקודה של יהדות, וממילא הוא רוצה לעשות את הרצון הזה, וזהו רצונו האמיתי. ומה שהוא אומר שאינו רוצה — זהו משום ש״יצרו הוא שתקפו״. היצר הרע, הפחד, הם עניין חיצוני; הם אינם מהותו האמיתית. וכאשר כופים אותו, מסירים את העניין החיצוני ומגלים את פנימיותו, מתגלה מה הוא רוצה באמת. וזהו היסוד גם כאן, בעניין ״להזהיר גדולים על הקטנים״: כאשר מאמינים בנקודה הזאת, כאשר מבינים את האמונה, את נקודת היהדות שיש בילד היהודי — כאשר המחנך והמלמד מסתכלים על ילד יהודי,
21:16 הלכה, אז אמאל א מענטש וויל נישט טון א זאך וואס דער בית דין האלט אז מען דארף דאס טון, און דער ענין פון גט: א מענטש וויל נישט געבן א גט, אבער די חכמים זעען און דער בית דין זעט אז מען דארף דעם גט געבן, קענען זיי מכריח זיין, ״כופין אותו עד שיאמר רוצה אני״. פרעגט דער רמב״ם: אבער דאך, ער וויל דאך נישט. עס איז דאך מער נישט ווי ״כופין אותו״, מען האט אים מכריח געווען. דאס וואס ער זאגט ״רוצה אני״, דאס איז מער נישט מיטן צונג. ווי קען מען דאס אנרופן ״רוצה אני״? זאגט דער רמב״ם, דער באוואוסטער רמב״ם, פרק ב׳ אין הלכות גירושין, אז כל אחד ואחד מישראל רוצה לעשות כל המצוות ולהתרחק מן העבירות. ער וויל מקיים זיין תורה ומצוות. יעדער איד, בנפשו פנימה, האט אין זיך א נקודה פון אידישקייט, ממילא וויל ער טון דעם רצון, און דאס איז זיין אמת׳ער רצון. און דאס וואס ער זאגט אז ער וויל נישט, דאס איז ״יצרו הוא שתקפו״. דער יצר הרע, דער פחד, דאס איז אן ענין חיצוני, דאס איז נישט זיין אמת׳ע מהות. און בשעת מען כופה אותו, מען נעמט אוועק דעם ענין חיצוני, מען איז מגלה זיין פנימיות, איז ווערט נתגלָה בעצם וואס ער וויל. איז דאס איז דער יסוד על דרך זה דא אין דעם סדר, ״להזהיר גדולים על הקטנים״: אז בשעת מען גלייבט אין דעם נקודה, בשעת מען פארשטייט די אמונה, די נקודה פון אידישקייט וואס איז דא אין דעם אידישן קינד, בשעת דער מחנך און דער מלמד קוקט אויף אן אידישן קינד,
22:36 עליהם להסתכל עליו בעיניים שרואות את האמת: שהוא ילד יהודי, וממילא הוא ״רוצה לעשות״, הוא רוצה לעשות את הרצון. והעובדה שהוא [לא ברור] שקצים ורמשים, או שהוא [לא ברור] שקוע ומושקע בעניינים של דם [לא ברור], והעובדה שהוא [לא ברור] שנראה כאילו עניינים שאינו מבין, לעת עתה אינו רוצה לקיים — כל זה אינו אלא מן השפה ולחוץ, זו אינה מהותו האמיתית. מהותו האמיתית היא נשמה יהודית, נשמה טהורה, חלק אלוקה ממעל ממש. ועם האמונה הזאת, עם הביטחון הזה ועם המבט הזה, אפשר להוציא את הילד אל האור ולהאיר אותו, ולעשות ממנו ילד יהודי בריא ומלא חיים. זהו עניינם של חינוך והדרכה. מכאן באה נקודה נוספת שאנחנו לומדים מרש״י הזה, שהרבי דיבר עליו כמה פעמים: רמז נוסף והדגשה עיקרית נוספת באשר לאופן שבו צריך לעסוק בחינוך. אפשר הרי לחשוב שכדי לפעול עם ילד כזה, וכדי לחנך ילדים, להוציא אותם מכל העניינים שדיברנו עליהם קודם ולעשות מהם ילדים יהודים בריאים, נורמליים ומבורכים, צריך לעשות זאת בדרך קשה, בדרך
