פרשת שמות תשפ"ו (אידיש) "למה הרעותה לעם הזה" אמונה און פארשטאנד

00:00 ס'איז געווען דער באוואוסטער חסיד וואס האט געהייסן ר' הלל פאריטשער, וואס ער איז געווען פון די חסידים הראשונים. כידוע, אז ר' הלל פאריטשער איז געווען אין די צייטן פון דעם אלטן רבי'ן, נתקרב געווארן צו תורת החסידות חב"ד. שפעטער איז ער געקומען צו דעם מיטלער רבי'ן און ער איז געווארן איינער פון די גרעסטע חסידים פון דעם מיטלער רבי'ן. און נאך איז ער געווארן א שד"ר, א שליח וואס פלעגט ארומפארן, אזוי ווי א שליח פון רבותינו נשיאינו, בעיקר אין צמח צדק'ס צייטן. און דער צמח צדק האט אים ארומגעשיקט, אז ער פלעגט זעקס חדשים אין יאר ארומפארן אין די קאלאניעס. אין יענע צייטן איז געווען אין אוקראינע, רוסלאנד, ס'זענען געווען די קאלאניעס. דאס זענען געווען ערטער וואו עס האבן געוואוינט אסאך אידן. ווייל, כידוע, אין די צייטן פון דעם אלטן רבי'ן זענען געווען גזירות וואס האבן אוועקגעטריבן אסאך אידן פון די דערפער, און אידן האבן נישט געהאט וואו צו וואוינען און פון וואו צו נעמען פרנסה. און דער אלטער רבי, שפעטער דער מיטלער רבי, האבן דארט אריינגעלייגט גאר אסאך געלט צו קויפן קרקעות, און האבן געבויט גאנצע דערפער, כדי די אידן זאלן קענען ארבעטן עבודת הקרקע, עבודת האדמה, און האבן פרנסה. און ס'איז ידוע אז די רביים פלעגן אליין פארן. אין צייטן פון צמח צדק האט דער צמח צדק אוועקגעשטעלט — וועמען איז געווען? ר' הלל — אז ער זאל ארומפארן אין די קאלאניעס וואס זענען געווען אין חרסון און אין די שטעט ארום און ארום. און ער פלעגט זעקס חדשים אין

01:38 יאר ארומפארן, און דארט פלעגט ער רעדן חסידות און פארברענגען מיט אידן וואס זענען געווען אין די שטעטלעך, און זיי מעורר זיין אויף לימוד החסידות און אויף דרכי החסידות. און אלץ שפעטער פלעגט ער אויך, ווי ס'איז ידוע, פלעגט ער זיין רוחניות און קלייבן גשמיות. דאס הייסט, ער פלעגט זאגן חסידות און פארברענגען און מעורר זיין חסידים אין עבודת השם, און צוזאמען דערמיט האט ער שפעטער אויך צוזאמענגעלייגט געלט, וואס דאס פלעגט ער אריבערשיקן צום צמח צדק פאר די עניני צדקה וואס דער צמח צדק האט אנגעפירט. מ'דערציילט, אז איינמאל איז ר' הלל פאריטשער געקומען צום צמח צדק אויף יחידות, און ער האט זיך געקלאגט און האט געטענה'ט אז ער האט א שטיקל קאך: אז די ארבעט פון ארומפארן פון שטעטל צו שטעטל א פאר חדשים אין יאר איז פאר אים א שווערע ארבעט, סיי בגשמיות, אז דער גוף איז שוין געווען אויף די עלטערע יארן, ס'איז געווען שווער, און אויך ברוחניות, אז ער קען זיך נישט אפגעבן צו לערנען און דאווענען, עבודת השם. אז ער דארף זיין אזוי פאריאגט און ארומגיין און ארומפארן, וואס נעמט ביי אים אוועק די כחות פון דינען דעם אויבערשטן, לערנען. ער וויל האבן מער צייט פאר זיך, ער קען רואיגער לערנען און דאווענען. און אויף דעם האט דער צמח צדק אים געענטפערט, אז עס שטייט, די גמרא זאגט דאך: „אנן פועלי דיממא אנן“. און דער געטייטשטער פירוש פון „אנן פועלי דיממא“ — ער האט געטייטשט „אנן פועלי דיממא אנן“, אז אונזער ארבעט איז צו מאכן ליכטיג. „דיממא“ — דער טייטש

