לעבן חסידות · פרק 76 · 2023-05-29 · 30:48
ימי תשלומין למתן תורה תשפ״ג - לימוד התורה מיט יגיעה
תיאור הפרק
*כתר שם טוב סימן מ״ז, *תורה אור מגילת אסתר ד״ה וקיבל היהודים, *אגרות קודש חלק ב׳ דף רס״ה, *מאמר ד״ה רני ושמחי תשכ״ז
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 אנחנו עומדים בימי התשלומין של חג השבועות, והיום נדבר על לימוד התורה ועל כך שצריך ללמוד תורה ביגיעה. הרי כל אחד ודאי הגיע למתן תורה וקיבל על עצמו את התורה מחדש. וידוע שבלימוד התורה צריכה להיות יגיעה בתורה. לא די בעצם הלימוד, אלא, כפי שאומרים חז״ל: ״יגעתי ולא מצאתי, אל תאמין; לא יגעתי ומצאתי, אל תאמין; יגעתי ומצאתי, תאמין״. מוכרחות להיות יגיעה ועבודה בלימוד התורה. נדבר היום קצת על יגיעה בתורה ועל הכוחות לכך: מאין לוקחים את הכוחות להצליח בלימוד התורה? לפעמים כל אחד רוצה ללמוד תורה, ובכל זאת הלימוד קשה לו מאוד. לפעמים אנשים טוענים: אנחנו עובדים ועובדים, וזה נעשה קשה מאוד; לא תמיד יש לי חשק. מאין לוקחים את הכוחות להצליח בלימוד התורה, עם כל הקשיים שישנם מבית ומבחוץ? קודם כול אספר סיפור ידוע, שהרבי סיפר כמה פעמים בשם חמיו, אדמו״ר הריי״צ, על מה שאירע אצל אדמו״ר הצמח צדק. פעם בא חסיד,
00:00 נו, מיר שטייען אין די ימי תשלומין פון חג השבועות, און מיר רעדן היינט וועגן דעם ענין פון לימוד התורה. וואס מיר דארפן לערנען תורה ביגיעה, בעצם, אזוי ווי יעדער איינער איז דאך זיכער געקומען צו גיין אין מתן תורה, און האט אויף זיך מקבל געווען די תורה פון דאס ניי. און אין לימוד התורה איז דאך ידוע אז עס דארף זיין דער ענין פון יגיעה בתורה. עס איז נישט גענוג דער עצם ענין פון לימוד התורה, נאר ווי חז״ל זאגן: ״יגעתי ולא מצאתי, אל תאמין; לא יגעתי ומצאתי, אל תאמין; יגעתי ומצאתי, תאמין״. אז עס מוז זיין דער ענין פון יגיעה ועבודה אין דעם ענין פון לימוד התורה. וועלן מיר רעדן היינט א ביסל אויף דעם ענין פון יגיעה בתורה און די כוחות: פון וואנעט נעמט מען די כוחות, אז מיר זאלן דא קענען מצליח זיין אין לימוד התורה? וואס אמאל וויל יעדער איינער דאך לערנען תורה, אבער פון דעסט וועגן קומט עס אמאל אן זייער שווער. און אמאל זענען פאראן די טענות וואס מענטשן האבן: אז מיר ארבעטן און מיר ארבעטן, און עס ווערט זייער שווער, נישט אלעמאל האב איך דעם חשק. איז פון וואנעט נעמט מען די כוחות אז מיר זאלן קענען מצליח זיין אין לימוד התורה מיט אלע שוועריקייטן וואס זענען דא, מבית ומבחוץ? איז קודם־כל וועל איך דערציילן א סיפור ידוע, וואס דער רבי דערציילט כמה פעמים אין נאמען פון דעם שווער, פון דעם ריי״צ, וואס ער דערציילט וואס עס איז פאסירט מיטן צמח צדק. אז אמאל איז געקומען צו גיין א חסיד,