22:36 דארף ער קוקן אויף דעם מיט די אויגן, מיט די אויגן וואס זעען דעם אמת, אז ער איז אן אידיש קינד, און ממילא איז ״רוצה לעשות״, ער וויל טון דעם רצון. און דאס וואס ער איז [לא ברור] שקצים ורמשים, אדער דאס וואס ער איז [לא ברור] וואס ער איז שוקע און מושקע אין [לא ברור] ענינים פון דם, און דאס וואס ער איז [לא ברור] וואס עס קוקט אויס אז ענינים וואס ער פארשטייט נישט, לעת עתה וויל ער נישט מקיים זיין, דאס איז מער נישט מן השפה ולחוץ, דאס איז נישט זיין אמת׳ע מהות. זיין אמת׳ע מהות איז א אידישע נשמה, א ריינע נשמה, א חלק אלוקה ממעל ממש. און מיט דעם אמונה, מיט דעם בטחון, מיט דעם קוק, קען מען ארויסנעמען און באלייכטן דעם קינד און מאכן פון אים, ער זאל ווערן טאקע א אידישער, געזונטער און לעבעדיקער קינד, ווי דאס איז דער ענין פון חינוך און הדרכה. וואס פון דא קומט צו נאך א נקודה וואס מיר לערנען פון דעם, פון דעם רש״י וואס דער רבי האט גערעדט וועגן דעם כמה פעמים, נאך א רמז און נאך א הדגשה עיקרית, וואס דאס איז דער אופן ווי אזוי מען דארף טון אין דעם חינוך. מען קען דאך מיינען, אז כדי צו דעם, צו אויפטון מיט אזא מין קינד, און כדי מחנך צו זיין קינדער, ארויסנעמען זיי פון די אלע ענינים וואס מיר האבן גערעדט אויף ערשט, און מאכן פון זיי געזונטע, נארמאלע, געבענטשטע אידישע קינדער, דארף מען דאס טון אויף א שטארקן אופן, אויף
23:57 תקיפה, בדרך של גבורה; להתנהג עם הילד בתקיפות ולהכריח אותו לעשות את מה שצריך. אבל הפסוק, ורש״י בעקבות לשון חז״ל, בחרו דווקא בביטוי ״להזהיר גדולים על הקטנים״. היו יכולים להשתמש כאן בכל מיני ביטויים אחרים כדי לתאר איך צריך לעשות זאת, כמו ״להכריח״; יש כל מיני ביטויים אפשריים. ובכל זאת נאמר דווקא ״להזהיר״. המשמעות הפשוטה של ״להזהיר״ היא להתריע, להורות. אבל ״להזהיר״ קשור גם לשורש המילה ״זוהר״, שפירושה אור: ״והמשכילים יזהירו כזוהר הרקיע״. ״זוהר הרקיע״ מדבר על אור, על בהירות. ולפי זה, מהי המשמעות הפנימית של ״להזהיר גדולים על הקטנים״? שהגדולים צריכים להאיר את הקטנים. צריכים להאיר את הקטנים. וזה מלמד אותנו כיצד צריך לחנך. כי חינוך יכול להיעשות בשתי דרכים. אפשר לחנך בקשיחות, במכות; אינני מתכוון דווקא למכות ממש, חס ושלום, אבל אפשר להכות גם בדיבור: לדבר דברים נוקשים, דברים חריפים, להדגיש את השלילה, את המרירות ואת הרע שבדברים האסורים, ולשים דגש על העניינים הבלתי רצויים. וישנה הדרך השנייה, הדרך שהבעל שם טוב הקדוש חינך אותנו ללכת בה: לגשת ליהודי דווקא באופן של ״להזהיר״, באופן מאיר.