03:13 איז מלשון ליכטיגקייט, „ויקרא אלקים לאור יום“. „אנן פועלי דיממא אנן“ — אונזער ארבעט איז צו מאכן ליכטיג. וואס הייסט, די ארבעט פון א חסיד איז צו ברענגען ליכטיגקייט. און ליכטיגקייט, דאס קען מען ברענגען נאר דורך תורת החסידות. תורת החסידות, דאס איז אן אור עצמי, און דעם אור עצמי האבן די רביים מגלה געווען דורך מסירות נפש בפועל. דאס איז געווען דער ענטפער וואס דער צמח צדק האט געענטפערט צו ר' הלל, וואס מיט דעם האט ער אים געגעבן די כחות אז ער זאל ווייטער אנגיין מיט זיין שליחות, וואס ער פלעגט ארומפארן אין שטעטלעך און רעדן חסידות און פארברענגען און מעורר זיין חסידים, כאמור. ר' יצחק, אין איינעם פון זיינע בריוו, וואו ער ברענגט דעם סיפור, שרייבט ער בפרטיות ווי ער האט דעם סיפור געהערט פון זיין טאטן, פון דעם ר' [לא ברור], און אזוי ווייטער, די אלע פרטי ענינים. און ער איז מסביר דעם סיפור באריכות ובפרטיות, וואס פון דעם סיפור קומען ארויס כמה וכמה ענינים. בין הדברים רעדט ער וועגן דעם, וואס דער צמח צדק האט געזאגט: אונזער ארבעט איז צו מאכן ליכטיג, און ליכטיג קען מען מאכן נאר דורך תורת החסידות, ווייל חסידות איז אן אור עצמי, און דאס איז נתגלה געווארן דורך מסירות נפש בפועל. ער איז מסביר דארט דעם ענין פון דעם ווארט „אן אור עצמי“: עס איז דא אן אור, וואו ער דארף זיין און ווי ער זאל זיין, דאס קען זיך אפהאלטן וואכן, חדשים, יארן, אבער אן אור עצמי ווערט קיינמאל נישט פארלאשן. עס ברעכט דורך אלע העלמות והסתרים, און עס מאכט ליכטיג. ער ברענגט אויף דעם א משל, ער ברענגט אויף דעם

04:55 א משל פון א שטיין, צור החלמיש, וואס די שטיינער האבן די תכונה, אז ווען מ׳קלאפט איין שטיין אין צווייטן, קומט ארויס א פונק, א ניצוץ, און עס ווערט א פייער. און דער ניצוץ, דאס איז א זאך וואס געפינט זיך אינעם שטיין אליין. דאס הייסט, אז א שטיין, א צור החלמיש, וואס האט דעם כח ארויסצוגעבן א פייער, קען ליגן אין בלאטע, אין וואסער, אין שמוץ, יארן נאך יארן. אבער דער שטיין בלייבט א שטיין, און צור החלמיש בלייבט צור החלמיש, און ער האט דעם כח ארויסצוגעבן א ניצוץ. אז ווען מ׳נעמט א ליכט, למשל, און מ׳לייגט עס אין וואסער, לעשט עס זיך אויס, און עס האט מער נישט דעם כח פון פייער. אבער דער שטיין, וואס האט דעם ניצוץ, קען ליגן אין פייער, אין וואסער, אין בלאטע און אין אלע סארטן ענינים, יארן נאך יארן, און דאך בלייבט דאס אן אור עצמי. אז ווען מ׳נעמט אים ארויס און מ׳גיט דעם קלאפ, קומט ארויס א פונק. ועל דרך זה, דעם אור עצמי וואס דער אלטער רבי אנטפלעקט אונז אין תורת החסידות, וואס געפינט זיך אין יעדן איינעם, [לא ברור] די ענינים וואס תורת החסידות האט געגעבן, און דערמיט קען מען מאכן ליכטיג. עס קען זיין יארן נאך יארן, אז דער חסיד, אדער דער רבנ׳ס חסיד, אדער אן איינציקער חסיד, וואלגערט זיך אין דער וועלט, און די וועלט, חס ושלום, איז אים ארומגענומען מיט אלע סארטן וואסערן, מיט אלע דינים און אלע בלאטעס. דאך, ווען מ׳נעמט אים ארויס מיט א ריכטיגן קלאפ, קען מען דורך ארויסברענגען דעם ניצוץ מאכן ליכטיג, אז ס׳זאל אנהייבן ברענען דער אור החסידות. ווייל דער אור החסידות איז אן אור עצמי, און ער קען שטענדיק מאכן ליכטיג. אין דעם סדר געפינען מיר דעם סיפור פון משה רבינו אין דער צייט פון גלות, גלות מצרים. וואס בהשגחה פרטית, און עס זיינען דא כמה וכמה

