לעבן חסידות · פרק 15 · 2022-03-14 · 34:54
חג הפורים - דער סיפור המגילה: די אמתע פנימיות פון א אידן - הרב אשר פרקש
תיאור הפרק
כתר שם טוב הוספות סימן ק תורה אור מגילת אסתר איש יהודי תש״א ויהי אומן את הדסה תשי״ג התוועדות פורים תשט״ו
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:01 חסידים מספרים סיפור שאירע בימיו של אדמו"ר האמצעי. זה היה ב״פורים הגדול״ ברוגצ'וב. אדמו"ר האמצעי שהה אז ברוגצ'וב, והיה שם פורים גדול, וחסידים רבים היו שם. באותו אזור התגורר חסיד של אדמו"ר האמצעי, ושמו היה יוסל'ה החזן. הוא היה בעל תפילה, חזן ובעל קריאה, ונמנה עם גדולי החסידים של אדמו"ר האמצעי. באותו פורים הגיעו לביקור מאות יהודים מכל הסביבה. זה היה אירוע גדול מאוד. יוסל'ה החזן קיבל שנים קודם לכן ברכה מאדמו"ר האמצעי, ואדמו"ר האמצעי כינה אותו ״יוסל'ה הגביר״. אבל למרות הברכה של אדמו"ר האמצעי, הוא היה, כמדומני, עני מרוד, וכך נמשך הדבר שנים רבות. בפורים הגיע אדמו"ר האמצעי לרוגצ'וב, והיה שם בבית הכנסת. מאות אנשים באו לשמוע את המגילה. יוסל'ה החזן היה בעל הקריאה, וקרא את המגילה בקול גדול ובהתלהבות רבה. וכשהגיע לפסוק שבו נאמר: ״ויאמר המן בלבו למי יחפוץ המלך לעשות יקר יותר ממני״ — כך כתוב במגילה. המן אמר בלבו: ״למי יחפוץ המלך לעשות יקר יותר ממני״. בעל הקריאה לא יכול היה להתאפק, הרים נעל מן הרצפה וצעק: ״פוי, קליפה!״ הוא השליך אותה והמשיך לקרוא במגילה. החסידים לא ידעו אם אדמו"ר האמצעי יקבל זאת או לא, כי אדמו"ר האמצעי היה ידוע בעבודת המוחין. הוא דרש מאוד מהחסידים שלא להביט על חיצוניות ולא לשפוט לפי דברים חיצוניים. זו הייתה דרך חיים שלמה: צריך לחיות עם הפנימיות. והחסידים לא ידעו אם אדמו"ר האמצעי יקבל זאת או לא. מה קרה?
00:01 חסידים דערציילן א סיפור וואס איז געווען אין די צייטן פון דעם מיטעלער רבי. דאס איז געווען דער „גרויסער פורים“ אין ראגאטשאוו. דער מיטעלער רבי איז דעמאלט געווען אין ראגאטשאוו, און עס איז דארט געווען א גרויסער פורים, און אסאך חסידים זענען דארט געווען. עס איז געווען אין יענער געגנט א חסיד פונעם מיטעלער רבי. דער חסיד האט געהייסן יוסל׳ע דער חזן. ער איז געווען א בעל תפילה, א חזן, א בעל קריאה, און איז געווען פון די גרויסע חסידים פונעם מיטעלער רבי. אין יענעם פורים זענען געקומען באזוכן הונדערטער אידן פון דער גאנצער סביבה. דאס איז געווען א זייער גרויסע געשעעניש. יוסל׳ע דער חזן האט געהאט א ברכה פונעם מיטעלער רבי פון יארן פריער, און דער מיטעלער רבי האט אים אנגערופן „יוסל׳ע דער גביר“. אבער טראץ דער ברכה פונעם מיטעלער רבי איז ער, דאכט זיך, געווען אן עני מרוד, און דאס האט זיך געצויגן לאנגע יארן. פורים איז דער מיטעלער רבי אנגעקומען קיין ראגאטשאוו, און דער מיטעלער רבי איז געווען דארט אין בית הכנסת. הונדערטער מענטשן זענען געקומען הערן די מגילה. יוסל׳ע דער חזן איז געווען דער בעל קריאה, און האט געלייענט די מגילה מיט א גרויסן קול און מיט אסאך התלהבות. און ווען ער איז אנגעקומען צום פסוק וואו עס שטייט: „ויאמר המן בלבו למי יחפוץ המלך לעשות יקר יותר ממני“ — אזוי שטייט אין דער מגילה. המן האט געזאגט ביי זיך אין הארצן: „למי יחפוץ המלך לעשות יקר יותר ממני“. האט דער בעל קריאה זיך נישט געקענט איינהאלטן, האט ער אויפגעהויבן דעם שוך פון דער ערד און אויסגעשריגן: „פוי, קליפה!“ ער האט עס ארויסגעווארפן און נאכאמאל געלייענט אין דער מגילה. חסידים האבן נישט געוואוסט צי דער מיטעלער רבי וועט דאס אננעמען אדער נישט, ווייל דער מיטעלער רבי איז געווען באקאנט מיט דער עבודה פון מוחין. ער האט זייער געמאנט ביי חסידים אז מ׳טאר נישט קוקן אויף חיצוניות, נישט משפטן לויט אויסערלעכע זאכן. דאס איז געווען א גאנצע וועלט: מען דארף לעבן מיט דער פנימיות. און חסידים האבן נישט געוואוסט צי דער מיטעלער רבי וועט דאס אננעמען אדער נישט. וואס איז געווען?
03:00 אדמו"ר האמצעי נהנה מכך מאוד. כשסיימו את קריאת המגילה, אמר אדמו"ר האמצעי לכל הקהל לתת מטבע. הניחו קערה גדולה על השולחן, ואדמו"ר האמצעי הוציא מטבע זהב והניח אותה בקערה. כשהחסידים ראו שהרבי הניח מטבע זהב, גם כל החסידים שהיו שם, ורבים מהם הכירו את יוסל'ה, הניחו מטבעות. כל הקערה התמלאה במטבעות זהב. אדמו"ר האמצעי לקח אותה ונתן אותה לבעל הקריאה. כך היה אותו חסיד. אבל כשקוראים את המגילה, ידוע דבר הבעל שם טוב על ״הקורא את המגילה למפרע לא יצא״. אדם קורא את המגילה וחושב שזה סיפור דברים, מעשה שאירע עם המן. אומר הבעל שם טוב: ״הקורא את המגילה למפרע לא יצא״. הפירוש הפשוט של ״למפרע״ הוא שהוא אינו קורא את המגילה לפי הסדר: הוא קורא את הפרק השני לפני הפרק הראשון, שלא כסדר. אבל הבעל שם טוב אומר: אדם שקורא את המגילה וחושב שזה סיפור מן העבר, מעשה שאירע לפני שנים — ״לא יצא״; בכך לא מקיימים את מצוות קריאת המגילה. צריך ללמוד את המגילה כדבר שמתרחש בהווה. זהו אחד מיסודות התורה, אומר הבעל שם טוב. כשיהודי לומד את המגילה, עליו לשים לב ולהתבונן בכך שסיפור המגילה הוא סיפור שמתרחש בכל דור ודור, ובכל שנה ושנה, ובכל נפש ונפש. כי אצל כל יהודי קיים כל סיפור המגילה. כשחסיד לומד את המגילה, הוא יודע שאחשורוש—
03:00 דער מיטעלער רבי האט זייער הנאה געהאט דערפון. ווען מ׳האט געענדיגט די מגילה, האט דער מיטעלער רבי געזאגט פארן גאנצן קהל אז מ׳זאל געבן א מטבע. מ׳האט אוועקגעשטעלט א גרויסע שיסל אויפן טיש, און דער מיטעלער רבי האט ארויסגענומען א גאלדענע מטבע און זי אריינגעלייגט אין דער שיסל. ווען די חסידים האבן געזען אז דער רבי האט אריינגעלייגט א גאלדענע מטבע, האבן אלע חסידים וואס זענען דארט געווען, און אסאך פון זיי האבן אים געקענט, אויך אריינגעלייגט מטבעות. די גאנצע שיסל האט זיך אנגעפילט מיט גאלדענע מטבעות. דער מיטעלער רבי האט עס גענומען און געגעבן דעם בעל קריאה. אזוי איז געווען דער חסיד. אבער ווען מ׳לייענט די מגילה, איז באקאנט דער ווארט פונעם בעל שם טוב: „הקורא את המגילה למפרע לא יצא“. א מענטש לייענט די מגילה און טראכט אז דאס איז א סיפור דברים, א מעשה וואס האט פאסירט מיט המן. זאגט דער בעל שם טוב: „הקורא את המגילה למפרע לא יצא“. דער פשוטער פירוש פון „למפרע“ איז אז ער לייענט די מגילה נישט אויפן סדר: ער לייענט דעם צווייטן פרק פארן ערשטן פרק, אן א סדר. אבער דער בעל שם טוב זאגט: א מענטש וואס לייענט די מגילה און טראכט אז דאס איז א סיפור למפרע, א מעשה וואס האט פאסירט מיט יארן צוריק — „לא יצא“; דערמיט איז מען נישט מקיים די מצוה פון מגילה. מ׳דארף לערנען די מגילה ווי א זאך וואס פאסירט בהוה. דאס איז איינע פון די יסודות התורה, זאגט דער בעל שם טוב. ווען א איד לערנט די מגילה, דארף ער זיך מערקן און אריינטראַכטן אז דער סיפור המגילה איז א סיפור וואס גייט פאר בכל דור ודור, ובכל שנה ושנה, ובכל נפש ונפש. ווייל ביי יעדן אידן איז דא דער גאנצער סיפור המגילה. ווען א חסיד לערנט די מגילה, ווייסט ער אז אחשורוש—
04:51 —הוא הקדוש ברוך הוא, שאחרית וראשית שלו. ומהו העניין בחסידות? אחשורוש הוא הקב"ה. מיהו אחשורוש? אחשורוש הוא הקדוש ברוך הוא. ואחרית וראשית שלו. ויש עוד פירושים על אחשורוש, שהוא הקב"ה כפי שהוא מתגלה בזמן הגלות. וזה מה שנאמר: ״ויהי בימי אחשורוש, הוא אחשורוש המולך מהודו ועד כוש״. אצל חסידים הרי שרים את כל הניגון, שרים ומתוועדים על המילים האלה, כי חסיד מתבונן בכך שאחשורוש הוא הקדוש ברוך הוא. והוא ״המולך מהודו ועד כוש״. הקב"ה נמצא בזמנים של ״הודו״. הודו, מלשון הודאה: אלה זמנים שבהם רואים אלוקות. ויש זמנים של ״כוש״, מלשון שחרות, ״עבדא דכושי״. חשוך, שחור, אין אור. והקב"ה ״מולך מהודו ועד כוש, שבע ועשרים ומאה מדינה״. הקב"ה עובר דרך כל ההשתלשלות. ״שבע ועשרים ומאה״ רומז לכל מדרגות הספירות העליונות, לכל סדר ההשתלשלות. כשיהודי יודע זאת, בכל מצב שבו יהיה, הוא תמיד שמח. וזה כבר בתחילת המגילה. אחר כך ממשיכים הלאה: יש מרדכי. מרדכי הוא ה—