01:47 אברך, אל אדמו״ר הצמח צדק, וטען בפניו: ״מה אעשה? אין לי חשק, לא מתחשק לי ללמוד.״ ואדמו״ר הצמח צדק השיב לו: ״כך? הרי זה טוב. כשאין חשק ובכל זאת לומדים, הרי זה טוב. ומה אעשה אני, שיש לי חשק ללמוד?״ כלומר, אדמו״ר הצמח צדק נתן לו להבין שאדרבה, העובדה שיש לו ניסיון וקושי, שקשה לו ללמוד, הופכת את לימודו ליקר עוד יותר. אם למרות זאת הוא לומד ועמל בלימוד, יש לכך ערך מיוחד וכוח מיוחד, משום שהלימוד בא מתוך יגיעה ועבודה: אין חשק, ובכל זאת מתגברים ולומדים. מה שאין כן אצל אדמו״ר הצמח צדק עצמו, שכבר היה לו טעם ועונג בלימוד, והוא הרגיש שחסרה אצלו המעלה הזאת, היקרות של יגיעה בתורה. בהקשר לכך סיפר הרבי פעם סיפור נוסף ששמע מאדמו״ר הריי״צ: אדמו״ר הצמח צדק דרש מבנו, אדמו״ר המהר״ש, ללמוד ביגיעה. הוא סיפר שלאדמו״ר המהר״ש היו מטבעו כישרונות נפלאים. כבר בילדותו היה בעל כישרון נפלא, בעל
01:47 אן אברך, צום צמח צדק, און האט גע׳טענה׳ט צום צמח צדק: ״וואס זאל איך טאן? איך האב נישט קיין חשק, עס ווילט זיך מיר נישט לערנען.״ און דער צמח צדק האט אים געענטפערט: ״אזוי? דאך איז דאך גוט. אז מען האט נישט קיין חשק און מען לערנט, דאך איז דאך גוט. וואס זאל איך טאן, אז איך האב יא חשק אין לערנען?״ וואס הייסט, דער צמח צדק האט אים געגעבן צו פארשטיין, אז אדרבה, דאס וואס ביי אים איז פאראן א נסיון, א שוועריקייט, אז עס קומט אים אן שווער צו לערנען, איז דאס נאך א סך טייערער. יא, קען ער דעם אלעם טאן און הארעווען אין לערנען, וואס דאס האט נאך א ספעציעלן יקר, א ספעציעלן כח, ווייל דער לימוד התורה קומט צו גיין דורך יגיעה און דורך עבודה, אז מען האט נישט קיין חשק, און מען איז זיך מתגבר און לערנט. מה שאין כן ביי דעם צמח צדק אליין, וואס ביי אים איז דער ענין שוין געווען אז ער האט געהאט א געשמאק און א תענוג, האט ער געפילט אז ביי אים פעלט דער ענין, די טייערקייט פון יגיעה שבתורה. אויף דעם דערציילט דער רבי אמאל, וואס ער האט געהערט פון דעם ריי״צ, נאך א סיפור בקשר לזה: אז דער צמח צדק האט געמאנט ביי דעם זון, ביי דעם רבי מהר״ש, דעם ענין פון לימוד ביגיעה. ער דערציילט אז דער רבי מהר״ש איז געווען א בעל חושים נפלאים בדרך הטבע. וואס הייסט, אז ער איז נאך געווען אלס קינד, איז ער געווען א בעל חוש נפלא, בעל
03:16 זיכרון, ותפס מיד את עניינה של סוגיה. ממילא לא היה צריך לעמול כל כך. הוא נהג ללמוד הרבה, אבל בלי להתייגע. אדמו״ר הצמח צדק הורה לו פעם ללמוד מסכת, מסכת מנחות. לאחר שסיים את המסכת, בא להיבחן. אדמו״ר הצמח צדק בחן אותו, והוא ידע אותה היטב. אדמו״ר הצמח צדק שאל אותו על אחת הסוגיות, היכן התייגע בה. הוא השיב: ״לא התייגעתי, הבנתי אותה.״ אדמו״ר הצמח צדק נאנח ואמר: ״צריך להתייגע.״ והדבר הזה היה חסר אצל אדמו״ר המהר״ש, והוא החל ללמוד תורה ביגיעה גדולה, עד שיצאו לו במצחו כל מיני פצעים, פצעים מדממים, והוא נאלץ לשלם על כך בבריאותו. היגיעה הגדולה פגעה בבריאות גופו. יש כאן עניין מיוחד: לימוד התורה צריך להיות דווקא ביגיעה. כדי לדבר על העניין הזה, ניקח אחד ממאמרי חז״ל. הגמרא במסכת שבת, בדף פ״ח, מביאה את מאמר חז״ל הידוע על ״ויתיצבו בתחתית ההר״ — מאמר שמעורר קושי, כפי שנראה — ואומרת על הפסוק ״ויתיצבו בתחתית ההר״, בשם רב אבדימי בר חמא בר חסא: ״מלמד שכפה הקדוש ברוך הוא עליהם״.