23:57 אויף א תקיפות׳דיגן אופן, אויף א גבורה׳דיגן אופן, יא, זיך פירן מיט דעם קינד און מכריח זיין אים בתוקף אזוי צו טאן וואס מ׳דארף טאן. זאגט דער פסוק און רש״י דאך אויסגעקליבן אט דעם לשון, וואס דאס איז דער לשון פון חז״ל: „להזהיר גדולים על הקטנים“. דא קען שטיין כל מיני אנדערע לשונות, ווי אזוי מ׳דארף דאס טאן: מכריח, יא, איך ווייס, עס קען שטיין כל מיני לשונות. שטייט דווקא דער לשון „להזהיר“. וואס דער לשון „להזהיר“, דער פשוט׳ער טייטש פון להזהיר איז באווארענען, אנזאגן. אבער „להזהיר“ רירט זיך אויך אן דעם שורש פון דעם ווארט „זוהר“, וואס זוהר מיינט ליכטיקייט. „והמשכילים יזהירו כזוהר הרקיע“. זוהר הרקיע, דא רעדט מען פון ליכטיקייט, בהירות. וואס דא קומט אויס, לפי זה, וואס איז דער פנימיות׳דיגער טייטש „להזהיר גדולים על הקטנים“? אז די גדולים דארפן מאכן ליכטיג די קטנים. דארפן מאכן ליכטיג די קטנים. וואס דאס באווארנט אונז דעם אופן ווי אזוי מ׳דארף מחנך זיין. אז אין חינוך קען זיין אויף צוויי פנים. מ׳קען מחנך זיין מיט שטרענגקייט, מיט שמייסן; איך מיין נישט דווקא שמייסן בפרט ממש, חס ושלום, אבער ס׳קען זיין שמייסן אויך בדיבור, רעדן שטרענגע דיבורים, שארפע דיבורים, יא, און אונטערשטרייכן די שלילה, די ביטערקייט, די שלעכטקייט וואס איז דא אין אסורים, און לייגן א דגש אויף די ענינים בלתי רצויים, יא. און ס׳איז דא דער צווייטער אופן, וואס דאס איז דער דרך וואס דער הייליגער בעל שם טוב האט אונז מחנך געווען, אז ווי אזוי מ׳דארף צוגיין צו א אידן דארף זיין דווקא באופן „להזהיר“, אויף א ליכטיגן אופן, יא.
25:35 וזהו ״להזהיר״ בלשון הזוהר: להאיר לו, לדבר איתו על האור, היופי והעושר שבתורה ובמצוות. להבליט בפניו את מעלותיו. לדבר איתו על הנשמה שיש לו. לגלות לו את נקודת היהדות שבו. ולומר לו שיש לו נשמה קדושה, שהיא ״חלק אלוקה ממעל ממש״. ולגלות לו את היופי, את היוקר ואת המתיקות של ״כי הם חיינו ואורך ימינו״, של ״טעמו וראו כי טוב ה׳״. כמה מתוק ונעים לעבוד את הקב״ה. כידוע הסיפור שמספרים אצל חסידים על אדמו״ר הזקן: בשנים הראשונות, כשאדמו״ר הזקן עוד היה אצל המגיד ממעזריטש, הוא נהג לנסוע בעיירות ולקרב דווקא בני תורה ותלמידי חכמים לתורת החסידות. באחת הנסיעות הגיע אדמו״ר הזקן לעיירה שהיה בה בית כנסת, בית מדרש מלא יהודים שישבו ולמדו, בני תורה. אבל היה חסר שם האור של התורה, החום של התורה, האהבה לתורה, השמחה בתורה. אדמו״ר הזקן עלה לבימה, דפק עליה ואמר דבר תורה של מילים אחדות בלבד. כפי שהרבי סיפר זאת בהתוועדות, בנוסח ובניגון כפי שנמסרו בקבלה רבי מפי רבי, אדמו״ר הזקן אמר: ״טעמו וראו כי טוב ה׳״ — תטעמו, ותראו שהקב״ה