04:51 —איז דער הקדוש ברוך הוא, אחרית וראשית שלו. און וואס איז דער ענין אין חסידות? אחשורוש איז דער אויבערשטער. ווער איז אחשורוש? אחשורוש איז דער הקדוש ברוך הוא. און דער הקדוש ברוך הוא איז אחרית וראשית שלו. און נאך פירושים זענען דא אויף אחשורוש, וואס איז דער אויבערשטער ווי ער איז מתגלה אין זמן הגלות. און דאס איז וואס עס שטייט: „ויהי בימי אחשורוש, הוא אחשורוש המולך מהודו ועד כוש“. ביי חסידים זינגט מען דאך דעם גאנצן ניגון, מ׳זינגט און מ׳פארברענגט אויף די ווערטער, ווייל א חסיד טראכט אריין אז אחשורוש איז דער הקדוש ברוך הוא. און ער איז דער „המולך מהודו ועד כוש“. דער אויבערשטער איז אין די זמנים פון הודו. הודו, מלשון הודאה: דאס זענען זמנים וואס מ׳זעט ג־טלעכקייט. און עס זענען דא זמנים פון כוש, מלשון שחרות, „עבדא דכושי“. עס איז טונקל, עס איז שווארץ, עס איז נישט ליכטיג. איז דער אויבערשטער „מולך מהודו ועד כוש, שבע ועשרים ומאה מדינה“. דער אויבערשטער גייט דורך דעם גאנצן השתלשלות. „שבע ועשרים ומאה“ איז מרמז אויף אלע מדרגות פון ספירות עליונות, פון גאנץ השתלשלות. ווען א איד ווייסט דאס, איז, אין וועלכן מצב ער זאל נאר נישט זיין, ער שטענדיק פריילעך. און דאס איז גלייך דער אנהייב פון דער מגילה. דערנאך גייט מען ווייטער: עס איז דא א מרדכי. מרדכי איז דער
06:23 צדיק, כפי שמוסבר בכל ספרי תלמידי הבעל שם טוב, יש מרדכי. ״מרדכי בדורו כמשה בדורו״. וכך בכל דור יש מרדכי היהודי, הצדיק, נשיא הדור, שהוא המרדכי. והוא ״איש יהודי״, שהיהדות מאירה אצלו בכל התוקף, והוא מאיר בה ליהודים. אחר כך יש אסתר המלכה. מוסבר בחסידות שאסתר המלכה היא הנשמה. כן, הנשמה נרמזת בשם אסתר: נשמות ישראל, כנסת ישראל, בזמן הגלות. ״ואנכי הסתר אסתיר פני״, כפי שהגמרא אומרת: ״אסתר מן התורה מנין? שנאמר, ואנכי הסתר אסתיר פני ביום ההוא״. כן, אסתר מלשון העלם, אסתר מלשון גלות — אלו נשמות ישראל כפי שהן נמצאות במצב של הסתר. ואחר כך יש עניינו של המן. והמן קיים בכל דור ודור. זהו המן, שהוא היצר הרע, הנפש הבהמית, מחשבת המן האגגי, הרוע של המן, שעניינו מחשבות של גאווה ושל ישות, ״ראשית גוים עמלק״, כפי שמוסבר בחסידות. כן, מיהו המן? המן הוא כל העניינים הקשורים בקליפה וסטרא אחרא. ויש המן שרוצה ״להשמיד, להרוג ולאבד את כל היהודים״. תוקף הגאווה, תוקף הישות של המן, שרוצה, רחמנא ליצלן, לקחת מן היהודי, לעקור ממנו את היהדות. אז זהו ה—
06:23 צדיק, ווי עס איז ערקלערט אין אלע ספרים פון תלמידי בעל שם טוב, איז דא דער מרדכי. מרדכי בדורו כמשה בדורו. און אזוי אין יעדן דור איז פאראן דער מרדכי היהודי, דער צדיק, דער נשיא הדור, וואס ער איז דער מרדכי. און ער איז דער איש יהודי, וואס ביי אים לייכט די אידישקייט, די יהודי, בכל התוקף, און ער באלייכט אידן מיט דעם. דערנאך איז פאראן אסתר המלכה. עס איז ערקלערט אין חסידות, אז אסתר המלכה איז די נשמה. יא, די נשמה איז מרומז אין דעם נאמען אסתר: נשמות ישראל, כנסת ישראל, אין זמן הגלות. „ואנכי הסתר אסתיר פני“, ווי די גמרא זאגט: „אסתר מן התורה מנין? שנאמר, ואנכי הסתר אסתיר פני ביום ההוא“. יא, אסתר פון העלם, אסתר פון גלות, איז די נשמות ישראל, ווי זיי שטייען אין דעם מצב פון הסתר. און דערנאך איז דא דער ענין פון המן. און דער המן איז דא בכל דור ודור. דאס איז דער המן, וואס איז דער יצר הרע, דער נפש הבהמית, מחשבת המן האגגי, דער רוע פון המן, וואס דאס גייט אויף די מחשבות פון גאוה, פון ישות, ראשית גוים עמלק, ווי עס איז ערקלערט אין חסידות. יא, ווער איז דאס דער המן? דער המן, דאס איז אלע ענינים וואס זענען פארבונדן מיט קליפה וסטרא אחרא. און ס׳איז דא דער המן, וואס ער וויל „להשמיד, להרוג ולאבד את כל היהודים“. דער תוקף הגאוה, דער תוקף הישות פון המן, וואס ער וויל, רחמנא ליצלן, אוועקנעמען אין דעם איד, ער וויל ארויסרייסן די אידישקייט. איז דאס איז דער
07:56 סיפור המגילה מספר לנו כיצד גם בזמנים של גלות וחושך, של „ואנכי הסתר אסתיר“, כשיש המן, אם יהודי מתקשר למרדכי, מתעורר ומתחזק באמונתו ובמסירות הנפש שלו — וזה היה נס פורים — אז מתקיים „בלילה ההוא נדדה שנת המלך“, והכול נעשה „ונהפוך הוא“. ממילא, כשיהודי יודע שזהו סיפור המגילה, שזה לא רק סיפור שקרה בעבר, סיפור היסטורי, אלא סיפור חי שמדבר עליו עצמו — על מרדכי שלו, על המן שלו, על אסתר שלו ועל הקשר שלו עם אחשורוש, זה הקדוש ברוך הוא — כל סיפור המגילה מקבל חיות אחרת לגמרי. לכן מובן מדוע אותו חסיד, כשהגיע בקריאת המגילה לפסוק „ויאמר המן בלבו למי יחפוץ המלך לעשות יקר יותר ממני“, ראה בו את תוקף הישות והגאווה של הנפש הבהמית, וקרא בקול: „פוי, קליפה!“ בואו נתבונן קצת. כשמדברים על המגילה ועל האופן שבו תורת החסידות מפרשת אותה, נתבונן לפחות בפסוק אחד או שניים מהמגילה, ונראה כיצד תורת החסידות מאירה לנו אותה. כך היא נעשית עניין שלנו, דבר חי, שאפשר לחיות איתו יום־יום, בכל יום. המגילה אומרת:
07:56 סיפור המגילה. דער סיפור המגילה דערציילט אונז ווי אזוי, אפילו אין די זמנים וואס זיי זענען געווען זמנים פון גלות און זמנים פון חושך, „ואנכי הסתר אסתיר“, וואס ס׳איז דא א המן, בשעת א איד פארבינדט זיך מיט מרדכי, בשעת א איד איז זיך מתעורר און זיך מתחזק אין זיין אמונה ומסירות נפש, און דאס איז געווען דער נס פון פורים, איז דעמאלט „בלילה ההוא נדדה שנת המלך“, און ס׳ווערט א ונהפוך הוא. במילא, ווען א איד ווייסט, אז דאס איז דער סיפור המגילה, דאס איז נישט נאר א סיפור וואס איז געשען בעבר, א היסטארישער סיפור, נאר דער סיפור המגילה, דאס איז א לעבעדיגער סיפור, דאס רעדט וועגן זיך אליין: מיין אייגענער מרדכי און מיין אייגענער המן, און מיין אייגענע אסתר, און מיין אייגענע קשר מיט אחשורוש, זה הקדוש ברוך הוא, איז דער גאנצער סיפור המגילה אליין מיט גאר אן אנדער חיות. איז פארשטענדליך, וואס יענער חסיד, ווען ער איז געקומען צו דער מגילה, און ער האט געזען דעם פסוק „ויאמר המן בלבו למי יחפוץ המלך לעשות יקר יותר ממני“, האט ער געזען דעם תוקף הישות און די גאוה פון דער נפש הבהמית, און דאס האט ער ארויסגערופן און געשריגן: „פוי, קליפה!“ לאמיר זיך א ביסל מתבונן זיין. רעדנדיג וועגן דער מגילה, ווי אזוי תורת החסידות טייטשט אויס די מגילה, לאמיר זיך א ביסל מתבונן זיין, על כל פנים, אין א פסוק, אדער צוויי פסוקים פון דער מגילה, און זען ווי אזוי תורת החסידות באלייכט אונז די מגילה, און ס׳ווערט אן אייגענע זאך, א לעבעדיגע זאך, וואס דאס איז לחיות מיט דעם יום יום, יעדן טאג. איז די מגילה זאגט,
09:31 בין הפסוקים העוסקים במרדכי ובאסתר, המגילה פותחת ואומרת: „איש יהודי היה בשושן הבירה“. היה איש יהודי, „ושמו מרדכי בן יאיר בן שמעי בן קיש איש ימיני“. מדובר במרדכי. אחר כך נאמר במגילה: „ויהי אומן את הדסה היא אסתר בת דודו“. נמצאים כאן, אם כן, שני פסוקים: פסוק אחד מדבר על מרדכי, והמגילה מבארת מיהו מרדכי; והפסוק השני מדבר על אסתר. בואו נעצור מעט ונבין, על פי הביאור החסידי שמפרש את העניינים ביחס לעבודת האדם בנפשו, מיהו אותו „איש יהודי“, מרדכי, על כל הפרטים שהמגילה מציינת, ואחר כך נדבר על אסתר המלכה. ראשית, בנוגע ל„איש יהודי“, צריך להבין — וכך שואלת הגמרא: „פתח ביהודי וסיים בבנימין“. הוא אומר „איש יהודי“, כאילו הוא בא משבט יהודה. אמנם כל היהודים נקראים במגילה „יהודי“, אבל יש גם שבטים אחרים. ובפרט מרדכי, כידוע, היה משבט בנימין. „מרדכי בן יאיר בן שמעי בן קיש“: שמעי היה שמעי בן גרא, שהיה מן הימיני, משבט בנימין. קיש היה אביו של שאול המלך, והוא היה משבט בנימין. אם כן נשאלת השאלה, כפי ששואלת הגמרא: הוא פותח ואומר „איש יהודי“, ומסיים ואומר „איש ימיני“? הגמרא אומרת ששני הדברים נכונים. יש בגמרא הסבר שאביו היה משבט בנימין ואמו הייתה משבט יהודה. ויש עוד