03:16 זכרון, און ער האט גלייך געכאפט דעם ענין פון א סוגיא. איז במילא האט ער נישט געדארפט אזוי פיל הארעווען. ער פלעגט לערנען א ריבוי, אבער נישט געהארעוועט. דער צמח צדק האט אים אמאל געהייסן לערנען א מסכת, געווען מסכת מנחות. און נאך וואס ער האט געענדיגט די מסכת, איז ער געקומען זיך פארהערן. דער צמח צדק האט אים פארהערט, און ער האט געוואוסט זייער גוט. דער צמח צדק האט אים געפרעגט אויף איינע פון די סוגיות, וואו ער האט געהארעוועט אין דער סוגיא. האט ער געזאגט: ״ניין, איך האב עס פארשטאנען.״ דער צמח צדק האט א קרעכץ געטאן און האט געזאגט: ״מען דארף הארעווען.״ און דאס האט געפעלט ביי דעם רבי מהר״ש, און ער האט אנגעהויבן הארעווען ביגיעה גדולה אין לימוד התורה, ביז עס זענען געווארן כל מיני וואונדן, פצעים, זאכן וואס זענען ארויסגעגאנגען מיט בלוט אויפן שטערן, און ער האט געדארפט אפגעבן זיין בריאות צוליב דעם. די גרויסע יגיעה האט אים געשאדט אין בריאות הגוף. וואס דאס איז דא אן ענין מיוחד, אז לימוד התורה דארף זיין דווקא מיט יגיעה. אויף דעם ענין וועלן מיר נעמען איינע פון די מאמרי חז״ל. די גמרא מסכת שבת אין דף פ״ח רעדט וועגן דעם מאמר חז״ל. כידוע, די גמרא זאגט דארטן אויפן ״ויתיצבו בתחתית ההר״ — דאס איז א מאמר חז״ל וואס מיר פארשטעלן זיך די שוועריקייט נאך דעם מאמר חז״ל — וואס זי זאגט דארטן אויפן פסוק ״ויתיצבו בתחתית ההר״: אמר רב אבדימי בר חמא בר חסא, וואס ער זאגט: ״מלמד שכפה הקדוש ברוך הוא עליהם״.
05:00 ״כפה עליהם הר כגיגית״. בשעה שבאו למתן תורה, הקדוש ברוך הוא נטל את ההר והעמיד אותו מעליהם כגיגית, כמו חבית. הוא העמיד את ההר מעל בני ישראל ואמר להם: ״אם אתם מקבלים התורה, הרי מוטב, ואם לאו, שם תהא קבורתכם״. הקדוש ברוך הוא אמר להם: אם תקבלו את התורה, טוב; ואם לא — ״שם תהא קבורתכם״. והגמרא ממשיכה: ״מכאן מודעא רבה לאורייתא״. כלומר, מכך שהקדוש ברוך הוא כפה על בני ישראל את ההר והכריח אותם לקבל את התורה, נוצרה ״מודעא רבה לאורייתא״. רש״י מסביר שבני ישראל היו יכולים לטעון שהם היו אנוסים: הם לא באמת רצו לקבל את התורה, אלא הכריחו אותם. וממילא היה להם תירוץ. אבל אחר כך היה ״הדר קבלוה בימי אחשורוש״. מאוחר יותר, בימי אחשורוש, הניסים הגדולים שראו בני ישראל, כפי שאומר רש״י, פעלו עליהם לקבל את התורה. זו גמרא קשה; קשה להבין מה התרחש שם. לכאורה, הדבר אינו מובן. וכפי שתוספות שואלים על כך: הרי יום קודם לכן, בערב שבועות, בני ישראל כבר קיבלו על עצמם את
