לעבן חסידות · פרק 32 · 2022-07-03 · 33:12
י״ב תמוז און פרשת חוקת בלק - מסירות נפש- אזוי און נישט אנדערש! - הרב אשר פרקש
תיאור הפרק
מקורות: *שפת אמת פרשת חוקת *קדושת לוי פרשת בלק *לקוטי תורה פרשת חוקת *ספר השיחות תש״ה יב תמוז *לקוטי שיחות חלק יח חוקת יב תמוז וחלק כ״ח בלק ב
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:01 בהתוועדות של י״ב תמוז, חג הגאולה של אדמו״ר הריי״צ, בשנת תש״ה, סיפר אדמו״ר הריי״צ סיפור שאירע לו כשהיה בן חמש־עשרה. זה היה בשנת תרנ״ה. י״ב תמוז הוא הרי יום ההולדת של אדמו״ר הריי״צ, ובאותו יום היה לימים גם חג הגאולה שלו. הוא סיפר שבשנת תרנ״ה, באמצע הקיץ, אמר לו אביו, אדמו״ר הרש״ב — הם לא היו אז בליובאוויטש, אלא במקום מחוץ לליובאוויטש, בדאצ׳ה, מקום מנוחה — שייכנסו לליובאוויטש ביום חמישי, י״ב תמוז. באותה שנה חל י״ב תמוז ביום חמישי. הוא הורה לו לקום לפנות בוקר באותו יום, י״ב תמוז, וללכת לנהר כדי לטבול בו. אדמו״ר הרש״ב הלך לטבול בנהר, ולפנות בוקר יצאו מהמקום שבו שהו, מאותה דאצ׳ה, ונסעו לליובאוויטש. אדמו״ר הריי״צ שאל את אביו, אדמו״ר הרש״ב: ״להגיע כך פתאום באמצע היום, בלי הודעה מוקדמת? הרי הסבתא תיבהל.״ זו הייתה אז הסבתא רבקה.
00:01 אין א פארברענגען פון י״ב תמוז, חג הגאולה פונעם רבי׳ן ריי״צ, אין יאר תש״ה, האט דער פריערדיקער רבי, דער רבי ריי״צ, דערציילט א מעשה וואס האט פאסירט מיט אים ווען ער איז געווען פופצן יאר אלט. דאס איז געווען אין יאר תרנ״ה. י״ב תמוז איז דאך דער יום הולדת פונעם פריערדיקן רבי׳ן, פונעם רבי׳ן ריי״צ. און אין דעם זעלבן טאג איז שפעטער געווען זיין חג הגאולה. ער דערציילט אז אין יאר תרנ״ה איז עס געווען אינמיטן זומער, און דער טאטע, דער רבי רש״ב, האט אים געזאגט — זיי זענען דעמאלט נישט געווען אין ליובאוויטש. זיי זענען געווען אויף א פלאץ אויסער ליובאוויטש, אויף א דאטשע, א פלאץ פון מנוחה. און ער האט אים געזאגט אז מען גייט אריין קיין ליובאוויטש דאנערשטאג, י״ב תמוז. יענעם יאר איז י״ב תמוז אויסגעפאלן דאנערשטאג, און מען גייט אריין קיין ליובאוויטש. און ער האט אים געהייסן ער זאל אויפשטיין פארטאגס. יענעם טאג, יענעם י״ב תמוז, אויפשטיין פארטאגס און גיין אין טייך. זיי זאלן גיין אין טייך זיך טובל׳ען. דער רבי רש״ב איז געגאנגען אין טייך זיך טובל׳ען, און זיי זענען ארויסגעפארן פארטאגס פון יענעם פלאץ וואו זיי זענען געווען, יענער דאטשע, און זיי זענען געפארן אריין קיין ליובאוויטש. דער פריערדיקער רבי האט געפרעגט זיין טאטן, דעם רבי׳ן רש״ב: „אזוי אריינקומען פלוצלינג אינמיטן טאג אן קיין פריערדיקער הודעה? די באבע וועט זיך דאך דערשרעקן.“ זי איז דעמאלט געווען די באבע רבקה.
01:55 היא הייתה אמו של אדמו״ר הרש״ב וסבתו של אדמו״ר הריי״צ. ״הרי הסבתא תיבהל כשנגיע פתאום.״ ואדמו״ר הרש״ב אמר: ״אל תדאג, היא יודעת.״ וכך אכן היה. הם הגיעו לליובאוויטש. אדמו״ר הרש״ב נכנס אל אמו, הסבתא רבקה, ושוחח איתה מעט. אחר כך יצאה האם, הסבתא רבקה, וליוותה אותם בברכות חמות. אדמו״ר הרש״ב אמר לבנו, אדמו״ר הריי״צ: ״עכשיו נוסעים לאוהל, לציון.״ שם בליובאוויטש היו ציוניהם של אדמו״ר המהר״ש ושל אדמו״ר הצמח צדק. הם הגיעו לאוהל הקדוש. בחוץ, לפני האוהל, היה בית מדרש. אדמו״ר הרש״ב נכנס לבית המדרש עם בנו ופתח את ארון הקודש. הוא אמר: ״היום אני מביא את בני לעקידה. בעקידה הרי יש עוקד ויש נעקד. אברהם אבינו היה זה שעקד את בנו יצחק, כדי [לא ברור].״ אמר אדמו״ר הרש״ב: ״אני רוצה שהעקידה תהיה כפי הרצוי.״ הוא פרץ בבכי עז. הבן, אדמו״ר הריי״צ, לא הבין מה פירוש הדבר, וכשראה את אביו בוכה, פרץ גם הוא בבכי. אדמו״ר הרש״ב פתח ספר תניא ולמד כמה שורות מהפרק הראשון באגרת הקודש, שבו מדובר על ״חגרה בעוז מתניה״. והוא אמר: ״כאן, כשאנו עומדים אצל אבותינו הקדושים, אני רוצה לכרות איתך ברית.״ הוא העמיד אותו והניח את ידיו הקדושות על ראשו של אדמו״ר הריי״צ, ואמר לו: ״מהיום אני מוסר לך את העבודה, את עבודת הקודש של עסקנות הכלל, בכל העניינים הגשמיים והרוחניים.״
01:55 זי איז געווען די מאמע פונעם רבי׳ן רש״ב און דעם רבי׳ן ריי״צ׳ס באבע. „די באבע וועט זיך דאך דערשרעקן אז מען קומט אריין אינמיטן.“ און דער רבי רש״ב האט געזאגט: „זארג נישט, זי ווייסט.“ און אזוי איז טאקע געווען. זיי זענען אנגעקומען קיין ליובאוויטש. ער איז אריין צו זיין מאמען, צו דער באבע, צו דער רבקה. דער רבי רש״ב איז אריין, גערעדט מיט איר אביסל. שפעטער איז די מאמע ארויסגעקומען. די באבע, רבקה, איז ארויסגעגאנגען און באגלייט זיי מיט ווארעמע ברכות. און דער רבי רש״ב האט געזאגט צו דעם זון, צו דעם רבי׳ן ריי״צ: „מען גייט איצט פארן צום אוהל, צום ציון.“ דארטן אין ליובאוויטש איז געווען דער ציון פונעם רבי׳ן מהר״ש און פונעם צמח צדק. נו, מען איז אנגעקומען צום הייליקן אוהל. אינדרויסן איז געווען דארטן א בית המדרש, א בית המדרש פארן אוהל. און דער רבי רש״ב איז אריינגעגאנגען אין בית המדרש צוזאמען מיט זיין זון און האט געעפנט דעם ארון הקודש. און ער האט געזאגט: „איך ברענג היינט מיין זון צו דער עקידה. אין דער עקידה איז דאך דא דער עוקד און ס׳איז דא דער נעקד. אברהם אבינו איז געווען דער וואס האט עוקד געווען זיין זון יצחק, כדי [לא ברור].“ זאגט דער רבי רש״ב: „איך וויל דאך אז די עקידה זאל זיין כפי הרצוי.“ און ער האט זיך זייער שטארק צואוויינט. דער זון, דער רבי ריי״צ, האט נישט פארשטאנען וואס דאס מיינט, און ווי דער טאטע האט געוויינט, האט ער זיך אויך צואוויינט. דער רבי רש״ב האט גענומען און געעפנט א תניא און געלערנט עטליכע שורות פונעם ערשטן פרק אין אגרת הקודש, וואו דארטן רעדט זיך וועגן „חגרה בעוז מתניה“. און ער האט געזאגט: „דא שטייענדיק ביי אונזערע אבותינו הקדושים וויל איך מיט דיר מאכן א כריתת ברית.“ ער האט אים אוועקגעשטעלט, אוועקגעלייגט די הייליקע הענט. דער רבי רש״ב האט אוועקגעלייגט זיינע הייליקע הענט אויפן קאפ פונעם פריערדיקן רבי׳ן, פונעם רבי׳ן ריי״צ, און האט אים געזאגט: „פון היינטיקן טאג גיב איך דיר איבער די עבודה, די עבודת הקודש פון עסקנות הכלל אין די אלע ענינים גשמיים ורוחניים.“
03:49 והוא אמר, כשנכנסים למה שלומדים ב״חגרה בעוז מתניה״, שתחילת העבודה היא מהמתניים. אחר כך בא עניין השכל והמידות. המתניים הם כוח. המתניים זקוקים לחגורה: ״חגרה בעוז מתניה״. המתניים זקוקים לחגורה. החגורה, הגארטל שסביב המתניים, היא עוז. ומהו עוז? אמר אדמו״ר הרש״ב: ״מסירות נפש.״ ומהי מסירות נפש? הוא סיים: ״כך ולא אחרת.״ וזה היה הסיפור. ומאותו יום החלה עבודתו של אדמו״ר הריי״צ. הוא היה אז בסך הכול בן חמש־עשרה, ומאותו יום החלה עבודתו במסירות נפש בפועל למען כל ענייני היהדות ב... ב...