09:31 צווישן די פסוקים וואס זענען דא וועגן מרדכי און אסתר, הייבט אן די מגילה און זאגט: „איש יהודי היה בשושן הבירה“. געווען אן איש יהודי. „ושמו מרדכי בן יאיר בן שמעי בן קיש איש ימיני“. דאס רעדט זיך וועגן מרדכי. דערנאך שטייט ווייטער אין דער מגילה: „ויהי אומן את הדסה היא אסתר בת דודו“. איז געפינען מיר דא צוויי פסוקים. איין פסוק רעדט וועגן מרדכי, און די מגילה איז מבאר ווער איז געווען דער מרדכי, און דער צווייטער פסוק רעדט וועגן אסתר. איז לאמיר זיך אפשטעלן א ביסל און פארשטיין, אין דעם חסידישן ביאור, אז מיר טייטשן אויס די ענינים ביחס צו דער עבודה בנפש האדם, ווער איז דאס דער איש יהודי, מרדכי, מיט די אלע פרטים וואס די מגילה זאגט, און דערנאך וועגן אסתר המלכה. איז ערשטנס, וועגן דעם איש יהודי, דארף מען דאך פארשטיין, און די גמרא פרעגט: „פתח ביהודי וסיים בבנימין“. ער זאגט „איש יהודי“, אז ער איז מיהודה קאתי, ער קומט פון שבט יהודה, און אלע אידן ווערן אנגערופן יהודי אין דער מגילה, איז דא נאך שבטים. בפרט מרדכי איז געווען פון שבט בנימין, כידוע. מרדכי בן יאיר בן שמעי בן קיש. שמעי איז געווען שמעי בן גרא, וואס איז געווען מן הימיני, פון שבט בנימין. קיש איז געווען דער טאטע פון שאול המלך, ער איז געווען פון שבט בנימין. און דעמאלט פרעגט זיך א שאלה, די גמרא פרעגט: איז פתח, ער זאגט „איש יהודי“, און ער זאגט „איש ימיני“? די גמרא זאגט, אז עס גילטן ביידע זאכן. איז דא וואס די גמרא זאגט, אז דער אב איז געווען פון שבט בנימין, די אם איז געווען פון שבט יהודה. דא נאך
11:11 הסבר בגמרא: „כל הכופר בעבודה זרה נקרא יהודי“. אבל צריך להבין מהו העניין הרוחני שבכך, שהוא פותח ב„איש יהודי“ ומסיים ב„איש ימיני“. אחר כך הוא גם אומר: „בן יאיר בן שמעי בן קיש“. הגמרא אומרת שהיו הרי דורות רבים בין מרדכי לקיש. קיש היה אביו של שאול המלך, ומדורו של שאול המלך עד מרדכי עברו יותר מארבע מאות שנה, כמעט חמש מאות שנה. הרי אי אפשר לומר שהיו ביניהם רק ארבעה דורות. אם כן, למה הוא מונה רק כמה מהם? על כך אומרת הגמרא: „מרדכי בן יאיר, שהאיר עיני ישראל בתפילתו; בן שמעי, ששמע א־ל תפילתו; בן קיש, שהקיש על שערי רחמים ונפתחו לו“. אלו פרטי העניינים שהתורה מונה לנו כאן על מרדכי. יש מאמר של אדמו"ר הריי"צ שבו הוא מסביר את פרטי הפסוקים ואת משמעותם בעבודתו של יהודי. אדמו"ר הריי"צ מדבר על כך בספר המאמרים תש"א. זהו מאמר עשיר מאוד, מאמר נפלא, והוא מפרש מהו עניינו של מרדכי בעבודה. אחר כך נדבר על אסתר, נכון? אבל קודם צריך להבין את סיפורו של מרדכי ואת כל פרטי העניינים. כשהתורה מדברת על מרדכי, היא אומרת „איש יהודי“. זה מה שלומדים על מרדכי; זה התוקף שלו.
11:11 זאגט די גמרא: „כל הכופר בעבודה זרה נקרא יהודי“. אבער דארף מען פארשטיין וואס איז דער רוחניות'דיגער ענין שבזה, וואס ער הייבט אן „איש יהודי“ און ער פירט אויס „איש ימיני“. דערנאך זאגט ער אויך: „בן יאיר בן שמעי בן קיש“. די גמרא זאגט, ס'זענען דאך געווען א סך דורות צווישן מרדכי'ן ביז קיש. קיש איז געווען שאול המלך'ס טאטע, און פון שאול המלך'ס דור ביז מרדכי'ן זענען אריבערגעגאנגען איבער פיר הונדערט יאר, כמעט פינף הונדערט יאר געווען צווישן זיי. איז דאך נישט שייך צו זאגן אז ס'זענען געווען נאר פיר דורות. נו, וואס רעכנט ער אויס נאר עטלעכע? זאגט דא די גמרא אויף דעם: „מרדכי בן יאיר, שהאיר עיני ישראל בתפילתו; בן שמעי, ששמע א־ל תפילתו; בן קיש, שהקיש על שערי רחמים ונפתחו לו“. דאס איז די פרטי ענינים וואס די תורה דא ציילט אונז וועגן מרדכי. איז דא א מאמר פון פריערדיקן רבי'ן, וואו ער איז מסביר די פרטי הפסוקים, וואס דאס מיינט אין עבודה פון א איד. דער רבי רעדט דא אין ספר המאמרים תש"א, זייער א רייכער מאמר, זייער א געשמאקער מאמר, און טייטשט אויס אין עבודה וואס איז דער ענין פון מרדכי. דערנאך וועלן מיר רעדן וועגן אסתר, רעכט? אבער ערשטנס, דארף מען פארשטיין וואס איז דער סיפור מיט מרדכי, וואס זענען די פרטי ענינים. אז די תורה רעדט וועגן מרדכי, זאגט די תורה „איש יהודי“. דאס איז דאס וואס מען לערנט וועגן מרדכי; דאס איז דער תוקף.
12:52 אמרתי קודם: „משה בדורו, מרדכי בדורו“. מרדכי היה משה רבינו של דורו. מרדכי האיר והכניס ביהודים את האמונה, את הביטחון, את התוקף ואת מסירות הנפש. בזכות מרדכי עמדו היהודים בניסיון. זה כל סיפור המגילה. התורה מספרת לנו מיהו מרדכי כדי שנדע, שהרי בכל יהודי יש ניצוץ של משה רבינו. אדמו"ר הזקן מדבר על כך בתניא ומביא שבכל יהודי יש ניצוץ של משה רבינו. משה רבינו מכניס את הדעת בכל יהודי, וזה עניינו של ניצוץ משה רבינו. בדומה לכך, מרדכי, שהיה נשמה של משה רבינו — יש בחינת מרדכי בכל יהודי. והדבר הראשון הוא „איש יהודי“. הרבי מפרש: „איש“ הוא כאיש גבורות. „יהודי“ — הוא היה יהודי חזק. „איש יהודי“ פירושו שהגבורה שלו, החוזק שלו, היו ביהדות שלו. הייתה לו יהדות חזקה. הוא עמד ביהדותו בכל התוקף. „יהודי“, כפי שדיברנו, הוא „כל הכופר בעבודה זרה נקרא יהודי“. ואין הכוונה רק לעבודה זרה כפשוטה. בחסידות, עבודה זרה אינה רק החטא של עבודה זרה ממש; „כל עבודה שהיא זרה“ — כל דבר שזר ליהודי.
12:52 איך האב עס געזאגט פריער: „משה בדורו, מרדכי בדורו“. מרדכי איז געווען דער משה רבינו פונעם דור. און דאס וואס איז געווען מרדכי אין יענעם דור, ער האט אריינגעשיינט, ער האט באלויכטן, ער האט אריינגעברענגט אין אידן די אמונה, דעם בטחון, דעם תוקף, די מסירות נפש. אז בזכות מרדכי זענען אידן דורכגעשטאנען דעם נסיון. דאס איז דער גאנצער סיפור המגילה. איז די תורה דערציילט אונז וואס איז דאס דער מרדכי, כדי מען זאל וויסן, ווייל ביי יעדן אידן איז דא, ווי ס'שטייט דאך, א ניצוץ פון משה רבינו. און דער אלטער רבי רעדט אין תניא, דער אלטער רבי ברענגט דאך אראפ, אז ביי יעדן אידן איז דא א ניצוץ פון משה רבינו. משה רבינו ברענגט אריין דעם דעת אין יעדן אידן, און דאס איז דער ענין פון ניצוץ של משה רבינו. על דרך זה מרדכי, וואס ער איז געווען א נשמה פון משה רבינו, איז דא דער ענין פון מרדכי ביי יעדן אידן. איז די ערשטע זאך „איש יהודי“. טייטשט דער רבי: „איש“ איז כאיש גבורות. „יהודי“ — ער איז געווען א שטארקער איד. „איש יהודי“ מיינט, זיין גבורה, זיין שטארקייט, איז געווען זיין אידישקייט. ער האט געהאט א שטארקע אידישקייט. ער איז געשטאנען מיט זיין אידישקייט בכל התוקף. „יהודי“, ווי מיר האבן גערעדט, איז „כל הכופר בעבודה זרה נקרא יהודי“. דער טייטש פון דעם איז נישט נאר עבודה זרה. עבודה זרה, אין חסידות טייטשט עס נישט נאר דער חטא פון עבודה זרה, דער אמת'ער סארט עבודה זרה. כל עבודה שהיא זרה, יעדע זאך וואס איז פרעמד צו א אידן.
14:26 אצל מרדכי הייתה היהדות בתוקף ובגבורה, בלהט הגדול ביותר ובעוצמה הגדולה ביותר. ״יהודי״ — זה עניין של מסירות נפש. יהודי אינו רוצה ואינו יכול, כפי שאומר אדמו״ר הזקן. מהו עניינו של יהודי? שיהודי אינו רוצה ואינו יכול להיות נפרד מהקב״ה. ליהודי יש בתוכו תוקף עצום של מסירות נפש, וכאשר עומד מולו ניסיון, הוא עומד בו במסירות נפש בכל התוקף. יהודי אינו רוצה להתנתק מהקב״ה, ואינו יכול להתנתק מהקב״ה. זהו ה״יהודי״, ה״מודה אני״. אחר כך נאמר: ״איש יהודי היה בשושן הבירה ושמו מרדכי בן יאיר בן שמעי בן קיש״. מה הם כל הפרטים האלה? על כך מבארת החסידות: הדבר הראשון הוא ״מרדכי״. מהו מרדכי? הגמרא שואלת: ״מרדכי מן התורה מנין?״ ואומרת שמרדכי הוא מלשון ״מר דכי״. ״מר דכי״ מתייחס לשמן המור. זהו ״מר דרור״, כפי שנאמר בפסוק בפרשת כי תשא, שהוא סוג של בושם, של בשמים. והבשמים האלה נקראים ״מר דרור״, ״מר דכי״. כפי שמדובר בחסידות, לפי כמה מן הראשונים זהו סוג בושם שמקורו בבעל חיים. יש בעל חיים שלפי כמה מן הראשונים הוא אפילו בעל חיים טמא, וממנו מוציאים את הבושם שממנו עושים את המור. זהו המור.