05:00 כפה עליהם הר כגיגית. אז דער אויבערשטער, בשעת זיי קומען צו גיין צום מתן תורה, האט דער אויבערשטער גענומען און האט אויפגעשטעלט דעם הר, ארויפגעלייגט דעם הר כגיגית, אזוי ווי א פאס אדער א חבית, יא, ארויפגעלייגט דעם הר אויף די אידן און זיי געזאגט: „אם אתם מקבלים התורה, הרי מוטב, ואם לאו, שם תהא קבורתכם.“ דער אויבערשטער האט זיי געזאגט: וועט מען מקבל זיין די תורה, איז גוט, און אז נישט, איז „שם תהא קבורתכם“. און די גמרא איז ממשיך: „מכאן מודעא רבה לאורייתא“. אז פון אט דעם סיפור, אז דער אויבערשטער האט אויף די אידן כופה געווען, ארויפגעלייגט דעם הר און זיי מכריח געווען אנצונעמען די תורה, איז פון דעם געווארן א מודעא רבה לאורייתא. רש״י איז מסביר, אז אידן האבן געקענט טענה׳ן אז זיי זענען געווען אנוסים, זיי האבן באמת נישט געוואלט מקבל זיין די תורה, נאר מען האט זיי מכריח געווען. און במילא איז געווען א תירוץ. אבער שפעטער איז געווען „הדר קבלוה בימי אחשורוש“. אז שפעטער, בימי אחשורוש, איז דעמאלט, ווי רש״י זאגט, די גרויסע נסים וואס אידן האבן געזען בימי אחשורוש, האט אזוי פועל געווען אז זיי זאלן מקבל זיין די תורה. וואס די גמרא איז א שווערע גמרא, שווער צו פארשטיין וואס האט דארט פארגעקומען. וואס לכאורה, יא, איז נישט פארשטאנדיק. און ווי תוספות פרעגט נאך די שאלה אויף דעם, אז לכאורה, די אידן האבן דאך אויפן טאג פריער, אין ערב שבועות, האבן דאך אידן מקבל געווען אויף זיך דעם
06:40 קבלת עול מלכות שמים הייתה בשעה שישראל הקדימו נעשה לנשמע. כפי שרש״י אומר בפרשת משפטים, הקדמת נעשה לנשמע הייתה בערב שבועות. הרי כל בני ישראל יחד, ״ויענו כל העם יחדיו״, אמרו ״נעשה ונשמע״ והקדימו נעשה לנשמע. כלומר, הם התמסרו לקב״ה וקיבלו את התורה ברצון. אם כן, מה הייתה הסיבה ומהו העניין שהיה צריך להתרחש למחרת, ביום מתן תורה, כש״ויתיצבו בתחתית ההר״ — כפה עליהם הר כגיגית? את השאלה הזאת שואלים התוספות. והתוספות מתרצים שהקב״ה חשש שמא בני ישראל יראו את האש הגדולה, את האש העצומה, וכפי שחז״ל אומרים, ״כל דיבור ודיבור פרחה נשמתן״, ייבהלו ואז יתחרטו. ולכן היה העניין של כפה עליהם הר כגיגית. אבל בדברי התוספות האלה צריך להבין: ממה חשש הקב״ה — שהם לא יקבלו את התורה? מדוע לא הספיקה הקבלה שלהם כשאמרו ״נעשה ונשמע״? ומה היה שם שחייב דווקא להכריח את בני ישראל לקבל תורה ומצוות? מהו כל העניין כאן? מהו כל הסיפור? יש בזה כמה וכמה ביאורים. מה שנדבר עליו כאן הוא בעיקר, ראשית, הביאור של העניין על פי הפשט ועומק הפשט. כפי שהרבי כותב באחד המכתבים, הוא מסביר את הדברים ביסוד
06:40 קבלת עול מלכות שמים, בשעה שהקדימו ישראל נעשה לנשמע. ווי רש״י זאגט אין פרשת משפטים, אז די הקדמת נעשה ונשמע איז געווען ערב שבועות. איז אידן האבן דאך אלע צוזאמען, „ויענו כל העם יחדיו“, דעם נעשה ונשמע, און הקדימו נעשה לנשמע. דאס הייסט, זיי האבן זיך איבערגעגעבן צום אויבערשטן און מקבל געווען די תורה ברצון. ווי וואס איז געווען די סיבה און דער ענין וואס האט געדארפט זיין אין טאג פון מתן תורה, אויפן מארגן, אז „ויתיצבו בתחתית ההר“, כפה עליהם הר כגיגית? די שאלה פרעגט תוספות. און תוספות ענטפערט, אז דאס איז געווען אז דער אויבערשטער האט חושש געווען אז אפשר אידן וועלן זען דעם אש הגדולה, זען