25:35 וואס דאס איז „להזהיר“ בלשון זוהר: באלייכטן אים, רעדן צו אים די ליכטיקייט און די שיינקייט און די רייכקייט פון תורה ומצוות. ארויסברענגען ביי אים זיינע מעלות. רעדן צו אים פון זיין נשמה וואס ער האט. ארויסברענגען צו אים די נקודה פון אידישקייט. און אים זאגן ווי אזוי ער האט א הייליגע נשמה, וואס איז „חלק אלוקה ממעל ממש“. און ארויסברענגען ביי אים די שיינקייט און די טייערקייט און די זיסקייט פון „כי הם חיינו ואורך ימינו“, דעם „טעמו וראו כי טוב ה׳“. ווי אזוי עס איז זיס און געשמאק צו דינען דעם אויבערשטן. ווי כידוע דער סיפור וואס מ׳דערציילט ביי חסידים, וואס איז געווען ביי דעם אלטן רבי׳ן. אז אין די ערשטע יארן, וואס דער אלטער רבי איז געווען נאך ביים מעזריטשער מגיד, פלעגט ער ארומפארן אין די שטעטלעך און מקרב זיין דווקא פון די בני תורה און תלמידי חכמים צו תורת החסידות. וואס אין איינע פון די נסיעות איז דער אלטער רבי אנגעקומען אין א שטאט וואס האט געהאט א שול, א בית המדרש, פול מיט אידן געזעסן געלערנט, בני תורה. אבער עס האט געפעלט די ליכטיקייט פון תורה, די ווארעמקייט פון תורה, די ליבשאפט פון תורה, די שמחה פון תורה. און דער אלטער רבי איז ארויפגעגאנגען אויף די בימה און א קלאפ געגעבן אויף די בימה און געזאגט א תורה פון עטליכע ווערטער אין גאנצן. ווי דער רבי האט דאס דערציילט ביים פארברענגען, דער נוסח מיטן ניגון, ווי אזוי עס איז מקובל געווארן בקבלה רבי מפי רבי. אז דער אלטער רבי האט געזאגט: „טעמו וראו כי טוב ה׳“ — פארזוכט, וועט איר זען אז דער אויבערשטער
27:02 הוא טוב. זה היה כל דבר התורה של אדמו״ר הזקן. אם תטעמו, תראו שהקב״ה הוא טוב. וכך ירד מן הבימה ויצא בריצה מבית המדרש. ועשרות [לא ברור] הלכו אחריו, והוא סיפר להם על חסידות. מה, לכאורה, חידש אדמו״ר הזקן? הוא לא אמר שום [לא ברור] עמוק יותר. אלא עצם הדבר שאדמו״ר הזקן עורר אצלם את המתיקות, את העונג, את ה״טעמו וראו כי טוב ה׳״ — הוא גילה להם מבט אחר, הבנה אחרת בתורה. וזהו ״להזהיר״, להאיר, ״להזהיר גדולים על הקטנים״ — שהגדולים צריכים להאיר את הקטנים. ואת זה מלמדת אותנו התורה הקדושה מהסדר של היום: איך צריך להיראות החינוך, איך צריך להסתכל על ילד יהודי, ואיך אנחנו צריכים לחנך, כן. ולחינוך באופן של ״להזהיר גדולים על הקטנים״ יש חשיבות מיוחדת כשמתכוננים ליום ל״ג בעומר, יום שמחתו של רבי שמעון בר יוחאי. מוצאים בזה כמה עניינים. ראשית, כשמתכוננים ליום ל״ג בעומר רואים במוחש שזהו יום של חינוך. אנחנו עוסקים בחינוך ילדי ישראל. אבל מדוע דווקא כאן? יש לכך כמה וכמה ביאורים. אחד העניינים שאומרים בזה קשור, ראשית, גם לעניין האור. זהו ספרו של רבי שמעון בר יוחאי. [לא ברור]
27:02 איז גוט. דאס איז געווען די גאנצע תורה פון דעם אלטן רבי׳ן. אויב מ׳וועט פארזוכן, וועט מען זען אז דער אויבערשטער איז גוט. און אזוי איז ער אראפגעגאנגען פון דער בימה, ארויסגעלאפן פון דעם בית המדרש. און צענדליגער [לא ברור] זיינען נאך געגאנגען צו אים, וואס ער האט זיי דערציילט פון חסידות. וואס האט דער אלטער רבי, לכאורה, מחדש געווען? ער האט נישט געזאגט קיין שום טיפערע [לא ברור]. נאר דאס גופא, וואס דער אלטער רבי האט ביי זיי ארויסגערופן די זיסקייט, דעם געשמאק, דעם „טעמו וראו כי טוב ה׳“, וואס ער האט מגלה געווען אן