14:26 ביי מרדכי איז געווען זיין אידישקייט בתוקף ובגבורה, מיט דעם גרעסטן שטורעם, מיט דער גרעסטער שטארקייט. „יהודי“ — דאס איז דער ענין פון מסירות נפש. וואס א איד וויל נישט און קען נישט, ווי דער אלטער רבי זאגט, אז וואס איז דער ענין פון א איד? אז א איד וויל נישט און קען נישט זיין נפרד פונעם אויבערשטן. א איד האט אין זיך א געוואלדיגן תוקף מסירות נפש. און בשעת ס'שטעלט זיך קעגן אים א נסיון, איז ער עומד במסירות נפש בכל התוקף. א איד וויל זיך נישט אפרייסן פונעם אויבערשטן, ער קען זיך נישט אפרייסן פונעם אויבערשטן. דאס איז דער „יהודי“, דער „מודה אני“. דערנאך זאגט ער: „איש יהודי היה בשושן הבירה ושמו מרדכי בן יאיר בן שמעי בן קיש“. וואס זענען דאס די אלע פרטי הדברים? אויף דעם טייטשט חסידות: די ערשטע זאך, „מרדכי“. וואס איז דאס מרדכי? מרדכי, דאס איז א נאמען וואס די גמרא זאגט: „מרדכי מן התורה מנין?“ זאגט די גמרא אז מרדכי איז מלשון „מר דכי“. „מר דכי“, דאס גייט אויף שמן המור. דאס איז, ווי ס'שטייט אין פסוק, „מר דרור“, דאס איז א פסוק אין כי תשא, וואס איז א סוג פון בושם, פון בשמים. און די בשמים ווערן אנגערופן „מר דרור“, „מר דכי“. ווי ס'רעדט זיך אין חסידות, אז דער בושם, מענטשן פון די ראשונים, אז ס'איז א סוג בושם וואס נעמט זיך פון א בעל חי. איז דא א בעל חי, אפילו, כמה די ראשונים, איז דאס גאר א טמא'דיגע בעל חי, און פון דעם נעמט מען ארויס דעם בושם, וואס מען מאכט פון דעם דעם מור. דאס איז דער מור.
16:10 המור שהיה בקטורת בית המקדש. היכן נמצא בית המקדש? על הר המוריה, ארץ המוריה, [לא ברור], כפי שנאמר במדרש. אם כן, מרדכי הוא ״מר דרור״, שהוא ״מירא דכיא״. החסידות מבארת את העניין הזה, דבר מחודש: לוקחים אותו מחיה טמאה ועושים ממנו קטורת בבית המקדש. זהו הכוח הגדול ביותר: לוקחים מן העולם את הדבר הנחות ביותר בעולם, דבר טמא, ומהפכים אותו. זהו עניין התשובה, שמהפכים זדונות לזכויות. כל עניינו של מרדכי, שהיה טמון בשמו, הוא להפוך, לשנות מחושך לאור. כן, וזה היה ה״ונהפוך הוא״ של כל המגילה. מרדכי, באמצעות עבודתו ומסירות הנפש שלו, פעל את ה״מירא דכיא״ הזה: לקח מן הלעומת זה, מן החושך של המן, והפך את ההסתר לאסתר, הפך את החשכה לאורה. את החושך הגדול ביותר של הגלות שהיה באותה תקופה הוא הפך ל״ונהפוך הוא״, לשמחה הגדולה ביותר, שמחת פורים של ״עד דלא ידע״, שעליה נאמר ״כל המועדים עתידים ליבטל חוץ מפורים״. בעבודת האדם זוהי עבודת התשובה. מרדכי גילה אצל היהודים את כוח התשובה. באותו זמן היה אצל היהודים העניין של ״נהנו מסעודתו של אחשורוש״. זו הייתה תקופה של ירידה רוחנית אצל היהודים, רחמנא ליצלן. ומה היה ה״נהנו מסעודתו״ הזה? שהם הרגישו טוב, הרגישו בנוח בגלות,
16:10 וואס איז געווען אין די קטורת בית המקדש. ווי איז דער בית המקדש? אויפן הר המוריה, ארץ המוריה, [לא ברור], ווי עס שטייט אין מדרש. איז מרדכי, איז מר דרור, וואס דאס איז מירא דכיא. זאגט חסידות דעם ענין, א חידושדיקע זאך, וואס ער נעמט פון א חיה טמאה, און מ׳מאכט פון דעם קטורת אין בית המקדש. דאס איז די גרעסטע כח, וואס מ׳נעמט פון די, פון עולם, פון די נידריגסטע זאך פון עולם, פון א דבר טמא, און מ׳איז דאס מהפך. דער ענין התשובה, וואס מ׳איז מהפך זדונות לזכיות. דער גאנצער ענין פון מרדכי, וואס איז געשטאנען אין זיין נאמען, איז מהפך זיין, איבערמאכן פון חושך צו ליכטיקייט. יא, וואס דאס איז געווען ונהפוך הוא, די גאנצע מגילה. וואס מרדכי האט דורך זיין עבודה, דורך זיין מסירות נפש, האט ער געמאכט דאס פון זיין מירא דכיא, האט גענומען פון דעם לעומת זה, פון דעם חושך פון המן, און האט געמאכט פון דעם הסתר לאסתר, האט איבערגעמאכט דעם חשכה לאורה, דעם גרעסטן חושך הגלות וואס איז געווען אין יענע צייט, און האט געמאכט פון דעם דעם ונהפוך הוא, די גרעסטע שמחה, די שמחה פון פורים, פון עד דלא ידע, וואס כל המועדים עתידים ליבטל חוץ מפורים. אין עבודה של אדם, איז דאס די עבודה של תשובה. וואס מרדכי האט מגלה געווען ביי אידן דעם כח התשובה. אין דעם זמן וואס ביי אידן איז געווען דער ענין פון נהנו מסעודתו של אחשורוש. איז געווען א זמן פון א ירידה רוחנית ביי אידן, רחמנא ליצלן. וואס, וואס איז געווען דאס נהנו מסעודתו, איז אז זיי האבן געפילט גוט, געפילט אין גלות,
17:45 הרגישו שאפשר לחיות חיים טובים, אבל בתוך כך הם התערבו קצת בין העמים האחרים. ״ישנו עם אחד״, כפי שאומר המדרש: ״ישנו עם אחד״ — הם ישנו, נרדמו. העם היהודי נרדם בגלות, ״מפוזר ומפורד בין העמים״. ואז בא מרדכי, ״מירא דכיא״, והפך את החושך, את המרירות. ״מר״ מלשון מרירות. הוא הפך את המרירות ואת החושך; ״ממרירו למיתקא״ — מן המרירות עשה מתיקות. מן החושך עשה אור, ״ונהפוך הוא״. ״בן יאיר בן שמעי בן קיש״ — בעבודת ה׳ זוהי עבודת התפילה. מרדכי גילה אצל היהודים את כוחה של עבודת התפילה: ״שהאיר עיני ישראל בתפילתו, ששמע קול תפילתו, שהקיש על שערי רחמים״. זהו כללות עניינה של עבודת התפילה. בעבודת התפילה האדם נעשה מואר, לבו מתמלא אור, ועל ידי כך הוא מאיר את סביבתו. והוא שומע ורואה אלוקות, הוא שומע אלוקות, הוא מקשיב, כן, למה [לא ברור], לגדולת ה׳ שבה הוא מתבונן בתפילה. והוא ״הקיש על שערי רחמים״ — הוא יכול לדפוק על דלתו של הקב״ה, ונפתחים שערי רחמים רבים על כנסת ישראל. ומסיימת המגילה: ״איש ימיני״. הרבי אומר כאן קודם: מה פירוש ״איש ימיני״? פירושו שהייתה לו עין ימנית. כל המעלות האלה היו למרדכי, אבל מהי מעלתו הגדולה ביותר? ״איש ימיני״. ״ימיני״
17:45 האבן מיר געקענט לעבן א גוטן לעבן, און דאס איז אבער זיי האבן זיך א ביסל אריינגעמישט צווישן אנדערע פעלקער. ישנו עם אחד, ווי דער מדרש זאגט. ישנו עם אחד, ישנו עם אחד, פארשלאפן. דאס אידישע פאלק איז פארשלאפן אין גלות, מפוזר ומפורד בין העמים. איז געקומען צו גיין מרדכי, מירא דכיא, האט איבערגעמאכט פון דעם חושך, פון דעם מרירות. מר מלשון מרירות. איבערגעמאכט פון דעם מרירות און דעם חושך האט ער געמאכט, פון מרירו למיתקא, פון די ביטערקייט האט ער געמאכט זיסקייט. פון דעם חושך האט ער געמאכט אור, ונהפוך הוא. בן יאיר בן שמעי בן קיש. אין עבודה של השם, איז דאס די עבודה של תפילה. אז מרדכי האט מגלה געווען ביי אידן דעם כח פון עבודה של תפילה. שהאיר עיני ישראל בתפילתו, ששמע קול תפילתו, שהקיש על שערי רחמים. וואס דאס איז דער כללות׳דיקער ענין פון עבודה של תפילה. וואס אין עבודה של תפילה א מענטש מאכט ליכטיג. ער ווערט מיט א ליכטיגן הארץ, און דורך דעם מאכט ער ליכטיג ארום זיך. און ער שמע, ער הערט, ער זעט ג־טליכקייט, ער הערט ג־טליכקייט, ער הערט זיך צו, יא, צו וואס [לא ברור], די גדלות השם וואס איך בין מתבונן אין תפילה, און דעם וואס איז הקיש על שערי רחמים, קען ער קלאפן דעם אויבערשטן אויפן טיר, און מ׳עפנט שערי רחמים רבים אויף כנסת ישראל. פירט אויס די מגילה: איש ימיני. זאגט דא, פריער דער רבי, וואס איז דער טייטש איש ימיני? איש ימיני איז דער טייטש, אז ער האט געהאט א רעכטע אויג. די אלע מעלות פון מרדכי. וואס איז די גרעסטע מעלה פון מרדכי? איש ימיני. ימיני