03:49 און ער האט געזאגט, ווען איך גיי אריין וואס מען לערנט „חגרה בעוז מתניה“, אז דער ענין פון „חגרה בעוז מתניה“ איז אז דער ראשית העבודה פאנגט זיך אן פון מתניים. נאכדעם קומט דער ענין פון שכל ומדות. מתניים איז שטארקייט. מתניים דארף נעמען א חגורה. „חגרה בעוז מתניה.“ מתניים דארף נעמען א חגורה. די חגורה, דער גארטל ארום די מתניים, איז עוז. וואס איז דאס עוז? האט דער רבי רש״ב געזאגט: „מסירת נפש.“ און וואס איז מסירת נפש? האט ער אויסגעפירט: „אט אזוי און נישט אנדערש.“ און דאס איז געווען די סיפור. און פון יענעם טאג האט זיך אנגעהויבן די עבודה פונעם רבי׳ן ריי״צ. ער איז געווען דעמאלט אינגאנצן ערשט פופצן יאר אלט, און פון יענעם טאג האט זיך אנגעהויבן זיין עבודה במסירת נפש בפועל אויף די אלע ענינים פון אידישקייט אין, אין,
05:54 ברוסיה. ומה שהיה בשנים שלאחר מכן הרי ידוע. אצל אדמו״ר הריי״צ היו כל חייו מסכת אחת של מסירות נפש. זה התחיל כשהיה בן חמש־עשרה, ונמשך בשנים הקשות ברוסיה, כשהגיעו הקומוניסטים, שניהלו אז מלחמה נגד ענייני היהדות ורצו לבטל את כולם. והוא עמד במסירות נפש, עד שהכניסו אותו לבית הסוהר. בי״ב תמוז היה חג הגאולה, וכך היו חייו חיים של מסירות נפש. כך גם לאחר מכן, עד שהגיע לאמריקה, ושם נדרשה מסירות נפש, כפי שהיה בראשית דרכו באמריקה. העולם עוד זוכר את מה שאמר, שבעניינים מסוימים היה שם אפילו קשה יותר. מסירות הנפש באמריקה באה לידי ביטוי חזק בפתגם שאמר: ״אמריקה אינה שונה״ — מסירות נפש להקים שם חדרים וישיבות, ולבנות את החינוך בחצי כדור התחתון. וכל זה היה תוצאה של אותה מסירות נפש. עניין מסירות הנפש, כפי שאדמו״ר הרש״ב אמר לו: מה פירושה של מסירות נפש? במילה אחת, מסירות נפש היא ״כך ולא אחרת״. התוקף של הנפש, התוקף שבנשמה, ה״כך ולא אחרת״. שבכל מקום שבו עומדים ונמצאים, ובכל
05:54 אין רוסלאנד און שפעטער די אלע יארן איז נאך ידוע. אבער ביים רבי ריי״צ איז געווען כל חייו איין מסכתא פון מסירות נפש. ס׳האט זיך אנגעהויבן פון ווען ער איז געווען פופצן יאר אלט, און שפעטער האט זיך עס ווייטער געצויגן אין די שווערע יארן אין רוסלאנד, ווען עס זענען געקומען די קאמוניסטן, וואס האבן דעמאלט געפירט א מלחמה אנטקעגן, וואס האבן געוואלט דעמאלט מבטל זיין אלע ענינים פון אידישקייט. און ער איז געשטאנען במסירות נפש, ביז מ׳האט אים אריינגעזעצט אין תפיסה. אין י״ב תמוז איז געווען דער חג הגאולה, און אזוי איז שוין געווען זיין לעבן במסירות נפש. שפעטער אויך, ביז ווען ער איז אנגעקומען קיין אמעריקע, וואו דעמאלט איז געווען די מסירות נפש, ווי דאס איז געווען ביים אנהויב פון אמעריקע. די וועלט ווייסט נאך, וואס ער האט געזאגט, אז עס זענען געווען אין געוויסע ענינים אפילו שווערער. די מסירות נפש פון אמעריקע שטייט שטארק אין דעם פתגם, וואס ער האט געזאגט, אז אמעריקע איז נישט אנדערש: מסירות נפש אויפצובויען דארטן חדרים, ישיבות, און אויפצובויען דעם חינוך אין חצי כדור התחתון. און דאס איז אלץ געווען א תוצאה פון יענער מסירות נפש. דער ענין המסירות נפש, ווי ער זאגט, ווי דער רבי רש״ב האט אים געזאגט: וואס איז דער ווארט פון מסירות נפש? דאס איז איין ווארט: מסירות נפש איז אזוי און נישט אנדערש. דער תוקף פון נפש, דער תוקף שבנשמה, דעם אזוי און נישט אנדערש. אז וואו מ׳שטייט און וואו מ׳געפינט זיך, און אין יעדער
07:32 בכל מעמד ומצב, שתהיה אצל יהודים התקיפות החזקה של ״כך ולא אחרת״. זהו עניין המסירות נפש, וזו הנקודה שליוותה את אדמו״ר הריי״צ והובילה אותו בכל חייו. בפרשיות שאנו לומדים, פרשת חוקת־בלק, בימים הקשורים לחג הגאולה של י״ב תמוז, מדובר רבות על עניין המסירות נפש, הן בפרשת חוקת והן בפרשת בלק. נדבר על נקודה בפרשת חוקת ועל נקודה בפרשת בלק, שבהן רואים את עניין המסירות נפש. כשמסתכלים בפרשת חוקת, רואים זאת במילה ״חוקת״, בשם הפרשה: ״זאת חוקת התורה״. מה פירושה של המילה ״חוקת״? הרי לא נאמר שם ״חוקת הפרה״, כפי ששואלים כל המפרשים, אלא ״זאת חוקת התורה״. כלומר, החוקה הזאת קשורה לכל התורה כולה. ומה פירושה של המילה ״חוקת״? חסידות מביאה על כך כמה פירושים מתלמידי הבעל שם טוב, ואדמו״ר הרש״ב מבאר זאת בלקוטי תורה. בכלל, יש שני פירושים ל״חוקת״. יש ״חוקת״ כפשוטו: ״חוקה חקקתי, גזירה גזרתי, ואין לך רשות להרהר אחריה״. זהו פירושה של ״חוקת״, מלשון גזירה, מלשון חוקה. במצוות הנקראות חוקים, קיום המצווה הוא באופן של חוקה: ״חוקה חקקתי״. לא מחפשים טעם ולא מבקשים להבין, אלא מקיימים את המצווה משום ״אשר קדשנו במצוותיו וצונו״. ״חוקה חקקתי, גזירה גזרתי, ואין
07:32 מעמד ומצב, זאל זיין ביי אידן דער שטארקער תוקף פון ״אזוי און נישט אנדערש״. אט דאס איז דער ענין המסירות נפש, און דאס איז די נקודה וואס האט דורכגעפירט, דורכגעברענגט דעם פריערדיקן רבי בכל חייו. אין די פרשיות וואס מיר לערנען, פרשת חוקת־בלק אין די טעג וואס זענען פארבונדן מיט דעם חג הגאולה פון י״ב תמוז, רעדט מען שטארק דעם ענין המסירות נפש. סיי אין פרשת חוקת און סיי אין פרשת בלק. רעדט מען א נקודה אין פרשת חוקת, און מען רעדט א נקודה אין פרשת בלק, וואו מ׳זעט דעם ענין פון מסירות נפש. אז מ׳קוקט אין פרשת חוקת, איז עס אין דעם ווארט ״חוקת״, בשם של הפרשה: ״זאת חוקת התורה״. וואס איז דער ווארט פון ״חוקת״? און ס׳שטייט נישט דארט ״חוקת הפרה״, ווי אלע מפרשים פרעגן. וואס ס׳שטייט איז ״זאת חוקת התורה״. דאס הייסט אז די חוקה איז א חוקה וואס איז קשור מיט כל התורה כולה. און ווען מ׳קומט צום ווארט ״חוקת״, וואס איז דער טייטש פון ״חוקת״? חסידות ברענגט דערויף כמה פירושים. מ׳ברענגט פון תלמידי הבעל שם טוב כמה פירושים אינעם ווארט ״חוקת״, און דער רבי רש״ב איז מבאר אין לקוטי תורה. בכלל זענען דא צוויי פירושים אין ״חוקת״. אין ״חוקת״ איז דא דער ווארט ״חוקת״ כפשוטו: ״חוקה חקקתי, גזירה גזרתי, ואין לך רשות להרהר אחריה״. דאס איז דער ווארט פון ״חוקת״, מלשון גזירה, מלשון חוקה. מצוות וואס ווערן אנגערופן חוקים, ביי זיי איז דער קיום המצוה באופן פון חוקה: ״חוקה חקקתי״. מ׳זוכט נישט קיין טעם, מ׳זוכט נישט צו פארשטיין, נאר מ׳טוט די מצוה ווייל ״אשר קדשנו במצוותיו וצונו״. ״חוקה חקקתי, גזירה גזרתי, ואין