06:53 שיחות, געפינען מיר תמיד אז דאס איז די צייט פון דער הסתלקות פון אלטער רבי׳ן. וכידוע וואס דער צמח צדק האט געשריבן בנוגע דער הסתלקות פון אלטער רבי׳ן: דאס איז געווען מוצאי שבת קודש פרשת שמות. ווייל דער אלטער רבי איז נסתלק געווארן כ״ד טבת, און דאס איז געווען מוצאי שבת קודש פרשת שמות. דאס הייסט, אז די הסתלקות פון אלטער רבי׳ן איז פארבונדן מיט יענער צייט. וואס מיר לערנען אין דער פרשה איז דער ענין פון גלות מצרים, גלות, און די צייט פון דער גאולה. מיר געפינען אין דער פרשה, אין פרשת שמות, אז דאס איז דווקא א פרשה פון גלות. און די גאנצע פרשה רעדט וועגן דעם ביטערן גלות מצרים, און וועגן ״וימת מלך מצרים״, און ״וימת יוסף״, און ״ויקם מלך חדש״, און עס האט זיך אנגעהויבן עבודת פרך. און דארט איז געווען די גאנצע שווערע עבודה אין מצרים, אלע שוועריקייטן, אלע העלמות והסתרים. ״וימררו את חייהם״ מיט דער עבודה, און מיט דער עבודת פרך איז עס געווארן שווערער און שווערער. און דער אויבערשטער האט געשיקט משה רבינו. ער האט געדארפט גיין צו זיי און זאגן זיי אז די צייט איז געקומען ארויסצוגיין פון גלות. און דא דערציילט אונז די תורה ביים סוף פון דער פרשה: [לא ברור]. אז ווען משה רבינו איז געקומען רעדן מיט פרעה, ״שלח את עמי ויעבדוני״, האט פרעה [לא ברור]. ער האט גענומען [לא ברור] נאך שווערער און ביטערער. און דערפאר איז די זאך אנגעקומען ביז אזוי ווייט, אז עס איז נאך געווארן שווערער. [לא ברור]. דאס איז א מורא׳דיגע זאך: משה רבינו קומט און ער שטעלט פאר דעם אויבערשטן די פסוקים מיט א טענה. משה רבינו שטעלט טענות צום אויבערשטן: ״למה הרעותה לעם הזה? למה זה שלחתני? ומאז באתי לדבר אל פרעה בשמך, הרע לעם הזה״. [לא ברור].