19:25 הוא מלשון ימין: הוא הביט על יהודי אחר בעין ימנית. הוא ראה רק טוב ביהודים. וזו הייתה עיקר מעלתו של מרדכי, ועל ידי כך הוא הצליח לעורר אצל היהודים, באותו מצב, את כוח מסירות הנפש, וכך הרגישו את ה״ונהפוך הוא״. אם כן, הוא אומר, זהו עניינה של עבודת התפילה אצל יהודי בכל יום. יהודי מתחיל את יומו ב״איש יהודי״. ״יהודי״ הוא ״מודה אני״. יהודי קם בבוקר, פוקח את עיניו, והדבר הראשון הוא ״איש יהודי״: אני יהודי. וזהו ה״מודה אני״. כידוע, כפי שמובא — הרבי מביא זאת ב״היום יום״ — מהו עניינו של ״מודה אני״? יהודי קם בבוקר, עוד לפני נטילת ידיים, כשידיו עדיין טמאות והוא עדיין אינו יכול לומר את שמו של הקב״ה, והדבר הראשון שהוא אומר הוא: ״מודה אני לפניך״. ה״מודה אני״ שלו שלם. מה פירוש הדבר? אף שהוא עדיין אינו נקי, עדיין אינו בטהרה, עדיין אינו מוכן, עדיין נמצא במצב הזה — הוא יהודי. וההרגשה הזאת, ״אני יהודי, אני עומד פנים אל פנים מול הקב״ה״, היא ה״מודה אני״ של יהודי. זהו ״איש יהודי״. אחר כך באה עבודת התפילה, שהיא ״בן יאיר, בן שמעי, בן קיש״. הוא מתחיל להתפלל, לומר את ברכות השחר, ומתחיל להאיר [לא ברור], אה? את כל, את כל, את כל
19:25 איז מלשון ימין. אז ער האט געקוקט אויף א צווייטן אידן מיט א רעכטע אויג. ער האט געזען נאר גוט אויף אידן. און דאס איז געווען עיקר מעלתו פון מרדכי, און דורך דעם האט ער מצליח געווען מעורר זיין ביי אידן אין יענעם מצב דעם כח מסירות נפש, און אזוי האט מען געפילט דעם ונהפוך הוא. איז במילא זאגט ער, דאס איז דער ענין פון עבודה של תפילה ביי אידן יעדן טאג. א איד הייבט אן דעם טאג, הייבט ער אן: איש יהודי. יהודי איז מודה אני. א איד שטעלט זיך אוועק אין דער פרי, עפנט אויף די אויגן, איז די ערשטע זאך איש יהודי. איך בין א איד. און דאס איז דער מודה אני. איז דאך ידוע, ווי ס׳ברענגט זיך אראפ, יא, דער רבי ברענגט דאס אין א היום יום, יא, אז וואס איז דער ענין פון מודה אני? אז א איד שטעלט זיך אויף אין דער פרי, נאך פארן נעגל וואסער, נאך פארן, די הענט זיינען נאך טמא, ער קען נאך נישט זאגן דעם אויבערשטנס נאמען, איז די ערשטע זאך זאגט ער: מודה אני לפניך. זיין מודה אני איז גאנץ. וואס איז דער ענין פון דעם? אפילו ער איז נאך נישט ריין, איז נאך נישט מיט טהרה, נאך נישט צוגעגרייט, ער האלט נאך, אבער ער איז א איד. און דעם געפיל: איך בין א איד, איך שטיי פנים אל פנים מיט דעם אויבערשטן, דאס איז א מודה אני פון א אידן. דאס איז איש יהודי. דערנאך איז דא די עבודה פון תפילה, וואס דאס איז בן יאיר, בן שמעי, בן קיש. הייבט אן דאווענען, זאגן די ברכות השחר, און הייבט אן מאכן ליכטיג [לא ברור], אה? די אלע, די אלע, די אלע
20:49 הפסוקים שאומרים, כל הברכות שאומרים, וכך מתחיל להיעשות אור. אבל יחד עם זה יש, כמו שכתוב בסידור בנוסח האריז"ל: ״הריני מקבל עלי מצות עשה של ואהבת לרעך כמוך״. שלפני התפילה יהודי מתחיל להתחבר עם יהודים נוספים, להתאחד עם יהודים נוספים, ולהביט עליהם בעין ימין. וזהו העניין של ״איש ימיני״, עין ימין. ובזכות זה הוא יכול לשנות את כל העניין. והעניין הזה קיים אצל אותו יהודי, אצל מרדכי. מה כתוב בהמשך המגילה? ״ויהי אומן את הדסה היא אסתר בת דודו״. מהו העניין של ״ויהי אומן את הדסה היא אסתר״? יש על כך מאמר נפלא. הרבי אמר אותו בהתוועדות פורים, תשי"ג. זו הייתה התוועדות נפלאה, והיו בה גילויים נעלים ביותר. בין הדברים היה מאמר, כך היה הסדר. המאמר מתחיל ״ויהי אומן את הדסה״. המאמר מיוסד גם על מאמר של אדמו"ר הרש"ב נ"ע, [לא ברור], פורים. מה מעורר כאן את השאלה במילים ״ויהי אומן את הדסה היא אסתר״? שואלים: לאורך כל המגילה שומעים על אסתר המלכה. זה שמה. וכאן פתאום מופיע שם חדש. פעם אחת במגילה היא מספרת לנו, כדי שנדע, שאסתר לא הייתה אסתר. היא הייתה הדסה. ״הדסה היא אסתר״. היא [לא ברור], אה? הרבי מביא את זה בהיום יום, אה? אז מהו העניין של
20:49 פסוקים וואס מ'זאגט, די אלע ברכות וואס מ'זאגט, ווי וואו הייבט אן ווערן ליכטיג. אבער צוזאמען דערמיט איז דא, ווי ס'שטייט אין סידור, אין דעם נוסח האריז"ל: הריני מקבל עלי מצות עשה של ואהבת לרעך כמוך. אז קודם התפילה, א איד הייבט זיך אן פארבינדן מיט נאך אידן, זיך מאחד זיין מיט נאך אידן, און קוקן מיט דעם רעכטן אויג אויף נאך אידן. און דער ענין איז דער ענין פון איש ימיני, עס גייט א רעכט אויג. און מיט דעם האט ער זוכה געווען, אז ער קען איבערמאכן די גאנצע זאך. און דער ענין איז פאראן ביי דעם אידן, דעם מרדכי. וואס שטייט ווייטער אין דער מגילה? „ויהי אומן את הדסה היא אסתר בת דודו“. וואס איז דער ענין פון „ויהי אומן את הדסה היא אסתר“? איז דא א מורא'דיגער מאמר. דער ליובאוויטשער רבי האט געזאגט אין א פורים'דיגע פארברענגען, תשי"ג, איז געווען א מורא'דיגע פארברענגען, ס'האט געהאט גילויים נעלים ביותר. צווישן די זאכן איז געווען א מאמר, איז געווען דער סדר. דער מאמר הייבט אן „ויהי אומן את הדסה“. דער מאמר איז גם מיוסד אויף א מאמר פון רבי'ן רש"ב נ"ע, [לא ברור], פורים. וואס, וואס דא שטעלט זיך אפ די ווערטער „ויהי אומן את הדסה היא אסתר“? מען פרעגט די שאלה: די גאנצע מגילה, אסתר המלכה, וואס הערן פון אסתר? וואס איז דער נאמען? און דא פלוצלינג א נייער נאמען. איין מאל אין דער מגילה דערציילט אונז די מגילה, אונז זאלן וויסן, אסתר איז נישט געווען אסתר. זי איז דא הדסה. „הדסה היא אסתר“. זי [לא ברור], אה? דער רבי ברענגט עס אין היום יום, אה? אז וואס איז דער ענין פון
20:49 ״מודה אני״? כשיהודי קם בבוקר, עוד לפני נטילת ידיים, כשידיו עדיין טמאות והוא גם אינו יכול לומר את שם ה׳, הדבר הראשון שהוא אומר הוא: ״מודה אני לפניך״. ה״מודה אני״ שלו שלם. מה העניין בשניהם? אפילו כשהוא עדיין לא נקי, עדיין לא [לא ברור], עדיין לא עשה דבר, הוא עדיין במצב הזה, אבל הוא יהודי. וההרגשה הזאת, אני יהודי, אני עומד פנים אל פנים מול הקב"ה — זה ה״מודה אני״ של יהודי. זהו ״איש יהודי״. אחר כך באה עבודת התפילה, שהיא ״בן יאיר בן שמעי בן קיש״. הוא מתחיל להתפלל, לומר את ברכות השחר, ומתחיל להאיר אצל עצמו, פרקי החברים, אה? כל הפסוקים האלה שאומרים, כל הברכות שאומרים, וכך מתחיל להיעשות אור. אבל יחד עם זה יש, כמו שכתוב בסידור בנוסח האריז"ל: ״הריני מקבל עלי מצות עשה של ואהבת לרעך כמוך״. שלפני התפילה יהודי מתחיל להתחבר עם יהודים נוספים, להתאחד עם יהודים נוספים, ולהביט עליהם בעין ימין. וזהו העניין של ״איש ימיני״, עין ימין. ובזכות זה הוא יכול לשנות את כל העניין. והעניין הזה קיים אצל אותו יהודי, אצל מרדכי. מה כתוב בהמשך המגילה? ״ויהי אומן את הדסה היא אסתר בת דודו״. מהו העניין של ״ויהי אומן את הדסה היא אסתר״? יש על כך מאמר נפלא. הרבי אמר אותו
20:49 מודה אני? אז א איד שטעלט זיך אויף אינדערפרי, נאך פאר נעגל וואסער, נאך פאר די הענט זיינע זענען נאך טמא, ער קען אויך נישט זאגן דעם אייבערשטנ'ס נאמען, איז די ערשטע זאך זאגט ער: „מודה אני לפניך“. זיין מודה אני איז גאנץ. וואס איז דער ענין פון ביידן? אפילו ווען ער איז נאך נישט ריין, איז נאך נישט [לא ברור], נאך נישט קיין זאך געטאן, ער האלט נאך, אבער ער איז א איד. און דעם געפיל, איך בין א איד, איך שטיי פנים אל פנים מיטן אייבערשטן, דאס איז א מודה אני פון א אידן. דאס איז „איש יהודי“. דערנאך איז דא די עבודה פון תפילה, וואס דאס איז „בן יאיר בן שמעי בן קיש“. הייבט אן דאווענען, זאגן די ברכות השחר, און הייבט אן מאכן ליכטיג ביי זיך, פרקי החברים, אה? די אלע, די אלע, די אלע פסוקים וואס מ'זאגט, די אלע ברכות וואס מ'זאגט, ווי וואו הייבט אן ווערן ליכטיג. אבער צוזאמען דערמיט איז דא, ווי ס'שטייט אין סידור, אין דעם נוסח האריז"ל: הריני מקבל עלי מצות עשה של ואהבת לרעך כמוך. אז קודם התפילה, א איד הייבט זיך אן פארבינדן מיט נאך אידן, זיך מאחד זיין מיט נאך אידן, און קוקן מיט דעם רעכטן אויג אויף נאך אידן. און דער ענין איז דער ענין פון איש ימיני, עס גייט א רעכט אויג. און מיט דעם האט ער זוכה געווען, אז ער קען איבערמאכן די גאנצע זאך. און דער ענין איז פאראן ביי דעם אידן, דעם מרדכי. וואס שטייט ווייטער אין דער מגילה? „ויהי אומן את הדסה היא אסתר בת דודו“. וואס איז דער ענין פון „ויהי אומן את הדסה היא אסתר“? איז דא א מורא'דיגער מאמר. דער ליובאוויטשער רבי האט געזאגט