09:29 לך רשות להרהר אחריה״. מצד שני, חסידות אומרת: אף שיש כמה סוגי מצוות — מצוות הנקראות חוקים, מצוות הנקראות עדות ומצוות הנקראות משפטים. מצוות שכליות נקראות משפטים; מצוות שהן זכר ליציאת מצרים ולדברים מעין אלה נקראות עדות; ומצוות שאיננו מבינים נקראות חוקים. משום כך אומרת התורה ״זאת חוקת התורה״, כדי לומר שבעצם, בכל התורה כולה, כל המצוות הן במהותן ובשורשן עניין של חוקה. ואת הסברה הזאת אומר הקדושת לוי. הברדיטשובי הקדוש מפרש את מה שאומרת התורה, ״זאת חוקת התורה אשר צוה ה׳ את משה״: הקב״ה נתן ליהודים את עניין פרה אדומה, והם מקיימים אותו באופן של חוקה. הם אינם נרתעים מכל הטענות של אומות העולם, עומדים בתוקף ומקיימים אותו אף שאינם יודעים מדוע ואינם מבינים את טעמו, כי הוא נראה בלתי מובן, היפך הטעם. הרי עניינה של פרה אדומה הוא דבר שהוא היפך הטעם: היא מטהרת את הטמאים ומטמאת את הטהורים. כך יהודים מקיימים במסירות נפש את הרצון העליון. זו משמעות ״זאת חוקת התורה אשר צוה ה׳ את משה״: מכניסים את עניין החוקה לכל התורה כולה. כשיהודים מקיימים כל מצווה, אפילו מצווה שיש לה טעם, מצווה שכלית, מצווה שמעית — אף שלכל המצוות יש טעם — הרי באמצעות פרה אדומה, בכל עבודת ה׳ של יהודים, הגישה שלהם היא: אינני עושה זאת מצד הבנה או מצד השגה, אלא משום ״אשר צוה ה׳ את משה״, משום שהקב״ה ציווה. ואחר כך יש
09:29 לך רשות להרהר אחריה״. פון דער אנדערער זייט, חסידות זאגט: הגם ביי מצוות זענען דא כמה סוגי מצוות. עס זענען דא מצוות וואס ווערן אנגערופן חוקים, עס זענען דא מצוות וואס ווערן אנגערופן עדות, און עס זענען דא מצוות וואס ווערן אנגערופן משפטים. מצוות שכליות רופט מען משפטים, און מצוות וואס זענען א זכר אויף יציאת מצרים, אויף אזעלכע זאכן, דאס רופט מען עדות; און מצוות וואס מ׳פארשטייט נישט, דאס רופט מען חוקים. וועגן דעם זאגט די תורה ״זאת חוקת התורה״, צו זאגן אז בעצם, אין כל התורה כולה, זענען אלע מצוות במהותם, בשורשם, דער ענין פון חוקה. און אט די סברה זאגט דער קדושת לוי. דער הייליגער בארדיטשובער טייטשט דאס וואס די תורה זאגט, ״זאת חוקת התורה אשר צוה ה׳ את משה״: דורך דעם וואס דער אויבערשטער האט געגעבן די אידן דעם ענין פון פרה אדומה, און אידן מקיים זיין עס באופן פון חוקה, און זיי לאזן זיך נישט אפ פון די אלע טענות פון אומות העולם, און זיי שטייען שטארק, און זיי זענען מקיים דאס הגם זיי ווייסן נישט פארוואס און זיי פארשטייען נישט דעם טעם, ווייל עס זעט אויס נישט מובן, עס איז היפך הטעם. ווייל דער ענין פון פרה אדומה איז א זאך וואס איז היפך הטעם: עס איז מטהר את הטמאים און מטמא את הטהורים. וועגן דעם זענען אידן מקיים מיט מסירות נפש דעם רצון העליון. דאס מיינט ״זאת חוקת התורה אשר צוה ה׳ את משה״, אז מ׳ברענגט אריין דעם ענין פון חוקה אין כל התורה כולה. אז ווען אידן זענען מקיים יעדע מצוה, אפילו א מצוה וואס האט יא א טעם, א מצוה שכלית, א מצוה שמעית, ווייל אלע מצוות זענען מיוסד אויפן טעם, איז דורך פרה אדומה, אין דער גאנצער עבודת ה׳ פון אידן, זאל עס ביי זיי זיין: איך טו דאס נישט מצד הבנה, נישט מצד השגה, נאר איך טו דאס ווייל ״אשר צוה ה׳ את משה״, ווייל דער אויבערשטער האט געהייסן. און דערנאך איז
11:29 הפירוש השני של חוקה: חוקה מלשון חקיקה. דבר חקוק אינו מודבק מבחוץ; הוא חקוק. ולא סתם חקוק, אלא בחקיקה כמו זו שהייתה בלוחות. יש חקיקה פשוטה ויש חקיקה מעבר לעבר. החקיקה בלוחות הייתה כזאת שהאותיות היו חקוקות מעבר לעבר. מאיזה צד שלא הסתכלו, הן היו חקוקות לכל עוביין, אבל ראו את האותיות מכל הצדדים, מכל צד ומכל פנים. אומרים שהלוחות לא היו מרובעים, הם היו [לא ברור], כך שמכל הצדדים היו האותיות חקוקות מעבר לעבר. ומהו העניין בעבודת ה׳? זה מובא גם בספרים. מביא ה[לא ברור] בזוהר, [לא ברור]. חוקה היא מלשון חוק; עניינו של חוק הוא שמקיימים מצוות מצד החוק, גזירת המלך, מצד קבלת עול, גם כשאין זה מובן. ואחר כך הוא מביא שחוקה היא מלשון חקיקה: הדבר חקוק ונחקק בו. כל התורה, עניין התורה והמצוות, נחקק אצל היהודי וחודר בו לכל אורכו, בכל צדדיו. כל מציאותו נעשית העניין הזה. וזה עניין גם בדבר גשמי. מה פירוש ״חקוק״? דוגמה בעבודת ה׳, כלומר: מובא בחידושי הרי״ם, בהמשך הפרשה, שמוצאים בהמשך הפרשה: ״אז ישיר ישראל את השירה הזאת, עלי באר ענו לה״. מהו עניין ״עלי באר ענו לה״? זהו סגנון של שירה, שיר השירים. והמפרשים, רש״י, מפרשים זאת בפועל על התורה. [לא ברור]. מהו שיר השירים? [לא ברור] של התורה, ובפרט עניין תורה שבעל פה: ״באר חפרוה שרים, כרוה נדיבי העם, במחוקק״. זו תורה.
11:29 דער טייטש השני של חוקה, איז דער דבר פון חוקה מלשון חקיקה. דער דבר פון חקיקה איז, אז דער דבר איז נישט אנגעקלעבט; דער דבר איז חקוק. און נישט פשוט חקוק, נאר עס איז חקיקה, ווי עס שטייט ביי די לוחות. איז דא חקיקה פשוטה, און איז דא חקיקה מעבר לעבר. די חקיקה פון די לוחות איז געווען, אז די אותיות זענען געווען חקוק מעבר לעבר. פון וועלכער זייט מ'האט געקוקט, איז עס געווען דורך און דורך חקוק. אבער מ'האט געזען די אותיות פון אלע זייטן, פון יעדער זייט, פון יעדער פנים. וואס מ'זאגט אז די לוחות זענען נישט געווען מרובעות, זיי זענען געווען [לא ברור], אז פון אלע זייטן זענען די אותיות געווען דורך און דורך. איז וואס איז דער ענין אין עבודת השם? דאס שטייט אויך אין ספרים. ברענגט דער [לא ברור] אין זהר, [לא ברור]. איז חוקה מלשון חוק; דער ענין פון חוק איז, אז מ'מקיים מצוות מצד חוק, גזירת המלך, מצד קבלת עול, אפילו ס'איז נישט פארשטאנדיק. און דערנאך ברענגט ער, אז חוקה איז מלשון חקיקה. אז ס'איז חקוק און נחקק אין אים. כל התורה, דער ענין פון תורה ומצוות ווערט נחקק ביי דעם אידן, און דאס נעמט אים דורך און דורך, אויף אלע זיינע צדדים. זיין גאנצע מציאות ווערט דער ענין שלו. און ס'איז אפילו אן ענין מיט'ן גשמי. וואס מיינט חקוק? א דוגמא אין עבודת השם, דער טייטש: עס שטייט אין חידושי הרי״ם, וואס דער טייטש איז בהמשך הפרשה. אז מ'געפינט אין המשך הפרשה: ״אז ישיר ישראל את השירה הזאת, עלי באר ענו לה״. וואס איז דער ענין פון ״עלי באר ענו לה״? דאס איז א סגנון שירה, שיר השירים. איז דאס דאך, די מפרשים, רש״י, ברענגען עס בפועל אויף תורה. [לא ברור]. וואס איז שיר השירים? [לא ברור] פון תורה, בפרט דער ענין פון תורה שבעל פה: ״באר חפרוה שרים, כרוה נדיבי העם, במחוקק״. איז דאס תורה.