אנדערן קוק, אן אנדער פארשטאנד אין תורה. וואס דאס איז דער „להזהיר“, ליכטיג מאכן, „להזהיר גדולים על הקטנים“, אז די גדולים דארפן מאכן ליכטיג די קטנים. וואס די תורה הקדושה, דאס לערנט ארויס פון היינטיגן סדר, ווי אזוי עס דארף זיין דער חינוך, ווי אזוי עס דארף זיין דער קוק אויף א אידישן קינד, און ווי אזוי מיר דארפן מחנך זיין, יא. און דער חינוך באופן של „להזהיר גדולים על הקטנים“ האט א חשיבות מיוחדת ווען מען גרייט זיך צו דעם טאג פון ל״ג בעומר, יום שמחתו של רבי שמעון בר יוחאי. וואס מ׳געפינט כמה ענינים אין דעם. ערשטנס, מען גרייט זיך — דער טאג פון ל״ג בעומר זעט מען במוחש אז עס איז א טאג פון חינוך. מיר פארנעמען זיך מיט חינוך פון אידישע קינדער. אבער הָא גופא, פארוואס דווקא דא? כמה וכמה ביאורים. איינע פון די ענינים, וואס מ׳זאגט אין דעם, ראשית, גם רעדט מען פון דעם ענין פון ליכטיקייט. דאס איז דער ספר פון רבי שמעון בר יוחאי. [לא ברור]
28:25 ״בהאי ספרא דילך דאיהו ספר הזוהר״. כן, שעליו נאמר: ״והמשכילים יזהירו כזוהר הרקיע״, ואת הזוהר הזה הוא מביא לנו. ״יפקון ביה מן גלותא ברחמי״ — שבזכות ספר הזוהר, פנימיות התורה, תורתו של רשב״י, כן, על ידיו, אומר הזוהר, כשעוסקים בספר הזה, לומדים אותו ומבינים אותו — והכוונה פשוטה: ללמוד באופן של הבנה והשגה, חכמה בינה ודעת — זוכים לצאת מן הגלות ברחמים. וזהו ספרו של רבי שמעון בר יוחאי, כפי שאומר הזוהר. זו השגחה פרטית. דווקא הזוהר הוא אחד מן הדברים התקיפים, הוא חודר. ופנימיות התורה מגלה את האור, את היופי ואת האור שבתורה. וזו החדירה של ספר הזוהר. ומה כתוב בספר הזוהר? מוצאים שני מאמרים בזוהר שהרבי דיבר עליהם פעם בהתוועדות בקשר לל״ג בעומר. ראשית, מוצאים דבר מעניין: בחלק האגדות שבזוהר, ממש באחת האגדות הראשונות, בין העניינים הראשונים שכתובים שם, כתוב בזוהר, בפרשת בראשית — הזוהר מביא פסוק, כשרשב״י [לא ברור], והזוהר אומר שם שבזכות תורתם של תינוקות של בית רבן, בזכות שילדי ישראל לומדים תורה, על ידי הלימוד של תינוקות של בית רבן, [לא ברור]. שהם מביאים את ה[לא ברור] לכאן, לעולם הזה, וגורמים שהעולם יהיה מואר ושהעולם יהיה בריא. ״וישתח עלמא״ — העולם נעשה עולם בריא, עולם מואר. ו״וקול התור נשמע בארצנו״ — שכבר שומעים את קולו של משיח, שקול הגאולה מגיע לעולם, אל הגאולה. זה
28:25 בהאי ספרא דילך דאיהו ספר הזוהר. יא, וואס אויף דעם שטייט: „והמשכילים יזהירו כזוהר הרקיע“, וזה הזוהר ברענגט אונז. „יפקון ביה מן גלותא ברחמי“ — אז בזכות דעם ספר הזוהר, פנימיות התורה, תורתו של רשב״י, יא, אז דורך דעם, זאגט דער זוהר, אז מ׳וועט זיך עוסק זיין און לערנען און טאן און פארשטיין אין דעם ספר, איז פשוט: לערנען, אז באופן פון הבנה והשגה, חכמה בינה ודעת, וועט מען זוכה זיין ארויסצוגיין פון גלות ברחמים. און דאס איז דער ספר פון רבי שמעון בר יוחאי, וואס זאגט דער זוהר. דאס איז השגחה פרטית. פונקט, דער זוהר איז איינע פון די דיבורים תקיפים, עס דרינגט. און פנימיות