09:02 ״והצל לא הצלת את עמך״. וואס איז דאס? און דער אויבערשטער זאגט אים: ״עתה תראה אשר אעשה לפרעה, כי ביד חזקה ישלחם״. דאס איז דער גאנצער סיפור ביים סוף פון דער פרשה. אבער רש״י פירש׳ט אויס א מדהים׳דיגן פירוש, וואס דער אויבערשטער האט געזאגט צו משה רבינו. [לא ברור]. ״חבל על דאבדין ולא משתכחין״. אז משה רבינו שטעלט די שאלות, און דער אויבערשטער זאגט: אברהם, יצחק, יעקב האבן נישט געהאט קיין ספיקות, קיין הרהורים, אפילו בשעת [לא ברור]. אזוי זאגט רש״י: ״וארא אל אברהם אל יצחק ואל יעקב בא־ל שדי, ושמי ה׳ לא נודעתי להם״. [לא ברור] מיט טענות. איך האב געזאגט צו אברהם, ״כי ביצחק יקרא לך זרע״, און פון דער אנדערער זייט האט ער באקומען דעם ציווי [לא ברור], זיין בן יחיד, און ער האט אפילו נישט געפרעגט. און דו, משה רבינו, קומסט און פרעגסט און שרייסט: ״למה הרעותה? למה זה שלחתני?״ דאס איז געווען א טענה אויף משה רבינו: ״חבל על דאבדין״. [לא ברור]. און דו פרעגסט אזא פשוט׳ע שאלה: ווי קומט עס, אז דווקא משה רבינו זאל האבן ספיקות, חס ושלום? אזא שאלה: ווי קומט דאס צו משה רבינו אליין? איז דען משה רבינו נישט געווען נאך גרעסער ווי אברהם, יצחק און יעקב? האט דען דווקא משה רבינו געהאט ספיקות אין אמונה? [לא ברור]. משה רבינו איז געווען א נשמה פון א העכערן [לא ברור], דער מנהיג פון דעם דור, [לא ברור] א ליכטיגע נשמה.

10:59 [לא ברור]. און משה רבינו האט געזען די אלע ענינים בפשיטות, אז דאס איז געווען די עבודה פון די אבות. אבער עס איז דא כמה סוגים אין עבודת השם. אז משה רבינו האט נישט געהאט קיין ספק אין אמונה, חס ושלום. דאס איז נישט שייך צו זאגן. אזוי קומט אויס אויך פון פירוש העמק דבר, און דאס ברענגט ער אין זיינע ספרים, און אויך פון די קדמונים, ובפרט פון רבינו בחיי, און נאך פון גדולי ישראל. ובפרט ווערט דאס מבואר על פי תורת החסידות, אז משה רבינו האט חס ושלום, חלילה וחס, נישט געהאט קיין שום ספקות. נאר דא רעדט מען פון דעם אופן עבודה וואס איז געווען די עבודת השם פון משה רבינו ביחס צו דער עבודת השם פון די אבות. און דאס ווערט מבואר אין תורת החסידות: די עבודה פון די אבות איז בעיקר געווען עבודת המידות. אברהם איז געווען אברהם אוהבי, ער האט געדינט דעם אויבערשטן מיט דער מדת החסד און אהבה. יצחק איז געווען פחד יצחק; ער האט געדינט דעם אויבערשטן מיט דער מדת היראה און פחד, גבורה. און יעקב האט געדינט דעם אויבערשטן מיט דער מדת הרחמים, מדת האמת, תפארת. די עבודת האבות איז געווען בעיקר עבודת המידות. עבודת המידות איז פון הארץ: אהבת השם, יראת השם, רחמים און אלע ענינים. דארט איז, בפשיטות, נישטא קיין ספקות, נישטא קיין שאלות. ווען א מענטש איז אין א הרגשה פון אהבה עמוקה צום אויבערשטן און פחד און יראה פונעם אויבערשטן, איז במילא זיין עבודת השם בהתאם לזה. ער פרעגט נישט קיין שאלות, ער זוכט נישט קיין שאלות, פארקערט: זיין גאנצע עבודה איז צו קומען צו מער הרגש און התפעלות און אהבה און שמחה און יראה אין עבודת השם. משה רבינו, זיין נשמה איז געווען מבחינת הדעת, און אויף דעם איז דער רבי מסביר אין תניא, און עס שטייט אין כמה וכמה אנדערע ספרים.