13:30 [לא ברור]. עניינו של ״במחוקק״ הוא שהדבר חקוק וחודר פנימה; הוא נחקק במציאות. [לא ברור]. זהו הפירוש של חוקה מלשון חוק: ״חוקה חקקתי, גזירה גזרתי, אין לך רשות להרהר אחריה״. ועניין חוקה מלשון חקיקה פועל אצל היהודי את עניין המסירות נפש. כלומר, כשעניין עבודת ה׳, עניין התורה והמצוות, חקוק אצל היהודי, אין זה עניין של שכל. דבר שמיוסד על שכל — כשהוא מובן, הוא מובן, אבל הוא גם יכול להשתנות. כשהוא אינו מובן, [לא ברור]. זהו שינוי. אבל כשמדובר בעבודת ה׳, והדבר הוא רק משום שהוא מציאות, דבר שרואים ומבינים, ומקיימים אותו רק על ידי הבנה — ואילו אצל היהודי, מצדו, זו מסירות נפש. [לא ברור]. משום כך עניין התורה והמצוות חקוק בו, ולא סתם חקוק, אלא חקוק מעבר לעבר. הוא חודר בכל מציאותו. אין זה רק חלק ממנו; התורה והמצוות הן בתוכו. זהו עניין המסירות נפש. [לא ברור]. וזהו עניין ״חוקה חקקתי, גזירה גזרתי״. [לא ברור]. מצד המסירות נפש של היהודי, זהו עניין החקיקה. [לא ברור].
13:30 [לא ברור]. דער ענין פון ״במחוקק״ איז, אז ס'איז חקוק, און עס נעמט דורך; עס ווערט נחקק אין מציאות. [לא ברור]. דאס איז דער טייטש פון חוקה מלשון חוק: ״חוקה חקקתי, גזירה גזרתי, אין לך רשות להרהר אחריה״. און דער ענין פון חוקה מלשון חקיקה, דאס פועל'ט ביי דעם אידן דעם ענין פון מסירות נפש. דאס הייסט, אז בשעת ביי דעם אידן איז דער ענין פון עבודת השם, דער ענין פון תורה ומצוות, אין אים חקוק, איז דאס נישט א זאך פון שכל. וואס איז מיוסד אויף שכל — ווען ס'איז מובן, איז עס מובן, אבער ס'קען זיך אויך טוישן. ווען ס'איז נישט מובן, [לא ברור]. דאס איז שינוי. אבער ווען ס'איז נוגע צו עבודת השם, און ס'איז נאר ווייל דער דבר איז א מציאות, א זאך וואס מ'זעט און א זאך וואס מ'פארשטייט, מקיים זיין דאס בלויז על ידי הבנה — אבער ביי דעם אידן, מצד דעם אידן, איז דאס מסירות נפש. [לא ברור]. מצד דעם איז דער ענין פון תורה ומצוות אין אים חקוק, און נישט סתם חקוק, נאר חקוק מעבר לעבר. עס נעמט אים דורך, זיין גאנצע מציאות. ס'איז נישט נאר א חלק פון אים; תורה ומצוות איז אין אים. דאס איז דער ענין פון מסירות נפש. [לא ברור]. און דאס איז דער ענין פון ״חוקה חקקתי, גזירה גזרתי״. [לא ברור]. מצד דעם וואס ס'איז מסירות נפש פון דעם אידן, איז דאס דער ענין פון חקיקה. [לא ברור].
15:24 [לא ברור]. ויש עוד פירוש במילה ״חוקה״. הפירוש השלישי במילה ״חוקה״ הוא על דרך ״חוק וזמן נתן להם שלא ישנו את תפקידם״. זה עניין החוקה, עניין הקביעות. הרי ״חוקה״ היא מלשון גזירה — כלומר, מצד קבלת עול, גם כשלא מבינים. ״חוקה״ מלשון חקיקה פירושה שהדבר חודר בו לגמרי. ועניין ״חוקה״ מלשון ״חוק וזמן״ הוא שהחוק קבוע, בלי שינויים. הוא פועל בעניין הזה, ונשאר בכל תוקפו, בלי שינויים. [לא ברור]. זה מה שרואים. מדובר במה שסיפרו על אדמו״ר הריי״צ, שאצלו היה עניין מסירות הנפש בכל ימי חייו, בכל מיני מקומות שבהם היה. הוא עמד בכך, ובפרט לאחר שהתחילה נשיאותו, כשהחל לנהוג כרבי, כשהיה ב[לא ברור], ראו אצלו: הוא היה עשר שנים ברוסיה, ואלה היו השנים הקשות ביותר אז ברוסיה, שנים שבהן הקומוניסטים רצו להחריב את היהדות. והוא עמד במסירות נפש בפועל ממש, ללכת נגד מלכות הרשעה. ובסופו של דבר, באותם ימים, הוא עמד במסירות נפש בפועל ממש, עד שהלך למסירות נפש בפועל. במאסר, ששום יהודי [לא ברור], היה כל המאסר.
15:24 [לא ברור]. און ס'איז נאך א טייטש אין דעם ווארט חוקה. דער דריטער טייטש אין דעם ווארט חוקה איז על דרך ״חוק וזמן נתן להם שלא ישנו את תפקידם״. דאס איז דער ענין פון חוקה, דער ענין פון קביעות. דאס איז דאך חוקה מלשון גזירה — דאס הייסט מצד קבלת עול, אפילו ס'איז נישט מובן. חוקה מלשון חקיקה איז, אז ס'גייט דורך און דורך. און דער ענין פון חוקה מלשון ״חוק וזמן״ איז, אז דער חוק איז קבוע, אן שינויים. עס ארבעט מיט דעם ענין, און עס בלייבט אין גאנצן תוקף, אן שינויים. [לא ברור]. דאס איז וואס מ'זעט. מ'רעדט בנוגע וואס מ'האט דערציילט בנוגע דעם ריי״צ, וואס ביי אים איז געווען דער ענין פון מסירות נפש אין כל ימי חייו, וואס ער איז געווען אין כל מיני סוגי מקומות. ער איז געשטאנען, סיי בפרט נאך דעם וואס ער האט אנגעהויבן זיין נשיאות, זיין רבי'שקייט, וואס ער איז געווען אין [לא ברור], האט מען געזען ביי אים: ער איז געווען צען יאר אין רוסלאנד, און דאס זענען געווען די שווערסטע יארן דעמאלט אין רוסלאנד, יארן וואס די קאמוניסטן האבן געוואלט חורבן מאכן אידישקייט. און ער איז געשטאנען מיט מסירות נפש בפועל ממש, גיין קעגן די מלכות הרשעה. יא, און אין די ענדע, אין יענע צייטן, איז ער געשטאנען מיט מסירות נפש בפועל ממש, ביז אז ער איז געגאנגען אויף מסירות נפש בפועל. אין די תפיסה וואס קיין איד איז [לא ברור], איז געווען די גאנצע תפיסה.
16:59 זו הייתה ממש גזירה על החיים, והיה נס גדול שכל העניין התהפך, וזה היה הנס של י״ב תמוז. ואחר כך הוא היה עשר שנים בפולין, בארצות ההן, ושם הייתה לו מסירות נפש מסוג אחר בעבודת השם: להפיץ תורה וחסידות חב״ד בכל מיני קהילות ומקומות. אלה היו עשר השנים שבהן היה בריגה ובפולין. ואחר כך הוא היה עשר שנים באמריקה, שאמריקה הייתה אז ממש מדבר שממה בכל הנוגע ליהדות. ואדמו״ר הריי״צ עמד במסירות נפש עצומה לשנות את אמריקה, שתהיה למקום תורה, ומשם גם בכל המדינות הסמוכות. זו הייתה מסירות נפש אמיתית מכל הסוגים. וזוהי פרשת השבוע, פרשת חוקת, שמלמדת אותנו את העניין הזה: שאצל יהודי צריך להיות עניין החקיקה. שאצל יהודים ענייני התורה והמצוות נחקקים בנפש; הם נעשים אחד איתו. וממילא זה באופן של ״חוק וזמן נתן להם שלא ישנו את תפקידם״, כשאצלו זה ״חוקה חקקתי, גזירה גזרתי״. הוא מוסר את נפשו לה׳ בלי שום חשבונות, ומתמסר לגמרי. וכמו שאמרנו, כך ולא אחרת. בפרשת בלק אנו מוצאים נקודה אחת בכמה וכמה פסוקים. בפרשת בלק, אנחנו מדברים ב[לא ברור].