21:39 בהתוועדות פורים, תשי"ג. זו הייתה התוועדות נפלאה, והיו בה גילויים נעלים ביותר. בין הדברים היה מאמר, כך היה הסדר. המאמר מתחיל ״ויהי אומן את הדסה״. המאמר מיוסד גם על מאמר של אדמו"ר הרש"ב נ"ע, [לא ברור], פורים. מה מעורר כאן את השאלה במילים ״ויהי אומן את הדסה היא אסתר״? שואלים: לאורך כל המגילה שומעים על אסתר המלכה. זה שמה. וכאן פתאום מופיע שם חדש. פעם אחת במגילה היא מספרת לנו, כדי שנדע, שאסתר לא הייתה אסתר. היא הייתה הדסה. ״הדסה היא אסתר״. שמה היה בעצם הדסה, והיא הייתה אסתר. והגמרא מתעכבת על כך: האם שמה היה הדסה או ששמה היה אסתר? ״הדסה שמה״. כן, כך כתוב בגמרא. אבל מה הפשט כאן? ומה פירוש ״ויהי אומן״? דווקא כאן, כשהמגילה מדברת על מרדכי, על מה שהוא עשה — ״אומן״: הוא חינך אותה, עבד עליה, כן. ״ויהי אומן את הדסה היא אסתר״. מרדכי, כיוון שאסתר נעשתה יתומה, ״כי אין לה אב ואם״. וכיוון שהייתה יתומה, בלי אבא ובלי אמא, מרדכי — שהיה בן דודה, ״בת דודו״. הדוד שלו היה אביחיל, הדוד של מרדכי. ואסתר הייתה בתו של אביחיל, כך שהיא הייתה בעצם בת דודו של מרדכי. וממילא מרדכי, שהיה מבוגר ממנה,
21:39 אין א פורים'דיגע פארברענגען, תשי"ג, איז געווען א מורא'דיגע פארברענגען, ס'האט געהאט גילויים נעלים ביותר. צווישן די זאכן איז געווען א מאמר, איז געווען דער סדר. דער מאמר הייבט אן „ויהי אומן את הדסה“. דער מאמר איז גם מיוסד אויף א מאמר פון רבי'ן רש"ב נ"ע, [לא ברור], פורים. וואס, וואס דא שטעלט זיך אפ די ווערטער „ויהי אומן את הדסה היא אסתר“? מען פרעגט די שאלה: די גאנצע מגילה, אסתר המלכה, וואס הערן פון אסתר? וואס איז דער נאמען? און דא פלוצלינג א נייער נאמען. איין מאל אין דער מגילה דערציילט אונז די מגילה, אונז זאלן וויסן, אסתר איז נישט געווען אסתר. זי איז דא הדסה. „הדסה היא אסתר“. זי האט געהייסן גאר הדסה און זי איז געווען אסתר. און די גמרא שטעלט זיך אפ דערויף. וואס, וואס זי האט געהייסן הדסה, וואס זי האט געהייסן אסתר? הדסה שמה. יא, ס'שטייט דא אין די גמרא. אבער וואס איז דער פשט דא? און וואס מיינט דאס „ויהי אומן“? פונקט דא ווען ער רעדט וועגן מרדכי, וואס ער האט גע'עובד'ט, אומן, ער האט מחנך געווען, גע'עובד'ט, יא. „ויהי אומן את הדסה היא אסתר“. מרדכי, ווייל אסתר איז געוואָרן א יתומה, „כי אין לה אב ואם“. און ווייל זי איז געווען א יתומה, זי האט גאר קיין טאטן, קיין מאמע, האט איר מרדכי, וואס ער איז געווען דער, ווייל ס'איז דא א שוועסטער־קינד, „בת דודו“. בת דודו פון, פון, פון דודו איז געווען, אה, אביחיל, איז געווען מרדכי'ס פעטער. און אסתר איז געווען די טאכטער פון אביחיל, אז זי איז געווען גאר א שוועסטער־קינד מיט מרדכי. איז ממילא מרדכי, וואס ער איז געווען עלטער פון איר, איז ער האט
23:20 לקח אותה אליו הביתה. עם כל הביאורים, הגמרא דנה בזה. אבל זה הפירוש הפשוט: ״ויהי אומן את הדסה היא אסתר כי אין לה אב ואם״. מה המגילה רוצה לספר כאן? ושוב, מדברים כאן על עבודה ברוחניות, בנפש האדם. וכשרוצים להבין מה קורה ליהודים — המצב, למרבה הצער, גלוי לעין. אלה זמנים שבהם הנשמה אינה מאירה כל כך. אלה זמנים של אסתר. ״אסתר מן התורה מנין? שנאמר: ואנכי הסתר אסתיר״. הנשמה אינה מאירה. הנשמה נמצאת במצב של גלות, של חושך, של העלם וערפל, ולא רואים את האמת. לא רואים את האור; הוא אינו מאיר. בזמן הגלות נראה, בחיצוניות, שאפילו לא רואים את המעלות של עם ישראל. לא רואים את האמת שלו, את האמת האמיתית שטמונה בו. על כך אומרת המגילה שמרדכי, שהיה גדול הדור, ״ויהי אומן״. ״אומן״ פירושו שהוא החדיר את הדברים, השריש אותם, העביר אותם בכל עומקם, חינך והדריך, הכניס וחקק בראש ובלב של כל יהודי, ש״הדסה היא אסתר״. הדסה — אלה הצדיקים. הדסה — זה המקום שבו הנשמה עומדת בגן עדן, הנשמה למעלה, הנשמה קשורה לאבות. הדסה היא העניין של ג׳ הדסים, כנגד ג׳ האבות. ועוד קצת, כמו שהגמרא אומרת, בכל הדס שלושה עלים, שהם אברהם, יצחק ויעקב. הדסה
23:20 זי גענומען צו זיך אין דריים. מיט אלע ביאורים, די גמרא זאגט אפ דעם. אבער דאס איז דער פשוט'ער טייטש: ״ויהי אומן את הדסה היא אסתר כי אין לה אב ואם״. וואס וויל די מגילה דא דערציילן? און נאך אמאל, מ'רעדט דא אין עבודה ברוחניות בנפש האדם. און ווי מ'וויל פארשטיין, וואס אידן זיינען געראטן, ס'איז נעבעך בגלוי. דאס זענען זמנים וואס די נשמה לייכט נישט אזוי. דאס זענען זמנים פון אסתר. ״אסתר מן התורה מנין? שנאמר: ואנכי הסתר אסתיר״. די נשמה לייכט נישט. די נשמה שטייט אין א מצב פון גלות, פון חושך, פון העלם וערפל, און מ'זעט נישט די ריכטיקייט. מ'זעט נישט דעם, דעם ליכט; עס שיינט נישט. עס זעט זיך אויס בזמן הגלות, זעט זיך אויס חיצוניות'דיג, אז מ'זעט אפילו נישט די מעלות פון עם ישראל. מ'זעט נישט זיין, זיין אמת, זיין אמת, זיין אמת וואס ליגט באהאלטן אין אים. אויף דעם זאגט די מגילה, אז מרדכי, וואס איז געווען גדול הדור, ״ויהי אומן״. אומן איז, אז ער האט אריינגעקנעט, ער האט אריינגעווארצלט, ער האט דורכגענומען, ער האט מחנך געווען, מדריך געווען, אריינגעשטעלט, אריינגעהאקט אין קאפ, אין הארץ, פון יעדן אידן, אז הדסה היא אסתר. הדסה, דאס איז די צדיקים. הדסה, דאס איז וואו די נשמה שטייט אין גן עדן, די נשמה למעלה, די נשמה איז פארבונדן מיט די אבות. הדסה איז דער ענין פון ג' הדסים, דאס איז כנגד ג' אבות. פלוס א ווייניג, ווי די גמרא זאגט, אויף יעדן הדס דריי בלעטלעך, וואס דאס איז אברהם, יצחק, יעקב. הדסה
25:33 זהו עניין הריח. ״יש בהם ריח״ — אלו מעשים טובים. זהו כשיהודי עומד במצב של גדלות, במצב של מעשים טובים, כשהוא בבחינת ריח וגורם נחת רוח למעלה, לה׳, בעבודתו. זהו עניינה של הדסה. אבל יש גם המצב של אסתר. יהודים נמצאים בגלות, בהסתר, בהסתר. בא מרדכי ומגלה את פנימיותו של יהודי. מרדכי אומר: ״הדסה היא אסתר״. אותה הדסה היא אותה אסתר. כשאתה מסתכל על יהודי, עליך לדעת שגם אם בחיצוניות הוא נראה כמו אסתר, הוא הדסה. בתוכו נמצאת ההדסה, הריח, הנחת רוח לפני ה׳. בתוכו נמצאים ג׳ האבות וכוח המסירות נפש. הם אינם מאירים בגלוי. אבל ראו במוחש, ומרדכי ידע זאת, שאפילו בזמן שהיו ישנים מן המצוות, בזמן שהיו במצב של הסתר, לא ניטלה מן היהודים המסירות נפש. הם גילו את השכינה, את יופיו של יהודי, שקיים גם בזמן של חושך, העלם וערפל. כיצד גילו זאת? ״ויהי אומן את הדסה היא אסתר״. זה היה כוחו של מרדכי. כי מרדכי היה איש ימיני. הייתה לו עין ימין, והוא הסתכל על יהודי בעין ימין. ועל ידי
25:33 איז דער ענין פון ריח. יש בהם ריח, וואס איז מעשים טובים. דאס איז ווי א איד שטייט אין א מצב פון גדלות, ווי א איד שטייט אין א מצב פון מעשים טובים, ווי ער שטייט אין א מצב וואס ער איז ריח, אז ער גיט נחת רוח למעלה מיט זיין עבודה, צו השם. דאס איז דער ענין פון הדסה. אבער עס איז דאך דא דער מצב פון אסתר. שטייען דא אידן אין גלות, אסתר, אסתר. קומט צו גיין מרדכי און מגלה די פנימיות פון א אידן. מרדכי זאגט: ״הדסה היא אסתר״. אז דאס איז די זעלבע הדסה, די זעלבע אסתר. בשעה אז דו קוקסט אויף א אידן, דארפסטו וויסן, אז א איד וואס בחיצוניות קוקט אויס ווי אסתר, דארפסטו וויסן אז דאס איז הדסה. אין אים געפינט זיך די הדסה, דער ריח, די נחת רוח לפני השם. אין אים געפינט זיך די ג' אבות, דער כח המסירות נפש. זיי שיינען נישט בגלוי. אבער מ'האט געזען במוחש, און דאס האט מרדכי געוואוסט, אז אפילו אין דעם זמן וואס זיי זענען געווען ישנים מן המצוות, אין דעם זמן וואס זיי זענען געווען אין א מצב פון הסתר, איז נישט אוועקגענומען געווארן פון די אידן די מסירות נפש, אז זיי האבן מגלה געווען די שכינה, די שיינקייט פון א אידן, וואס איז דא אפילו אין דעם זמן פון חושך און העלם וערפל. ווי האט מען דאס מגלה געווען? ״ויהי אומן את הדסה היא אסתר״. דאס איז געווען דער כח פון מרדכי. ווייל מרדכי איז געווען אן איש ימיני. ער האט געהאט דעם רעכטן אויג, און האט געקוקט אויף א אידן מיט דעם רעכטן אויג. און