התורה, עס מגלה די ליכטיגקייט, די שיינקייט און די ליכטיגקייט פון תורה. און דאס איז די דרינגען פון ספר הזוהר. און וואס שטייט אין ספר הזוהר? געפינט מען צוויי מאמרים פון זוהר, וואס דער רבי האט גערעדט אמאל אין א פארברענגען בקשר צו ל״ג בעומר. ראשית, געפינט מען אן אינטערעסאנטע זאך, אז אין אסכולה הזוהר, אין אגדות הזוהר, גלייך אין איינע פון אגדות הזוהר, פון די ערשטע ענינים וואס דארט שטייט, שטייט דארטן דער זוהר, בראשית. זאגט דער זוהר, ברענגט א פסוק, כשרשב״י, [לא ברור], און זאגט דארטן דער זוהר, אז בזכות תורתם פון תינוקות של בית רבן, אז דורך דעם וואס אידישע קינדער לערנען תורה, איז דורך דעם לימוד פון תינוקות של בית רבן, [לא ברור]. אז זיי ברענגען אריין די [לא ברור] דא אויף דער וועלט, און מאכן אז די וועלט זאל ווערן ליכטיג און אז די וועלט זאל ווערן געזונט. „וישתח עלמא“ — די וועלט ווערט א געזונטע וועלט, א ליכטיגע וועלט. און „וקול התור נשמע בארצנו“, אז מ׳הערט שוין קולו של משיח, אז קול הגאולה קומט צו דער וועלט, צו דער גאולה. דאס איז
30:13 מראה, בכלל, את כוחם של תינוקות של בית רבן ושל התורה שלהם, במיוחד בזמן הגלות, במיוחד כשמתכוננים לביאת המשיח. ואחר כך יש עוד עניין חזק בזוהר. כידוע, הזוהר כותב שכאשר יבוא משיח צדקנו יהיו ״רביא״. ״רביא״ פירושו ילדים, כן, רביא. שילדים — ילדי ישראל — ילמדו ויעסקו בענייני פנימיות התורה, וזה אחד מסימני הגאולה. מכאן רואים שאצל רשב״י הייתה חביבות מיוחדת לתינוקות של בית רבן. כי כדי לקשר את כל העניין, בסוף זמן הגלות, לקראת ביאת המשיח, צריכה להיות התעסקות עם תינוקות של בית רבן. לכן מוצאים כאן, בזמן ל״ג בעומר, התעסקות מיוחדת בעניין החינוך, בעניין ההתעסקות עם תינוקות של בית רבן. וכאן מגיעים להוראה: מה צריכה להיות הגישה לחינוך, איך צריך לחנך ילדי ישראל. שזה צריך להיות ״להזהיר גדולים על הקטנים״, על כל פרטיו, באופן של זוהר ושל אור. וכאן מתווספת עוד נקודה ב״אמור ואמרת״. כל זה נמצא במילה ״אמור״. ״אמור ואמרת״ — אמירה. ועניין האמירה הוא באמת לדבר, לדבר. יש בזה כמה פרטים. ראשית, באמת לדבר. לפעמים יכול להיות שהמלמד, כן, אוהב את הילד וחושב עליו דברים טובים, אבל אינו אומר אותם בדיבור. הוא חושש לומר לילד מילה טובה. הוא לא יודע, אולי הילד יטפס לו על הראש אם יאמר לו מילה טובה, והוא, כן, יהיה
30:13 באווייזט, בכלל, דעם כח פון תינוקות של בית רבן, פון זייער תורה, ספעציעל אין זמן הגלות, ספעציעל בשעת מ׳גרייט זיך אויף דער ביאה של משיח. און דערנאך איז פאראן נאך א שטארקער ענין אין זוהר. ווי ס׳איז ידוע, וואס דער זוהר שרייבט, אז ווען ביאת משיח צדקנו, וועט זיין „רביא“. אז „רביא“ מיינט קינדער, יא, רביא. אז קינדער וועלן זיין — אידישע קינדער וועלן לערנען, זיך עוסק זיין אין די ענינים פון פנימיות התורה, און דאס איז פון די סימני הגאולה. וואס פון דעם זעט מען אז ביי רשב״י איז געווען א ספעציעלע חביבות אין דעם תינוקות של בית רבן. ווייל אז ס׳זאל