16:59 דאס איז געווען ממש א גזירה אויף היתר החיים, און ס'איז געווען א נס גדול וואס ס'איז נתהפך געווארן דער גאנצער ענין, און דאס איז געווען דער נס פון י״ב תמוז. און שפעטער איז ער געווען צען יאר אין פוילן, אין די מדינות, וואס דארט האט ער געהאט אן אנדער סארט מסירות נפש אין זיין עבודת השם: מפיץ זיין תורה, חסידות חב״ד, אין כל מיני קהילות און ערטער. דאס זענען געווען יענע צען יאר וואס ער איז געווען אין ריגע, אין פוילן. און דערנאך איז ער געווען די צען יאר אין אמעריקע, וואס אמעריקע איז דעמאלט געווען א מדבר שממה ממש אין ענין פון אידישקייט. און דער פריערדיקער רבי איז געשטאנען במסירות נפש עצומה איבערמאכן אמעריקע, זי זאל ווערן א מקום תורה, און פון דארט אין אלע מדינות הסמוכות. דאס איז געווען די אמת'ע מסירות נפש אין אלע סוגים. איז דאס איז די פרשת השבוע, פרשת חוקת, וואס דאס לערנט אונז דעם ענין: אז ביי א איד דארף זיין דער ענין החקיקה. אז ביי אידן ווערט דער ענין פון תורה ומצוות נחקק בנפש; ס'ווערט איינס מיט אים. און במילא איז דאס אין אן אופן פון ״חוק וזמן נתן להם שלא ישנו את תפקידם״, וואס ביי אים איז ״חוקה חקקתי, גזירה גזרתי״. ער איז זיך מוסר נפש פאר ה' אן קיין שום חשבונות, און ער גיט זיך אוועק אין גאנצן. און ווי מ'האט געזאגט, אזוי און נישט אנדערש. אין פרשת בלק געפינען מיר איין נקודה אין כמה וכמה פסוקים. פרשת בלק, מיר רעדן אין [לא ברור].
18:28 רואים שם בבירור את עניין מסירות הנפש אצל יהודים, את העניין של ״כך ולא אחרת״. בפרשת בלק ישנו סיפור נבואות בלעם. בנבואות בלעם אנו מוצאים כמה וכמה עניינים, את הנבואות הגדולות ביותר על שבחם של ישראל. דווקא בלעם, שהיה שונא ישראל אמיתי, שכפי שמובא במדרשים ובפירושים היה השונא הגדול ביותר. ודווקא, כפי שאומר המדרש בדברים, כשהקב״ה רצה שידברו בשבחם של ישראל, הוא בחר דווקא — כפי שאומר שם המדרש — שכאשר היה צריך להוכיח את היהודים, הביאו את משה רבינו, שהיה אוהב ישראל. דווקא משה רבינו יוכיח. מה שאין כן כאשר היה צריך לדבר על שבחם של ישראל, הוא בחר דווקא בהפך: בבלעם, שהיה המנגד הגדול ביותר למשה רבינו, בעל עין רעה וכל העניינים האלה, שונא ישראל. ודווקא ממנו יצאו הברכות הגדולות ביותר. וכאן רואים שברכותיו של בלעם הן ברכות רבות, שבהן הוא מדבר בשבחם של ישראל בכמה וכמה אופנים. אבל כשמסתכלים על הדבר הראשון שבלעם אומר, מהרגע שהגיע, התייצב והתחיל לדבר בשבחם של ישראל, ישנו הפסוק שבו הוא פותח: ״כי מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו, הן עם לבדד ישכן ובגוים לא יתחשב״. כלומר, הפסוק הראשון
18:28 ס'איז דא וואס מ'זעט קלאר דעם ענין פון מסירות נפש, ווי דאס איז ביי אידן, אין דעם ענין פון ״אזוי און נישט אנדערש״. וואס אין פרשת בלק איז דא די מעשה פון די נבואות בלעם. וואס אין נבואות בלעם געפינען מיר מערערע ענינים. יא, די גרעסטע נבואות לגבי דעם שבחם של ישראל. יא, וואס דווקא בלעם, וואס ער איז געווען אן אמת'ער שונא ישראל, וואס, וואס ער איז געווען, ווי ס'פירט זיך אין די מדרשים און פירושים, אז בלעם איז געווען דער גרעסטער שונא. און דווקא, ווי דער מדרש זאגט אין דברים, יא, אז דער אויבערשטער האט געזוכט אז מ'זאל רעדן בשבחם של ישראל, האט ער דווקא גענומען, יא, ווי דער מדרש זאגט דארטן, אז ווען מ'האט געזאלט מוכיח זיין די אידן, האט מען געברענגט משה רבינו, וואס אוהב ישראל היה. איז דווקא משה רבינו יוכיח. און משא"כ אז ער האט געדארפט רעדן בנוגע דעם ענין פון שבחם של ישראל, האט ער געזוכט דווקא דעם היפך, דעם בלעם, וואס איז געווען דער גרעסטער מנגד צו משה רבינו, איז געווען עין רעה און אלע ענינים, יא, שונא ישראל, און דווקא פון אים האט מען ארויסגענומען די גרעסטע ברכות. און דא זעט מען אז די ברכות פון בלעם זענען מערערע ברכות, וואס מ'זעט וואס ער רעדט בשבחם של ישראל אויף א מערערע אופן. אבער מ'גיט א קוק אז די ערשטע זאך וואס בלעם זאגט, משעה ער איז געקומען צו גיין און אז ער האט זיך אוועקגעשטעלט און האט אנגעהויבן רעדן בנוגע שבחם של ישראל, איז דא דער פסוק וואס ער הייבט אן: ״כי מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו, הן עם לבדד ישכן ובגוים לא יתחשב״. יא, דאס הייסט אז דער ערשטער פסוק
20:01 שבלעם אומר הוא ״כי מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו״. מהו שבחם של ישראל שבלעם אומר כאן? יש פירוש נאה בעניין הזה ב[לא ברור], והוא אומר: מה פירוש דבריו כאן, ״כי מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו, הן עם לבדד ישכן ובגוים לא יתחשב״? הוא אומר כך: החלק ״כי מראש צורים אראנו״ מתייחס לשעה שבה ברא הקב״ה את העולם. ״מראש צורים״ — ״ראש״ פירושו מבראשית, כשנבראו הצורים והגבעות שברא הקב״ה, ההרים והגבעות, כבר בתחילת הבריאה. ומה פירוש ״מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו״? כשמסתכלים בבראשית רואים מה שרש״י אומר: ״בראשית — בשביל התורה ובשביל ישראל״. כל העולם, ההרים והגבעות, כל הצורים האלה, כל הדברים שברא הקב״ה מיד בתחילת הבריאה, מראש, לא נבראו אלא בשביל התורה ובשביל ישראל. כל העולם לא נברא אלא בשביל יהודים. ״הן עם לבדד ישכן״ — היה רק עם אחד ויחיד שהיה במחשבתו של הקב״ה, ושבגללו ברא את כל העולם. ״ובגוים לא יתחשב״, אומר הבעל שם טוב: הקב״ה כלל לא התחשב במציאותם של הגויים. וממילא, טוען עכשיו בלעם ואומר: אם כן, איך ייתכן שגוי יבוא לקלל יהודים? איך ייתכן שגוי יבוא לומר משהו
20:01 וואס, וואס בלעם זאגט, ״כי מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו״. וואס איז דא דער שבחם של ישראל וואס בלעם זאגט? איז דא א געשמאק אין ווארט אין [לא ברור], זאגט ער: וואס איז דער פשט וואס ער זאגט דא ״כי מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו, הן עם לבדד ישכן ובגוים לא יתחשב״? זאגט ער, דער ווארט. ער זאגט אז דער טייל ״כי מראש צורים אראנו״ מיינט בשעת דער אויבערשטער האט באשאפן די וועלט. אה, ״מראש צורים״, ״ראש״ מיינט מען פון בראשית, וואס דעמאלט זענען געווען די צורים און די גבעות וואס דער אויבערשטער האט באשאפן, די הרים און גבעות, גלייך ביי בראשית. און וואס איז געווען ״מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו״? אז מ'גייט א קוק אין בראשית, זעט מען וואס רש״י זאגט: ״בראשית — בשביל התורה ובשביל ישראל״. אז די גאנצע וועלט, די הרים און גבעות, די אלע צורים, די אלע זאכן וואס דער אויבערשטער האט באשאפן גלייך אין אנהויב פון בראשית, מראש, איז דאס געווען מער נישט ווי בשביל התורה ובשביל ישראל. די גאנצע וועלט איז באשאפן געווארן מער נישט ווי צוליב אידן. ״הן עם לבדד ישכן״ — ס'איז געווען נאר איין און איינציקער פאלק, וואס דאס איז געלעגן ביי דעם אויבערשטן אין מחשבה, וואס צוליב דעם האט ער באשאפן די גאנצע וועלט. ״ובגוים לא יתחשב״, זאגט דער בעל שם טוב, דער אויבערשטער האט זיך אינגאנצן נישט גערעכנט מיט דעם מציאות פון גוים. איז במילא טענה'ט איצט בלעם און ער זאגט: איז במילא ווי שייך אז א גוי זאל קומען שעלטן אידן? ווי איז שייך אז א גוי זאל קומען עפעס רעדן
21:36 משהו לגבי יהודים? ואיפה העניין שלו? הרי ״מראש צורים״, כבר מבריאת העולם, אין מציאות של גויים — ״גוים לא יתחשב״ — והמציאות היחידה היא ״הן עם לבדד ישכן״. אבל כשמסתכלים ברש״י, רואים דבר מעניין. רש״י אומר: מה פירוש ״מראש צורים אראנו״? אומר רש״י: ״אני מסתכל בראשיתם ובתחילת שרשיהם, ואני רואה אותם מיוסדים וחזקים כצורים וגבעות הללו על ידי אבות ואמהות״. כלומר, בלעם אומר כאן: אני מסתכל על היהודים, ואני רואה שהם מיוסדים וחזקים, חזקים כמו הצורים וכמו הגבעות, על ידי האבות והאמהות. וכאן מתחילה שאלה מעניינת. הרי רש״י מפרש פשוטו של מקרא. כל מפרשי הפשט — כשמסתכלים באבן עזרא, ברמב״ן ובשאר מפרשי הפשט — מפרשים כפשוטו. למה צריך להכניס כאן מדרשים? ״כי מראש צורים אראנו״ — בלעם רצה [לא ברור] על ישראל; כוונותיו היו היפך הברכה. והקב״ה הפך אותן, ״ויהפך ה׳ אלהיך לך את הקללה לברכה״. בלעם התייצב בראש הצורים. כל מפרשי הפשט אומרים כפשוטו, שבלעם רצה לראות את כל העם כדי שיוכל לעשות את מה שרצה לעשות. לכן התייצב שם: ״מראש צורים אראנו״ — אני רואה את העם מראש הצורים ומן הגבעות; הוא עומד על הר, עומד על סלע, ומשם רואה את העם. אז למה רש״י מכניס כאן פירוש חדש, מדרש? אמנם מדרש יפה, אבל למה הוא צריך להביא אותו? ועוד לא דיברנו.