13:04 די נשמה פון משה רבינו איז געווען רעיא מהימנא, און די דרגא פון זיין נשמה איז געווען מבחינת הדעת, דעת עליון. און דאס איז געווען די מדרגה און מעלה פון משה רבינו ביחס צו די אבות. אבער דער עיקר ענין פון דעת איז, אז די עבודה זאל זיין מיט הבנה און הכרה בפנימיות. די שאלה וואס משה רבינו פרעגט קומט חס ושלום נישט פון א העדר האמונה אדער פון ספקות אין אמונה. משה רבינו׳ס שאלה איז וועגן זיין עבודה, וועגן די ענינים וואס מען דארף ארייננעמען אין קאפ, אין שכל און הארץ, אז די עבודת השם זאל זיין אויף דער מדרגה פון דעת, נישט נאר אן ענין פון הרגש. דער שכל און די הרגשה זאלן זיין בפנימיות. און אויף דעם קומט משה רבינו און זאגט, אז כדי ס׳זאל באמת זיין אהבת השם און באמת יראת השם, דארף זיין די עבודה פון חכמה, בינה, דעת: מען דארף פארשטיין און דערהערן בפנימיות די ענינים פון גדלות השם. און דאס איז דער עיקר מעלה פון משה רבינו. און אויף דעם איז דער רבי מסביר אין תניא: פארוואס ווערט משה רבינו גערופן רעיא מהימנא? ווייל ער איז זן ומפרנס די אמונה. אין תניא, אין לקוטי תורה, אין מאמרים, אין תורות, אין כמה וכמה ערטער, ווערט דאס מבואר. דער ענין פון אמונה ווערט מבואר אין פרשת משפטים, אין תורות, און אויך אין פרשת כי תשא; דארט ווערט דער גאנצער ענין מבואר באריכות. א איד האט דאך די אמונה פשוטה, ישראל מאמינים בני מאמינים. דאס קומט בירושה פון די אבות, בפרט פון אברהם אבינו. דאס איז נישט קיין זאך וואס דארף רחמנות, ס׳איז נישטא קיין ספקות; די ענינים זענען בפשיטות. א איד גייט אויף דער וועלט און זיין גאנצע עבודה איז מיט אמונה פשוטה און מיט יראה. דאס קומט בירושה פון די אבות. ווי מיר לערנען אין די קומענדיגע פרשה: „וארא אל אברהם, אל יצחק ואל יעקב“; דער אויבערשטער זאגט, און דאס זענען דאך אונזערע אבות.

15:04 אונזערע אבות, און מיר זענען זייערע קינדער, און מיר באקומען די אלע ענינים בירושה. משה רבינו אבער, זיין ענין איז רעיא מהימנא. וואס איז רעיא מהימנא? אז די אמונה זאל אריינקומען בפנימיות. ווייל מען געפינט בטבע האמונה, אז א מענטש קען האבן אמונה, אבער זי בלייבט אביסל אין אן עולם העליון; זי איז אן ענין פון מקיף. ער האט דאס נישט בפנימיות. ער גלייבט, אבער בפועל האבן זיינע מעשים כמעט נישט קיין שייכות צו זיין אמונה. ווי די גמרא זאגט: גנבא אפום מחתרתא רחמנא קריא. ער איז א גנב און בעט דעם אויבערשטן אז ער זאל אים העלפן גנב׳ענען. אויב דו בעטסט דעם אויבערשטן, גלייבסטו דאך אינעם אויבערשטן. אויב דו גלייבסט אינעם אויבערשטן, ווי קענסטו גנב׳ענען און עובר זיין אויפן רצון פונעם אויבערשטן? דער תירוץ איז, אז די אמונה איז אין מקיף. רעיא מהימנא — רעיא מלשון רועה נאמן, רעיא וואס איז זן ומפרנס — איז זן ומפרנס די אמונה, אז ער איז ממשיך די אמונה אין דעת. משה רבינו, זיין ענין איז וואס ס׳שטייט אין פסוק: „וידעתם כי אני ה׳“. ביז דעמאלט איז געווען אמונה, אבער עס האט געפעלט דעת. ישראל דארף האבן אן ענין פון סדר און עבודה, אז די אמונה זאל אריינקומען אין פנימיות, אין דעת, אין הבנה והשגה. און דאס איז מבואר אין ספרי תלמידי הבעל שם טוב. דער רבי רעדט וועגן דעם מאור עינים, רבי נחום טשערנאבלער, איינער פון די גדולי תלמידי הבעל שם טוב. און דער בעל שם טוב אליין ברענגט אין זיינע תורות: וואס איז דער נקודה, דער שורש הגלות? אז דער דעת איז אין גלות. די גאנצע גלות האט צו טאן מיט דעת. אז דער דעת איז אין גלות, איז א איד אין גלות. און גאולה איז, אז דער דעת גייט ארויס פון גלות. דאס איז דער ענין פון גאולה בפנימיות. און דאס איז דער ענין וואס משה רבינו זאגט: „וידעתם כי אני ה׳“; אז דאס זאל זיך...