פארבינדן די גאנצע ענין, אז בסוף זמן הגלות, אויף צוקונפט משיח, דארף זיין די התעסקות עם תינוקות של בית רבן. דערפאר געפינט מען דא, אין זמן פון ל״ג בעומר, א ספעציעלע התעסקות אין דעם ענין פון חינוך, אין דעם ענין פון התעסקות עם תינוקות של בית רבן. איז אט דא קומט מען צו דער הוראה: ווי אזוי דארף זיין דער צוגאנג צו חינוך, ווי אזוי מ׳דארף מחנך זיין אידישע קינדער. אז ס׳דארף זיין „להזהיר גדולים על הקטנים“, אין די אלע פרטים באופן פון זוהר און פון ליכטיגקייט. און דא קומט צו נאך א נקודה אין דעם „אמור ואמרת“. אז דאס אלעס שטייט אין דעם ווארט „אמור“. „אמור ואמרת“ — אמירה. און די ענין פון אמירה איז, אמיתי רעדן, רעדן. איז דא אין דעם כמה פרטים. ראשית, אמיתי רעדן. אמאל קען זיין אז דער מלמד, יא, האט ליב דעם קינד, און ער איז, און טראכט גוטע זאכן, אבער זאגט עס נישט ארויס בדיבור. ער האט מורא צו זאגן דעם קינד א גוט ווארט. מען ווייסט נישט, אפשר דער קינד וועט קריכן אויף זיין קאפ, אויב מ׳וועט אים זאגן א גוט ווארט, און ער וועט, יא, ווערן
32:00 בחוצפה. אומרת הפרשה: ״אמור״. אמירה היא לומר בדיבור, לדבר אל הילדים. ומה צריך לומר להם? לדבר אליהם באופן של אור. לדבר אליהם ולהבליט את מעלותיהם, כן, כפי שהרבי אוהב, כפי שהבעל שם טוב לימד: לדבר בשבחם של ישראל. להבליט את מעלתו של יהודי, להבליט את מעלתו של ילד יהודי, להבליט עד כמה הרבי אוהב כל יהודי. כן. וזהו העניין של ״אמור ואמרת״. כי ״אמור״ הוא בלשון רכה, כפי שרש״י אומר. כן, דיבור אינו אמירה. אמירה היא דווקא בלשון רכה. לדבר בלשון רכה. ו״אמור״, כפי שנאמר במדרש, [לא ברור], ״אמרות ה׳ אמרות טהורות״. כן, הדיבור של הקדוש ברוך הוא הוא אמירה טהורה. ואצל הקדוש ברוך הוא, עניין האמירה הוא דווקא באופן של חסד ובאופן של שבח. ועל דרך זה, כן, כל אחד צריך לקחת מהפרשה של היום שתמיד צריך לומר דברים טובים, לבטא אותם בדיבור, להבליט את מעלותיו של הזולת, לדבר במעלותם של ישראל. וכשמדברים במעלותם של ישראל, כפי שהרמב״ם פוסק בהלכות דעות, שהדיבור צריך להיות בשבחם ובמעלותם של ישראל. כשאוהבים יהודי, ״ואהבת לרעך כמוך״, אומר הרמב״ם: כיצד? שצריך לספר בשבחו. כי כשמספרים בשבחו, מוציאים את מעלותיו של הזולת מן ההעלם אל הגילוי. וכפי שהבעל שם טוב אמר, בדיבור יש כוח עצום. כשאדם מדבר על דבר מסוים, בשעה שהוא מדבר על הדבר
32:00 חוצפה׳דיג. זאגט די פרשה: „אמור“. אמיתי זאגן בדיבור. אמיתי רעדן צו די קינדער. וואס דארף מען רעדן צו זיי? רעדן צו זיי באופן פון ליכטיגקייט. רעדן צו זיי, זייער מעלות ארויסברענגען, יא, ווי דער רבי האט ליב, ווי דער בעל שם טוב האט געלערנט: אמיתי רעדן בשבחם של ישראל. ארויסברענגען די מעלה פון א אידן, ארויסברענגען די מעלה פון א אידישן קינד, ארויסברענגען וויפיל דער רבי האט ליב יעדן אידן. יא. און דאס איז די ענין פון „אמור ואמרת“. ווייל „אמור“ איז בלשון רכה, ווי רש״י זאגט. יא, איז דאס דיבור — איז לא אמירה. אמירה איז בלשון רכה דווקא. רעדן