21:36 עפעס וועגן אידן? און וואו איז זיין ענין? בשעה אז ״מראש צורים״, גלייך פון בריאת העולם, איז נישט קיין מציאות פון גוים, ״גוים לא יתחשב״, און דער איינציקער מציאות איז ״הן עם לבדד ישכן״. מ'גייט אבער א קוק אין רש״י, איז אינטערעסאנט. רש״י זאגט: וואס איז דער טייל ״מראש צורים אראנו״? זאגט רש״י: ״אני מסתכל בראשיתם ובתחילת שרשיהם, ואני רואה אותם מיוסדים וחזקים כצורים וגבעות הללו על ידי אבות ואמהות״. זאגט רש״י, אז וואס בלעם האט געזאגט דא: איך גיב א קוק אויף אידן, און איך זע די אידן, וואס זיי זיינען מיוסדים וחזקים, זיי זענען שטארק אזוי ווי די צורים און אזוי ווי די גבעות, על ידי אבות ואמהות. וואס דא הייבט זיך אן אן אינטערעסאנטע שאלה. רש״י דאך פשוטו של מקרא לערנט. אלע מפרשי הפשט, מ'גייט א קוק אין אבן עזרא, רמב״ן, אלע מפרשי הפשט זאגן כפשוטו. וואס דארף מען דא אריינשלעפן מיט מדרשים? ״כי מראש צורים אראנו״ — בלעם האט געוואלט, [לא ברור] על ישראל, זיינע כוונות זענען געווען היפך הברכה. און דער אויבערשטער האט מהפך געווען, ״ויהפך ה׳ אלהיך לך את הקללה לברכה״. בלעם האט זיך אוועקגעשטעלט מראש צורים. די אלע מפרשי הפשט זאגן כפשוטו, כי בלעם האט געוואלט זען דעם גאנצן פאלק כדי צו קענען, יא, טאן וואס ער האט געוואלט טאן. איז ער זיך אוועקגעשטעלט: ״מראש צורים אראנו״ — איך זע דעם פאלק מראש צורים ומגבעות; ער שטייט אויף א בארג, שטייט אויף א שטיין, און דא צו זען דעם פאלק. וואס דא רש״י שלעפט אריין א נייעם פשט, א מדרש, טאקע א שיינער מדרש, יא, וואס דארף ער ברענגען דעם מדרש? נאך מען רעדט ניט.
23:12 מובן. במדרש נאמר ש״צורים אלו האבות״, ו״גבעות אלו האמהות״. אבל רש״י לא אומר את זה. רש״י אומר דבר אחר. רש״י אומר שעל ״כי מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו״ נאמר: ״אני מסתכל בראשיתם״. בלעם אומר: אני מסתכל בראשיתו, בשורשו של העם היהודי, ורואה אותם מיוסדים וחזקים כצורים וגבעות על ידי האבות והאמהות. זה רש״י מעניין, שאינו פשוטו של מקרא ואפילו אינו המדרש. מה רש״י רוצה לומר כאן? ראיתי ביאור נפלא של הרבי. הוא אומר שקודם כול, גם לפי הפשט ממש, כשמסתכלים בפסוק ״וישא משלו ויאמר״, פירושו שבלעם עומד לומר משל. ממילא, כשמגיעים לפסוק ״כי מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו״, צריך למצוא היכן המשל. לפי הפירוש הפשוט, אין כאן משל: ״כי מראש צורים אראנו״ — אני עומד על הר, עומד על סלע, ומן הסלע הזה אני מדבר אל העם. יפה מאוד, אבל איפה המשל? לכן אומר רש״י: לא, יש כאן משל נפלא. הוא אומר משל. ומהו המשל? המשל הוא הצורים והגבעות. כמו שהצורים הם דבר חזק, והגבעות הן הר חזק, כך אומר בלעם: ״כי מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו״. אני רואה כאן עוצמה. כשם שהצורים והגבעות חזקים, כך גם העוצמה של היהודים, וזו עוצמתם —
23:12 פארשטאנדיק. אין מדרש שטייט, יא, אז „צורים אלו האבות“, יא, „וגבעות אלו האמהות“. אבער רש״י זאגט דאס נישט. רש״י זאגט אן אנדערע זאך. רש״י זאגט, אז ער זאגט „כי מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו“ — „אני מסתכל בראשיתם“. זאגט בלעם: איך קוק זיך צו צום ראשית, צום שורש פון דעם אידישן פאלק, און איך זע זיי שטארק מיוסדים וחזקים כצורים וגבעות על ידי אבות ואמהות. אן אינטערעסאנטער רש״י, וואס איז נישט דער פשוטו של מקרא און אפילו נישט דער מדרש. וואס וויל רש״י דא זאגן? איז, איך האב געזען א געשמאקן ביאור פונעם רבי׳ן, וואס ער זאגט אז, ערשטנס, אין פשט, פשוט אין פשט, מ׳גייט קוקן דעם פסוק „וישא משלו ויאמר“. דאס הייסט אז בלעם זאגט, ער גייט זאגן א משל. איז במילא, מ׳קומט צום פסוק „כי מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו“, דארף מען דא געפינען וואו איז דער משל. זאגן אזוי ווי דער פשוט׳ער פשט זאגן, דאך, דא געפינסטו קיין משל נישט. „כי מראש צורים אראנו“ — איך שטיי אויף א בארג, איך שטיי אויף א שטיין, און פון דעם שטיין רעד איך צום פאלק. איז זייער שיין, אבער וואו איז דער משל? דערפאר זאגט רש״י: ניין, דא איז דא א מורא׳דיגער משל. ער זאגט א משל. און וואס איז דער משל? דער משל איז פון צורים און גבעות. אזוי ווי צורים איז א שטארקע זאך, גבעות, דאס איז א שטארקער בארג, זאגט בלעם: „כי מראש צורים אראנו ומגבעות אשורנו“. איך זע דא א שטארקייט. אזוי ווי צורים און גבעות זיינען שטארק, דאס איז די אידישע שטארקייט, ווי דאס איז זייער א
24:57 עוצמה. ״אני רואה אותו״ — אני רואה בעם היהודי עוצמה אדירה. מאין הם מקבלים את העוצמה האדירה הזאת? זו העוצמה שירשו מהאבות והאמהות, כוח המסירות נפש שירשו מהאבות. כידוע, כפי שאדמו״ר הזקן אומר בתניא, שבכל יהודי, בכל דור ודור, ״אפילו קל שבקלים ופושעי ישראל״, ישנו התוקף של מסירות נפש, שיהודים ירשו כירושה מאברהם אבינו. מכוח זה, כל יהודי אינו רוצה ואינו יכול להיות מנותק מהקב״ה. וזה כוח המסירות נפש שנמסר לכל יהודי על ידי האבות והאמהות. ממילא אני מבין שזהו המשל: כשם שהצורים והגבעות חזקים, כך יש גם אצל היהודים עוצמה. אבל לכאורה מתעוררת השאלה: אם אומרים משל, הרי פירוש הדבר שזה רק משל. כלומר, הנמשל הוא משהו אחר מן המשל. מהו עניינו של משל? משל הוא דבר גשמי בעולם, ומתוך המשל לומדים את הנמשל, שהוא משהו הרבה יותר נעלה, הרבה יותר עמוק, הרבה יותר חזק. מה ההבדל כאן בין המשל לנמשל, כשאומרים שהצורים והגבעות אינם אלא —
24:57 שטארקייט. „אני רואה אותו“ — איך זע דעם אידישן פאלק, א מורא׳דיגע שטארקייט. פון וואנען נעמען זיי די מורא׳דיגע שטארקייט? דאס איז די שטארקייט וואס זיי האבן גע׳ירש׳נט פון אבות און אמהות, וואס דאס איז דער כח המסירות נפש, וואס זיי האבן גע׳ירש׳נט פון די אבות. כידוע, ווי דער אלטער רבי זאגט דאך אין תניא, יא, אז ביי יעדער איד איז דא בכל דור ודור, „אפילו קל שבקלים ופושעי ישראל“, ווי דער אלטער רבי זאגט אין תניא, יא, האט ער אין זיך, יא, דעם ענין פון דעם תוקף המסירות נפש, וואס אידן האבן דאס גע׳ירש׳נט ירושה מאברהם אבינו. וואס מיט דעם, יעדער איד, נישט ער וויל און נישט ער קען זיין אפגעריסן פונעם אויבערשטן, און דאס איז דער כח המסירות נפש וואס איז איבערגעגעבן געווארן צו יעדער איד דורך די אבות און אמהות. און במילא, איך פארשטיי, דא איז דאס דער משל. אז אזוי ווי די צורים און גבעות זיינען שטארק, אזוי איז די שטארקייט דא ביי אידן אויך. אבער לכאורה ווערט די שאלה: זאגט א משל, איז דאך דער טייטש אז דאס איז נאר א משל. דאס הייסט אז דער נמשל איז עפעס אנדערש ווי דער משל. וואס איז דאס ענין פון א משל? א משל איז פון א דבר גשמי אין דער וועלט, און פון דעם משל לערנט מען ארויס דעם נמשל, אז דער נמשל איז עפעס א סך העכער, א סך טיפער, א סך שטארקער. וואס איז דא דער חילוק צווישן דעם משל מיט דעם נמשל, וואס מ׳זאגט אז ווי די צורים און גבעות, וואס דאס איז מער נישט ווי