26:56 ההסתכלות הזאת על יהודי בעין ימין, הוא גילה אצל היהודים את יופיים האמיתי, את פנימיותם האמיתית: הדסה היא אסתר. ועל כך ממשיכה המגילה: ״כי אין לה אב ואם״. זהו עניין הגלות. יהודי, מסכן, נותר כיתום בגלות — ״אין לה אב ואם״. בחסידות מבארים ש״אב״ הוא חכמה, ו״אם״ היא בינה. אב ואם הם החכמה והבינה שבנפש. כלומר, כשיהודי משיג בבינה, מבין ומרגיש את האלוקות הנעלית וירא מהקב״ה — זו עבודתו של יהודי כשהדבר קיים אצלו. אבל זהו זמן של גאולה. בזמן הגלות יש מצב של ״אין לה אב ואם״ — הוא נותר כיתום, מסכן. ״אבי ואמי עזבוני״. אין אבא, אין אמא, אין השגה, אין הבנה, אין רגש; הכול חשוך אצלם לגמרי. כפי שאומר אדמו״ר הזקן במאמרים על מגילת אסתר, שכל עניין הגלות הוא שגם אם חסרות ליהודי אהבה ויראה, וחסרה לו בינה, עדיין ישנה הזעקה ״כי אתה אבינו״, זעקתו של היהודי, של הנשמה: אני יהודי, ואינני רוצה להינתק מהקב״ה. זהו ה״הדסה היא אסתר״ שמרדכי גילה. וזה מה שאומר הבעל שם טוב על הפסוק ״כי תהיו אתם לי ארץ חפץ אמר ה׳ צבאות״: ״ארץ חפץ״ נאמר על כל יהודי. כמו האדמה,
26:56 דורך דעם קוקן אויף א אידן מיט דעם רעכטן אויג, האט ער מגלה געווען ביי אידן זייער, זייער אמת'ע שיינקייט, זייער אמת'ע פנימיות, אז הדסה היא אסתר. און אויף דעם איז די מגילה ממשיך: ״כי אין לה אב ואם״. דאס איז דער ענין פון גלות. א איד איז נעבעך פאר'יתומ'ט אין גלות, אין לה אב ואם. אין חסידות טייטשט מען, אז אב גייט אויף חכמה, אם גייט אויף בינה. אב ואם, דאס איז חכמה ובינה שבנפש. דאס הייסט, אז א איד האט זיך מיט בינה, פארשטיין און פילן די הויכע ג-טליכקייט, מורא זיין פון דעם אויבערשטן, דאס איז די עבודה פון א אידן ווען דאס איז דא. אבער דאס איז א זמן פון גאולה. אין א זמן פון גלות איז דא א זמן פון ״אין לה אב ואם״, נעבעך פאר'יתומ'ט. ״אבי ואמי עזבוני״. נישט קיין טאטע, נישט קיין מאמע, נישט דא קיין השגה, נישט דא קיין הבנה, נישט דא קיין געפיל; ווי זיי זענען אינגאנצן אויפגעטונקלט. ווי דער אלטער רבי זאגט אין די מאמרים פון מגילת אסתר, אז אפילו דער גאנצער ענין פון גלות איז, אז אפילו עס פעלט ביי אים די אהבה ויראה, עס פעלט ביי אים די בינות, אבער דער געשריי פון ״כי אתה אבינו״, דער געשריי פון א אידן, פון דער נשמה: איך בין א איד, און איך וויל זיך נישט אפרייסן פון דעם אויבערשטן — דאס איז דער ״הדסה היא אסתר״ וואס מרדכי האט מגלה געווען. און דאס איז וואס דער בעל שם טוב זאגט: ״כי תהיו אתם לי ארץ חפץ אמר ה' צבאות״, זאגט דער הייליגער בעל שם טוב. ארץ חפץ גייט אויף יעדן אידן. אזוי ווי די אדמה,
28:27 שבתוכה נמצאים אוצרות — האוצרות הגדולים ביותר, שגם גדולי החכמים עדיין לא גילו; האוצרות הגדולים, העמוקים והעשירים ביותר שיש בעולם. כך גם אי אפשר לגלות עד כמה עמוקים ועשירים האוצרות שיש בכל יהודי, וכמה אוצרות יש בו, אפילו כשהוא נראה יהודי פשוט. וזהו סיפורו של חג הפורים, סיפורה של מגילת אסתר. סיפורה של מגילת אסתר מלמד אותנו שיש זמנים של חושך, זמנים של העלם והסתר, זמנים של גלות, ויש המן, ויש גדולה למלכותו של המן. נראה שהמן מצליח, ויש זמנים שבהם רואים שהנפש הבהמית נמצאת בחושך של העולם, ושהגלות נעשית קשה יותר, שחורה יותר וחשוכה יותר. צריך לדעת שיש איש יהודי, שהיהדות מאירה אצלו בכל התוקף, והוא מאיר אותה בכל יהודי ומלמד גם אותנו לעמוד בתוקף של ״יהודי״. ויש איש ימיני, שמסתכל על יהודי בעין ימין, ואז מתקיים ״ויהי אומן את הדסה היא אסתר״: רואים בכל יהודי שאף שבחיצוניות הוא נראה כמו יהודי של ״אסתר״, יש לראות בו ש״הדסה היא אסתר״ — שבפנימיותו נמצא עניין ההדסה. וכשהעניין הזה מתגלה, אז
28:27 אין דער ערד געפינען זיך אוצרות, די גרעסטע אוצרות וואס די גרעסטע חכמים האבן נאך נישט מגלה געווען, די גרעסטע, טיפסטע, רייכסטע אוצרות וואס געפינען זיך אין דער וועלט. על דרך זה, מען קען נישט מגלה זיין ווי טיף און ווי רייך און וויפיל אוצרות עס זענען דא ביי יעדער אידן, אפילו דעם וואס קוקט אויס ווי א פשוטער איד. און דאס איז דער סיפור פון חג הפורים, דער סיפור פון מגילת אסתר. דער סיפור פון מגילת אסתר דערציילט אונז, אז עס זענען דא זמנים, זמנים פון חושך, זמנים פון העלם והסתר, זמנים פון גלות, און עס איז דא א המן, און עס איז דא גדולה מלכותו של המן. עס קוקט אויס אז דער המן האט הצלחה, און ס׳זענען זמנים וואס מען זעט אז דער נפש הבהמית איז אין דעם חושך פון דער וועלט, און אז דער גלות ווערט שווערער, שווארצער און טונקעלער. דארף מען וויסן אז עס איז דא אן איש יהודי, און דער איש יהודי, ביי אים שיינט די אידישקייט בכל התוקף, און ער איז דער וואס שיינט אריין אין יעדן אידן, און ער לערנט אונז אויך אזוי צו שטיין בתוקף פון דעם יהודי. און דער איש ימיני, וואס איז א רעכטע אויג און קוקט אויף א אידן מיט דער רעכטער אויג, און דעמאלט איז „ויהי אומן את הדסה היא אסתר“, אז מען זעט אויף יעדן אידן, אז הגם בחיצוניות קוקט ער אויס אז ער איז אן אסתר־איד, זאל מען זען אין אים „הדסה היא אסתר“, אז אין אים בפנימיות איז דא דער ענין פון הדסה. און בשעת עס ווערט נתגלה דער ענין, איז דעמאלט,
29:49 מתקיים ״ליהודים היתה אורה ושמחה וששון ויקר״. זוהי שמחת פורים. על כך אומרת הגמרא: כל המועדים עתידין ליבטל חוץ מפורים. כי פורים הוא יום טוב [לא ברור], שבו מתגלה העומק הגדול והעמוק ביותר שבנשמתו של יהודי — ״הדסה היא אסתר״. מובא מהבעל שם טוב, ובעניין הזה [לא ברור] הזוהר, שאומר שיום הכיפורים הוא ״כפורים״. כלומר, יש קשר בין כל עניינו של יום כיפור לבין פורים. כן, פורים — כפורים. כלומר, עניינו של יום הפורים נעלה עוד יותר, הרבה יותר. כפי שהבעל שם טוב מסביר: אם אומרים ״כפורים״, הרי שפורים נעלה עוד יותר. יום הכיפורים הוא כפורים, כמו פורים. מה הצד השווה בין יום הכיפורים לפורים? זהו העניין. בפורים, הרי כולנו יודעים, זהו הזמן; וביום הכיפורים כולנו יודעים שזהו הזמן שבו מתגלה אצל יהודי היחידה שבנפש. אצל יהודי מתגלות נקודת היהדות, הפינטעלע איד, המסירות נפש. יהודי עומד ביום כיפור וזועק ״שמע ישראל״, זועק ״ברוך שם כבוד מלכותו״, זועק ״ה׳ הוא האלקים״. ובתפילת נעילה של יום כיפור מתגלות אצל יהודי היחידה שבנפש והמסירות נפש בכל התוקף. זהו יום הכיפורים אצל כל יהודי. זהו כוח התשובה, שאז ריבונו של עולם הופך הכול לזכות. אבל זה בא על ידי תעניות,
29:49 איז „ליהודים היתה אורה ושמחה וששון ויקר“, דאס איז די שמחת פורים. אויף דעם זאגט די גמרא: כל המועדים עתידין ליבטל חוץ מפורים. ווייל פורים איז אזא [לא ברור] יום טוב, וואס דעמאלט ווערט נתגלה דער גרעסטער, טיפסטער עומק פון א אידן אין זיין נשמה, דער „הדסה היא אסתר“. שטייט דא פון בעל שם טוב, אין דעם דא [לא ברור] דער זוהר, וואס ער זאגט אין זוהר אז דער ענין פון יום הכיפורים איז כפורים. דאס הייסט אז דער גאנצער ענין פון יום כיפור און פורים איז א שייכות. יא, פורים, כפורים. דאס הייסט אז דער ענין פון יום הפורים, דאס איז נאך העכער, פיל העכער. דאס וואס דער בעל שם טוב איז מסביר: אויב מען זאגט „כפורים“, הייסט דאך דאס אז פורים איז נאך העכער. יום הכיפורים איז כפורים, אזוי ווי פורים. וואס איז דער צד השוה צווישן יום הכיפורים מיט פורים? דער ענין. אין פורים ווייסן מיר דאך אלע, אז דעמאלט איז דער זמן; יום הכיפורים ווייסן מיר דאך אלע, אז יום כיפור איז דער זמן וואס עס ווערט נתגלה ביי א אידן די יחידה שבנפש. ביי א אידן ווערט נתגלה דער נקודת היהדות, דער פינטעלע איד, מסירות נפש. א איד שטייט אין יום כיפור און ער שרייט „שמע ישראל“, ער שרייט „ברוך שם כבוד מלכותו“, ער שרייט „ה׳ הוא האלקים“. און ביי א אידן, ביי נעילה פון יום כיפור, ווערט נתגלה די יחידה שבנפש, דער מסירות נפש מיט דעם גאנצן תוקף. דאס איז דאך יום הכיפורים ביי יעדער אידן. דאס איז דער כח התשובה, וואס דעמאלט איז דער רבונו של עולם מהפך הכל לזכות. דאס איז אבער דורך תעניות,