בלשון רכה. און „אמור“, ווי ער זאגט אין מדרש, [לא ברור], „אמרות ה׳ אמרות טהורות“. יא, אז דער אויבערשטער׳ס רעדן, דאס איז אמירה טהורה. און ביים אויבערשטן איז די ענין אמירה, דאס דווקא באופן פון חסד און באופן פון שבח. איז על דרך זה, יא, דארף יעדער איינער ארויסנעמען פון היינטיגע סדרה, וואס מ׳דארף שטענדיג רעדן גוטע דיבורים, ארויסברענגען דאס בדיבור, ארויסברענגען יענעמס מעלות, רעדן במעלותם של ישראל. און בשעת מ׳רעדט מעלותם של ישראל, ווי דער רמב״ם פסק׳נט אין הלכות דעות, וואס עס דארף זיין דער דיבור בשבחן ובמעלותם של ישראל. אז בשעה מ׳האט ליב א אידן, „ואהבת לרעך כמוך“, זאגט דער רמב״ם: כיצד? אז מ׳דארף זיין מספר בשבחו. ווייל דורך דעם וואס מ׳איז מספר בשבחו, ברענגט מען ארויס יענעמס מעלות מן ההעלם אל הגילוי. און ווי דער בעל שם טוב האט געזאגט, אז אין דיבור איז דא א מורא׳דיגער כח. אז בשעה אז א מענטש רעדט א זאך, איז בשעת די זאך
33:42 הוא מוציא אותו מן ההעלם אל הגילוי. כידוע הסיפור שאירע אצל הבעל שם טוב, שכאשר היה דיבור בלתי רצוי, כן, הבעל שם טוב הראה לתלמידים את העניין, את התוצאה בגוי. וכמובן, אלף פעמים ככה, כשאומרים דבר רצוי, מוציאים את מעלותיו של הזולת. כשאומרים דבר חיובי, מעלה ושבח, על ידי זה מעוררים את המעלות מן ההעלם אל הגילוי. וזה מה שמלמדת אותנו הפרשה של היום, מהו אופן החינוך: שחינוך ילדי ישראל צריך להיות באופן שמבליטים את שבחיהם, מדברים אליהם בלשון רכה ודווקא מאירים להם. ועל ידי זה בונים את הדור הזה. כי זה יהיה דורו של משיח, הדור של ילדי ישראל, שהם יהיו אלה ש״הם יכירוהו תחילה״. הם יעמדו פנים אל פנים מול הגאולה האמיתית והשלימה. ויאמרו: ״ראו גידולים שגידלנו״. וזה יהיה הציווי של ה׳, לצאת מן הגלות וללכת אל הגאולה השלימה על ידי משיח צדקנו במהרה בימינו, אמן.
33:42 ברענגט עס ארויס מן ההעלם אל הגילוי. ווי ידוע דער סיפור וואס האט פאסירט ביים בעל שם טוב, אז בשעה עס איז געווען א ענין פון דיבור בלתי רצוי, יא, האט דער בעל שם טוב באוויזן די תלמידים די ענין, די תוצאה בגוי. און כמובן, אז אלף פעמים ככה, בשעה מ׳רעדט א דבר רצוי, ברענגט מען ארויס יענעמס מעלות. בשעה מ׳זאגט א דבר חיובי, א מעלה און א שבח, איז דורך דעם רופט מען ארויס די מעלות מן ההעלם אל הגילוי. און דאס לערנט אונז אויס היינטיגע פרשה, וואס איז דער אופן פון חינוך: אז חינוך פון אידישע קינדער דארף זיין אין אזא אופן וואס מ׳ברענגט ארויס יענעמס שבחים און מ׳רעדט צו זיי בלשון רכה און מ׳מאכט זיי ליכטיג דווקא. און דורך דעם בויט מען אויף דעם דור. ווייל דאס וועט זיין די דורו של משיח, און דער דור פון אידישע קינדער, וואס זיי וועלן זיין די וואס „הם יכירוהו תחילה“. זיי וועלן זיך שטעלן פנים אל פנים צו, אה, צו דער גאולה האמיתית והשלימה. און מ׳וועט זאגן: „ראו גידולים שגידלנו“. און דאס וועט זיין דער ציווי של השם, אויף אן אויסגאנג פון גלות און גיין צו גאולה שלימה על ידי משיח צדקנו במהרה בימינו אמן.