26:19 משל, והנמשל הוא עוצמתם של היהודים? והרבי אמר דבר נפלא: כשמדברים על אבן ועל יהודים, העוצמה של צור ושל גבעה, של הר, והעוצמה של יהודים — לא זו בלבד שאינן אותו סוג של עוצמה, אלא הן ממש הפכים, עוצמות הפוכות. כשמדברים על עוצמתם של אבן ושל הר, עוצמתה של אבן נובעת מישות. ככל שיש יותר יש, יותר מציאות, כך הדבר חזק יותר. הישות היא שעושה את עוצמתה. אבל כשמדברים על העם היהודי, על העוצמה של מסירות נפש, זה בדיוק להפך: היא נובעת דווקא מן הביטול הגדול ביותר, מכך שיהודי אינו מציאות לעצמו כלל. כאשר הנשמה מאירה אצל יהודים, כאשר יש אצלם עניין של חקיקה — הדבר חקוק בו. ה״חלק אלוקה ממעל ממש״ חודר בו לכל אורכו ורוחבו. וזהו הביטול האמיתי: שהוא אינו מציאות לעצמו כלל. כל מציאותו אינה אלא היותו חלק אלוקה ממעל ממש. ותכלית הביטול היא העוצמה הגדולה ביותר שיש אצל יהודים. כפי שמבואר בחסידות, ביטול אינו חולשה. ביטול אינו כפי שמבינים את המילה במשמעותה הפשוטה, כאילו מדובר במציאות חלשה: הוא בטל, הוא שום דבר. אלא בדיוק להפך.
26:19 א משל, און דער נמשל איז די שטארקייט פון אידן? און דער רבי האט געזאגט א מורא׳דיגן ווארט: אז בשעת מ׳רעדט וועגן אבן און אידן, איז דעמאלט די שטארקייט פון א צור און פון א גבעה, פון א בארג, און די שטארקייט פון אידן, דאס איז נישט נאר אז דאס איז נישט די זעלבע סארט שטארקייט, דאס איז גאר א הפכית, א פארקערטע שטארקייט. בשעת אז מ׳רעדט די שטארקייט פון אן אבן און פון א בארג, איז די שטארקייט פון א שטיין, דאס איז א שטארקייט וואס נעמט זיך פון ישות. וואס מער יש, וואס מער מציאות, איז דאס מער שטארק. די ישות, דאס מאכט זיין שטארקייט. בשעת אבער מ׳רעדט וועגן דעם אידישן פאלק, די שטארקייט פון מסירות נפש, איז דאס פונקט פארקערט: דאס נעמט זיך גאר פון דעם גרעסטן ביטול. דאס וואס א איד איז אין גאנצן קיין מציאות נישט. בשעת אז ביי אידן לייכט די נשמה. בשעת אז ביי אידן איז דא דער ענין פון חקיקה. ס׳איז ביי אים חקוק. דער חלק אלוקה ממעל ממש איז ביי אים דורכגענומען דורך און דורך. און דאס איז דער אמת׳ער ביטול, אז ער איז אין גאנצן קיין מציאות נישט. זיין גאנצע מציאות איז מער נישט דאס, אז ער איז א חלק אלוקה ממעל ממש. און דער תכלית הביטול, דאס איז די גרעסטע שטארקייט וואס איז דא ביי אידן. ווי ס׳רעדט זיך אין חסידות, אז ביטול איז נישט קיין שוואכקייט. ביטול איז נישט ווי מ׳טייטשט דעם פשוט׳ן טייטש ביטול, וואס דאס מיינט, יא, א שוואכע מציאות. ער איז בטל, ער איז גארנישט. נאר פונקט פארקערט.
27:58 בפירוש החסידי, פירוש המילה ביטול הוא התמסרות. כשהוא בטל, פירוש הדבר שהוא מסור ונתון, שאין לו מציאות משל עצמו, כפי שאדמו"ר הזקן מפרש בתניא. ומניין בא ליהודים הכוח למסירות נפש? מכך ש״הוי׳ אחד״ מאיר בנפשו. אצל כל יהודי מאיר ״הוי׳ אחד״, תכלית הביטול, שבה הוא אינו מציאות לעצמו כלל. כל מציאותו אינה אלא ״חלק אלוקה ממעל ממש״. זו ההכרה ב״הוי׳ אחד״: הקב"ה הוא אחד, ואין שום מציאות מלבדו. וזה מאיר בנפשו, ומצד זה הוא בתכלית התוקף. והביטול הזה נותן לו את העוצמה הגדולה ביותר. זו העוצמה של מסירות הנפש שהיהודים ירשו: כך ולא אחרת. ההתמסרות לקב"ה, שלא שייך אחרת, כי כך הוא רצון העליון. ואז בא בלעם. בלעם רצה לחפש בדיוק את ההפך; הוא היה רשע ורצה, רחמנא ליצלן, את ההפך מישראל, חס ושלום. אבל ברגע שהתחיל לדבר, הוא מיד ביטא את התוקף הגדול ביותר של היהודים, שעומד אצלם בכל דור ודור ללא שינויים. [לא ברור] שזהו עניין נצחי. ומיד עולה השאלה מדוע מסירות הנפש היא עניין נצחי. למשל, אם מדובר ברצון ובעוצמה של
27:58 אין חסידישן טייטש, דער טייטש פון דעם ווארט ביטול איז אן איבערגעגעבנקייט. ער איז בטל מיינט, אז ער איז מסור ונתון, אז ער האט נישט קיין אייגענע מציאות, ווי דער אלטער רבי טייטשט אין תניא. אז פון וואנעט נעמט זיך דער כח המסירות נפש ביי אידן? דאס נעמט זיך פון דעם וואס הוי׳ אחד איז מאיר בנפשו. אז ביי יעדער אידן לייכט אין אים דער הוי׳ אחד, דער תכלית הביטול, וואס ער איז אינגאנצן קיין שום מציאות נישט. זיין גאנצע מציאות איז מער נישט ווי דער חלק אלוקה ממעל ממש. דאס איז דער הכרה אין הוי׳: דער אייבערשטער איז אחד, און עס איז נישט קיין שום מציאות חוץ פון אים. און דאס לייכט בנפשו, און מצד דעם איז ער בתכלית התוקף. און דער ביטול, דאס גיט אים די גרעסטע שטארקייט. און די שטארקייט פון מסירות נפש וואס אידן האבן גע׳ירש׳נט, יא, אז אזוי און נישט אנדערש. דער איבערגעבן צום אייבערשטן, אז עס איז נישט שייך אנדערש, ווייל אזוי איז רצון העליון. און במילא קומט צו גיין בלעם. בלעם, וואס ער האט געוואלט זוכן פונקט פארקערט, וואס ער איז געווען א רשע און געוואלט זוכן, רחמנא ליצלן, דעם היפך חס ושלום פון ישראל. און ווי נאר ער האט אנגעהויבן רעדן, האט ער גלייך ארויסגעברענגט דעם גרעסטן תוקף פון אידן, וואס דאס מאכט זיי, יא, בכל דור ודור אן שינויים. [לא ברור] וואס דאס איז אן ענין נצחי. און תיכף, דאס איז תיכף דער הסבר אויף וואס איז דאס אן ענין נצחי, דער מסירות נפש. למשל, עס איז א רצון און א שטארקייט פון