16:50 דער סדר העבודה פון דעת. און אז דער דבר הזה איז בניגוד צום ענין פון תורת החסידות. נעמליך, פונעם הייליגן בעל שם טוב, דורכן מגיד ביז צום אלטן רבי, וואס בימים אלו איז דער יום ההילולא, די הסתלקות פונעם אלטן רבי, כ״ד טבת. אז דאס איז די נקודה וואס דער אלטער רבי האט מגלה געווען. דער אלטער רבי האט גענומען די אמונה. כידוע, אז דער בעל שם טוב און דער מגיד, ביי זיי איז דער עיקר ענין וואס זיי האבן מגלה געווען אין חסידות, אין חסידות הכללית, געווען פארבונדן מיט אמונה, אמונת צדיקים, אמונת השם, און אלץ אין ענין פון הרגש, פון דינען דעם אויבערשטן באהבה ובשמחה. און קומט דער אלטער רבי, און דער אלטער רבי האט מגלה געווען דעם ענין פון חכמה בינה דעת. און אויף דעם איז געווען די מסירות נפש פונעם אלטן רבי, אז ער האט געברענגט די ענינים פון אמונה, נישט נאר אמונה, נאר אויך השגה, אז מען זאל ווערן א כלי צו דער אמונה, אז דער מח הגשמי זאל ווערן א כלי צו אלקות. און אויף דעם האט דער אלטער רבי זיך מוסר נפש געווען. און דאס איז וואס ער זאגט: דאס איז דער אור עצמי. און דער אור עצמי איז דער אור עצמי וואס שיינט און לייכט און ברעכט אין חושך הגלות און מאכט איבער דעם גלות, און וואס מאכט אז מען זאל קענען אנצינדן דעם ניצוץ וואס ברענט אין גלות און מגלה זיין דעם אור הגאולה. און ווי מען זעט אין דער המשך פון דער שיחה, אז דאס איז [לא ברור] דעם ענין פון היטן.

19:42 און אפהיטן דברי הרב, אז מען דארף לערנען חסידות און מען דארף זען אז אנדערע זאלן לערנען חסידות. און דער ענין פון לימוד החסידות דארף זיין: פון איין זייט דארף זיין די אמונה והשגה, אז מען זאל וועלן פארשטיין מיט חכמה בינה דעת, צוזאמען מיט דעם אז מען זאל אפהיטן די דברי הרב, אז עס זאל זיין די עשיה פון די רבי׳ם און וואס זיי האבן געזאגט, ווייל דארט ליגט אין דעם דער אור עצמי. וואס חסידות דארף קענען אנצינדן דעם ניצוץ און מאכן ליכטיק דעם חושך הגלות און צוגרייטן און מגלה זיין, סיי ביי זיך, סיי ביי בני בית און סיי ביי די ארומיגע, אז זיי זאלן ווערן [לא ברור] און כלים צו לערנען חסידות. וביחד ווערט חסידות נתפשט בכל מקום בעולם, און מגלה זיין [לא ברור] משיח צדקנו, ומביאים לגאולה שלמה, און עס ווערט דעמאלט זיין ״ומלאה הארץ דעה את ה׳ כמים לים מכסים״.