31:14 על ידי סיגופים, על ידי תשובה. אומר הבעל שם טוב: בפורים יש אותו עניין. בפורים התגלתה אצל יהודי היחידה שבנפש. וזה הביא את היהודים למסירות הנפש האמיתית, שבה עמדו כל השנה כולה; ומכאן היה אז ״וקבל היהודים״ [לא ברור] — שקיבלו את התורה במסירות הנפש הגדולה ביותר, בעבודה הגדולה ביותר, ב[לא ברור] הגדול ביותר. וזוהי הנקודה של פורים. ובכל שנה ושנה, כשמגיע חג הפורים וקוראים את המגילה, צריך לזכור מה שהבעל שם טוב אומר לנו: ״הקורא את המגילה למפרע לא יצא״. המגילה היא דבר שנוגע לחיים שלנו עצמנו. וכששומעים את המגילה, אז יום הכיפורים כפורים. בכל פורים יהודי עומד במסירות הנפש הגדולה ביותר, במסירות הנשמה הגדולה ביותר, ולא על ידי תעניות וסיגופים, אלא בסעודה, באמירת לחיים, וביציאה מן ההגבלה — לבסומי בפוריא. ובמצב הזה עומד יהודי וצועק: ״אני לא רוצה את הגן עדן שלך, אני לא רוצה את העולם הבא שלך, אני לא רוצה אלא אותך בעצמך״. אספר לכם: ר׳ יואל כהן עליו השלום סיפר לנו מה היה בהתוועדות אצל הרבי בשנים הראשונות, בפורים [לא ברור]. התחילה התוועדות עצומה. בפורים אפשר לומר הרבה לחיים, והייתה שמחה עצומה, וגם
31:14 דורך סיגופים, דורך תשובה. זאגט דער בעל שם טוב, אין פורים איז דער זעלבער ענין. אין פורים איז נתגלה געווארן ביי א אידן די יחידה שבנפש. און דאס האט געברענגט ביי א אידן דעם אמת׳ן מסירות נפש, וואס אידן זענען געשטאנען כל השנה כולה מיט דער מסירות נפש, און דערפון איז דעמאלט געווען „וקבל היהודים“ [לא ברור], אז מען האט מקבל געווען די תורה מיט דער גרעסטער מסירות נפש, מיט דער גרעסטער עבודה, מיט דער גרעסטער [לא ברור]. און דאס איז געווען דער נקודה פון פורים. ובכל שנה ושנה, בשעת עס קומט צו גיין חג הפורים, און מען לייענט די מגילה, דארף מען געדענקען וואס דער בעל שם טוב זאגט אונז: „הקורא את המגילה למפרע לא יצא“, אז די מגילה, דאס איז די זאך וואס שטייט ביי אונזער אייגענעם לעבן. און בשעת מען הערט די מגילה, איז דעמאלט יום הכיפורים כפורים. איז יעדעס מאל אין פורים, א איד שטייט מיט דער גרעסטער מסירות נפש, מיט דער גרעסטער מסירות נשמה, און נישט דורך תעניות און סיגופים, נאר עס איז סעודה, און מען זאגט לחיים, און מען גייט ארויס פון דער הגבלה, לבסומי בפוריא. און אין דעם מעמד ומצב שטייט א איד און שרייט: „איך וויל נישט דיין גן עדן, איך וויל נישט דיין עולם הבא, איך וויל מער נישט ווי דיך אליין.“ איך וועל אייך זאגן, ר׳ יואל כהן עליו השלום האט אונז דערציילט וואס איז געווען ביים רבי׳ן אויפן פארברענגען אין די ערשטע יארן, נאך אויף פורים [לא ברור]. ס׳האט זיך געהויבן א מורא׳דיגע פארברענגען. פורים, דא קען מען זאגן אסאך לחיים, און ס׳איז געווען מורא׳דיג פרייליך, און
32:40 הגילויים ודברי התורה. אצל הרבי הייתה התוועדות פורים. היא התקיימה בשעות המאוחרות של הלילה, אחרי שכבר אכלו את הסעודה, והרבי התוועד לילה שלם, שעות ארוכות. זו הייתה התוועדות עצומה, שמחה עצומה, והרבי גילה בה ריבוי עניינים בתורה. בין הדברים הייתה התעוררות עצומה, והרבי דיבר על הנקודה הזאת. והרבי אמר כך — שמעתי מר׳ ביל[?] שהוא שמע מהרבי; זו כבר שיחה מודפסת, מפורים תשכ״ו — הרבי אמר: צריך לדעת שיש יום אחד בשנה שהקב״ה נתן ליהודים. והיום הזה גבוה אפילו מיום כיפור. והוא אומר ליהודים: היום, בעשרים וארבע השעות האלה, לא מדובר על צום, לא מדובר על ישיבה בבית הכנסת. כן, זה פורים, מותר בעשיית מלאכה, זה יום שאוכלים ושותים בו. אבל דע לך שבעשרים וארבע השעות האלה, לפחות לדקה אחת, תשכח מעצמך. תשכח מענייניך האישיים, תשכח מהגשמיות שלך, תשכח מהרוחניות שלך, תשכח מהרצונות שלך, תשכח ממה שאתה רוצה, ממה שאתה חושב, ממה שאתה מבין וממה שאתה מרגיש. צא מעצמך, אפילו לדקה, ותתמסר ליוצרך. צא מן הדעת שלך, מן ההבנה שלך, תתחבר ליחידה שבנפש שלך, תתחבר
32:40 די גילויים, די תורה. ביים רבי'ן איז געווען א פורים־פארברענגען. דאס איז געווען אונטער ביינאכט, ווען מ'האט שוין געהאט די סעודה, און דער רבי האט פארברענגט א גאנצע נאכט, שעות ארוכות. און ס'איז געווען א מורא'דיגע פארברענגען, א מורא'דיגע שמחה, און ס'איז געווען א ריבוי ענינים אין די תורה וואס דער רבי האט מגלה געווען. צווישן די זאכן איז געווען א מורא'דיגע התעוררות, און דער רבי האט גערעדט וועגן דעם נקודה. און דער רבי האט געזאגט די ווארט — איך האב געהערט פון ר' ביל, אז ער האט געהערט פון רבי'ן; ס'איז שוין א געדרוקטע שיחה, פורים תשכ"ו — אז דער רבי האט געזאגט: מ'דארף וויסן, אז ס'איז דא איין טאג אין יאר וואס דער אייבערשטער האט אוועקגעגעבן פאר אידן. און דער איין טאג איז נאך אפילו העכער פון יום כיפור. און ער זאגט צו אידן: היינט, אין די פיר און צוואנציק שעה, מ'רעדט נישט וועגן פאסטן, מ'רעדט נישט וועגן זיצן אין שול. יא, ס'איז פורים, ס'איז מותר בעשיית מלאכה, ס'איז א טאג אז מ'עסט און מ'טרינקט. אבער זאלסטו וויסן, אז אין די פיר און צוואנציק שעה, לכל הפחות כאטש א מינוט, פארגעס פון זיך. פארגעס פון דיינע אייגענע ענינים, פארגעס פון דיין גשמיות, פארגעס פון דיין רוחניות, פארגעס פון דיינע רצונות, פארגעס פון דעם וואו דו ווילסט און וואו דו טראכסט און וואו דו פארשטייסט און וואו דו פילסט. קריך ארויס פון זיך אפילו, גיב זיך איבער ליוצר. קריך ארויס פון דיין דעת, פון דיין פארשטאנד, פארבינד זיך מיט דיין יחידה שבנפש, פארבינד זיך
34:06 לקב״ה. תתמסר לקב״ה במסירה ונתינה שלמעלה מטעם ודעת. בתנועה הזאת, בכוח הזה של פורים, בתנועה הזאת, הקב״ה ייתן לך — כל הפושט יד נותנים לו — הקב״ה ייתן לך מידו המלאה הפתוחה הקדושה והרחבה, בלי הגבלות, בכל העניינים. יעזור הקב״ה שנזכה שבחג הפורים הזה, שבו כל הפושט יד נותנים לו, ייתן הקב״ה לכל יהודי מידו המלאה הפתוחה הקדושה והרחבה בכל העניינים הגשמיים והרוחניים. והעיקר הוא שאכן יהיה ״ונהפוך הוא, אשר ישלטו היהודים המה בשונאיהם״, ויהיה ״ליהודים אורה ושמחה וששון ויקר״. כן תהיה לנו בגאולה השלימה על ידי משיח צדקנו. חג שמח, לחיים, לחיים ולברכה.
34:06 מיט דעם אייבערשטן. גיב זיך איבער צום אייבערשטן מיט א מסירה ונתינה שלמעלה מטעם ודעת. אין דער תנועה, אין דעם כח פון פורים, אין דער תנועה, און דער אייבערשטער וועט דיר געבן — כל הפושט יד נותנים לו — דער אייבערשטער וועט דיר געבן מידו המלאה הפתוחה הקדושה והרחבה, אן הגבלות, אין אלע ענינים. זאל דער אייבערשטער טאקע העלפן, זאל זוכה זיין, אז אט דעם חג הפורים, וואס כל הפושט יד נותנים לו, זאל דער אייבערשטער געבן צו יעדן אידן מידו המלאה הפתוחה הקדושה והרחבה אין אלע ענינים גשמיים ורוחניים. און דער עיקר איז, אז ס'זאל טאקע זיין דער ונהפוך הוא, אשר ישלטו היהודים המה בשונאיהם, און ס'זאל זיין ליהודים אורה ושמחה וששון ויקר. כן תהיה לנו אין די גאולה שלימה על ידי משיח צדקנו. א פריילעכן יום טוב, לחיים, לחיים ולברכה.