29:19 צור, אבן מן ההר, זו עוצמה גשמית, ובמשך הזמן יכולים לחול בה שינויים. עוצמתו של נברא, של יש גדול, של אבן גדולה — סוף כל סוף, עם כל הרוחות וכל השינויים שמתרחשים בעולם, גם האבן תיחלש, עד שתישבר ולא תישאר ממנה מציאות. כי עוצמה גשמית, עוצמתו של נברא, נחלשת בסופו של דבר ונעלמת. אבל העוצמה הזאת נובעת דווקא מ״הוי׳ אחד״ שמאיר בנפשו. זו העוצמה האלוקית, העוצמה שירשנו מהאבות והאמהות. וכפי שאדמו"ר הזקן אומר בתניא, ״האבות הן הן המרכבה״: הם היו מסורים לגמרי לקב"ה, ״ולכן זכו להמשיך לבניהם אחריהם״. וכוח מסירות הנפש של יהודי נובע מכך שהוא אינו מציאות לעצמו כלל, אלא הכול הוא ״ה׳ אחד״. ומצד ״ה׳ אחד״, הרי ״אני הוי׳ לא שניתי״ — אין שינויים. לכן מסירות הנפש היא עניין נצחי, שמאיר אצל יהודים בכל זמן ובכל עת, ואין בו שינויים. וזה מה שרש"י אומר: ״אני רואה עם״, אומר בלעם. בלעם עומד מאות שנים אחרי אברהם, יצחק ויעקב, ורואה את העם היהודי. והעם היהודי הרי כבר עבר ארבעים שנה במדבר, עם כל הניסיונות והחטאים וכל מה שעבר עליו. ואחרי
29:19 א צור, א שטיין פון א בארג, איז דאס א שטארקייט גשמי; איז במשך הזמן קענען זיין שינויים. די שטארקייט פון א נברא, א גרויסער יש, א גרויסער שטיין — סוף כל סוף, מיט אלע ווינטן און מיט אלע שינויים וואס גייען פאר אין דער וועלט, וועט דער שטיין אויך ווערן אפגעשוואכט, ביז ער וועט צובראכן ווערן און וועט זיין קיין מציאות נישט. ווייל די שטארקייט גשמי, די שטארקייט פון א נברא, סוף כל סוף ווערט ער אפגעשוואכט, און ער פארלירט זיך. אבער די שטארקייט נעמט זיך גאר מצד דעם הוי׳ אחד וואס לייכט בנפשו. דאס איז די געטליכע שטארקייט, די שטארקייט וואס מיר האבן גע׳ירש׳נט פון אבות ואמהות. און ווי דער אלטער רבי זאגט אין תניא, אז אבות הן הן המרכבה, זיי זענען געווען אינגאנצן איבערגעגעבן צום אייבערשטן, ולכן זכו להמשיך לבניהם אחריהם. און דעם כח מסירות נפש, דער כח מסירות נפש פון א איד, נעמט זיך דאס פון דעם וואס ער איז אינגאנצן קיין מציאות נישט, נאר דאס איז ה׳ אחד. איז מצד דעם ה׳ אחד, איז דאך ״אני הוי׳ לא שניתי״, קיין שינויים. איז דער מסירות נפש אן ענין נצחי, וואס לייכט ביי אידן בכל זמן ובכל עת, און אין דעם איז נישט קיין שינויים. און דאס איז וואס רש״י זאגט: ״אני רואה עם״, זאגט בלעם. יא, בלעם שטייט הונדערטער יארן נאך אברהם, יצחק ויעקב, און ער זעט דעם אידישן פאלק. און דאך, דער אידישער פאלק, וואס איז דורכגעגאנגען שוין פערציג יאר אין מדבר, מיט אלע נסיונות און חטאים און מיט אלע זאכן וואס זיי זענען דורכגעגאנגען. און נאך
30:46 כל הדברים האלה, ״אני רואה עם״ — אני רואה את העם היהודי בלי שום שינוי ביסוד ובחוזק הגדולים ביותר שלו, בעוצמה הגדולה ביותר, עוצמת מסירות הנפש, שכך הוא ולא אחרת. והעניין הרי ידוע: אחת התורות הראשונות המובאות מתורת הבעל שם טוב, ומובא על כך גם מאדמו"ר הזקן, היא ״משכיל לאיתן האזרחי״. מה פירוש ״משכיל לאיתן האזרחי״? הרי ידוע שהמדרש אומר ״איתן זה אברהם״. אחד משמותיו של אברהם אבינו היה איתן. והרמב"ם, בהלכות עבודה זרה, כשהוא מדבר על אברהם אבינו, מכנה אותו ״איתן״. ״איתן״ של אברהם אבינו הוא מלשון תוקף. לאיתן יש שלושה פירושים: איתן הוא חזק, איתן הוא קשה, ואיתן הוא עתיק. אותה עוצמה עתיקה וקשה קיימת אצל כל יהודי. וכאן אומר הבעל שם טוב, ״משכיל לאיתן״ — על אותה עוצמה עתיקה וקשה של מסירות נפש, שהיהודים ירשו מן האיתן הראשון, מאברהם אבינו הראשון, ״האזרחי״, והיא מאירה בכל יהודי בכל זמן ובכל עת. ומכאן בא כוח מסירות הנפש: אפילו אחרי אלפיים שנה בגלות, ובחושך הגדול ביותר, חושך כפול ומכופל, בא יהודי ועומד בתוקף,
30:46 די אלע זאכן, ״אני רואה עם״ — איך זע דעם אידישן פאלק, און קיין שינוי נישט אין דעם גרעסטן יסוד און חוזק, מיט דער גרעסטער שטארקייט, און די שטארקייט פון מסירות נפש, וואס אזוי איז און נישט אנדערש. און דער ענין איז דאך ידוע, יא, וואס איז איינע פון די ערשטע תורות וואס ברענגט זיך פון תורה פון דעם בעל שם טוב, יא, און אויף דעם ברענגט זיך אויך פון דעם אלטן רבי׳ן: ״משכיל לאיתן האזרחי״. יא, וואס האט געזאגט דעם טייטש ״משכיל לאיתן האזרחי״? דאך ידוע אז דער מדרש זאגט אז איתן זה אברהם. איינע פון די נעמען פון אברהם אבינו איז געווען איתן. און דער רמב״ם אין הלכות עבודה זרה, דער רמב״ם ברענגט דאס, ער רעדט פון אברהם אבינו, רופט ער אים ״איתן״. וואס דער איתן פון אברהם אבינו, דאס איז מלשון תוקף. וואס דער תוקף פון איתן, יא, די שטארקייט, יא, וואו ער רופט עס אן — איתן האט אין זיך דריי טייטשן: איתן איז שטארק, איתן איז הארט, און איתן איז אלט. יא, די אלטע הארטע שטארקייט. וואס דאס איז דא ביי יעדער אידן. און דא זאגט דער בעל שם טוב ״משכיל לאיתן״ — אויף די אלטע הארטע שטארקייט פון מסירות נפש וואס אידן האבן גע׳ירש׳נט פון דעם ערשטן איתן, פון דעם ערשטן אברהם אבינו האזרחי, און דאס שיינט אריין ביי יעדער אידן בכל זמן ובכל עת. און פון דעם נעמט זיך דער כח מסירות נפש, וואס אפילו מיט שוין צוויי טויזנט יארן אין גלות, און אין גרעסטן חושך כפול ומכופל, קומט צו גיין אן איד און ער שטעלט זיך אוועק מיט א תוקף, און
32:21 בתוקף: כך ולא אחרת. זו ההתקשרות שלו לקב"ה, וזה טבוע בנפשו: כך ולא אחרת. וזה חקוק בו, חודר אותו בכל פרט, בכל מחשבה, דיבור ומעשה, בכל אחת מהנהגותיו. זה חקוק אצלו בלב ונפש פנימה, וזו אמיתת מציאותו של יהודי. וממילא יתקיים מה שכתוב בהמשך הפרשה, שעל ידי כך ״הן עם לבדד ישכון ובגוים לא יתחשב״. ושנזכה לראות בקרוב בימינו את כל הייעודים, כל הברכות וכל ההבטחות שבהמשך הפרשה — ״דרך כוכב מיעקב וקם שבט מישראל״ — שנראה אותם בקרוב בימינו, אמן. שיתגלה כבודם של ישראל כאן בעולם, בגילוי, על ידי הגאולה השלמה, על ידי משיח צדקנו, ואז יהיה ״וישראל עושה חיל״.
32:21 א תוקף: אזוי און נישט אנדערש. דאס איז זיין צוגעבונדנקייט צום אייבערשטן, און דאס איז ביי אים בנפש, אזוי און נישט אנדערש. און דאס איז חקוק, דאס נעמט אים דורך אין יעדער פרט, אין יעדער מחשבה, דיבור ומעשה, אין יעדער איינע פון זיינע הנהגות. דאס איז חקוק ביי אים בלב ונפש פנימה, און דאס איז אמת המציאות פון אן אידן. און ממילא וועט זיך מקוים זיין וואס שטייט אין דעם המשך הפרשה, אז דורך דעם ״הן עם לבדד ישכון ובגוים לא יתחשב״. און מיר זאלן טאקע בקרוב בימינו די אלע יעודים, די אלע ברכות און די אלע הבטחות וואס שטייען אין דעם המשך הפרשה — ״דרך כוכב מיעקב וקם שבט מישראל״ — מיר זאלן זיי טאקע זען בקרוב בימינו, אמן. עס זאל נתגלה ווערן כבודם של ישראל דא בגילוי אויף דער וועלט, דורך די גאולה השלימה, דורך משיח צדקנו, און דעמאלט וועט זיין ״וישראל עושה חיל״.