דעם גרויסן פייער, און ווי חז״ל זאגן אז „כל דיבור ודיבור פרחה נשמתן“, וועלן זיי זיך דערשרעקן און דעמאלט וועלן זיי חרטה האבן. און דערפאר איז געווען דער ענין פון כפה עליהם הר כגיגית. וואס אין דעם תוספות דארף מען פארשטיין: וואס האט דער אויבערשטער חושש געווען אז זיי וועלן נישט מקבל זיין? וואס איז נישט געווען גענוג די קבלה וואס זיי האבן געזאגט „נעשה ונשמע“? יא, און וואס איז געווען דארט אזא ענין, וואס האט טאקע געמוזט מכריח זיין אידן מקבל צו זיין תורה ומצוות? וואס איז דא דער גאנצער ענין? וואס איז דא דער גאנצער סיפור? עס איז דא אין דעם כמה וכמה ביאורים. וואס מיר וועלן רעדן דא איז בעיקר ערשטנס, יא, דער ביאור ווי דער ענין איז על פי פשט ועומק הפשט. ווי דער רבי שרייבט אין איינע פון די בריוו, גיט ער צו פארשטיין, יא, ביסוד
08:11 על הביאורים של [לא ברור]. ובזה עצמו ישנו, כפי שהרבי מביא, ביאור מתורת הבעל שם טוב הקדוש, וכפי שהרבי מביא ביאור מתורת אדמו״ר הזקן. אם כן, הביאור של פשט הגמרא כאן, בעומק הפשט — מה התרחש כאן ומהו ״כפה עליהם הר כגיגית״ — הוא כך: בשעה שבני ישראל יצאו ממצרים, הם ראו בגילוי את הניסים הגדולים ביותר שהתרחשו שם: המכות שהקב״ה הביא על המצרים, יציאת מצרים שהייתה ביד חזקה, הגילויים הנפלאים שהיו ביציאת מצרים, קריעת ים סוף, ולאחר מכן מלחמת עמלק, וכל העניינים האלה. וכשהגיע הרגע של מתן תורה, הם הרגישו והשיגו דבר אחר: בני ישראל השיגו אז את האמת. הייתה כאן השגה, בעומק הגדול ביותר ובפנימיות הנשמה, של האמת שבתורה. הם חשו שהתורה היא עניין שנוגע ממש לנפש, ושקיום התורה והמצוות הוא החיים; וחס ושלום, אי־קיום התורה והמצוות הוא היפך החיים. כלומר, הפירוש של ״מלמד שכפה עליהם הר כגיגית״ אינו מה שחושבים בפשטות, שהקב״ה לקח את ההר
08:11 אויף די ביאורים פון [לא ברור]. און אין דעם גופא איז פאראן, ווי דער רבי ברענגט זיך אין תורה פון דעם הייליגן בעל שם טוב, און ווי דער רבי ברענגט זיך אין תורה פון דעם אלטן רבי׳ן. איז אנשטאט דעם ביאור, יא, וואס איז יעצט פשט אין די גמרא, אין דעם עומק הפשט, וואס דא איז פארגעקומען, וואס דא דער כפה עליהם הר כגיגית, יא, איז דער ווארט אזוי: ביז בשעת אידן זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים, און צום דעמאלט געהאט, געזען אין בגילוי די גרעסטע נסים וואס דארט זענען פארגעקומען, יא, די מכות וואס דער אויבערשטער האט געגעבן די מצרים, און די יציאת מצרים וואס איז געווען ביד חזקה, און די גילויים נפלאים וואס זענען געווען ביי יציאת מצרים, און קריעת ים סוף, שפעטער מלחמת עמלק, אלע די ענינים, יא, איז ווען עס איז אנגעקומען דער מינוט פון מתן תורה, איז דעמאלט געווען ביי זיי אן הרגש אז ביי אידן איז דערהערט געווארן אן אנדערע זאך. דאס הייסט, אז ביי אידן איז דערהערט געווארן דער אמת. עס האט מער געווען, ווי מען איז משיג מיט דעם גרעסטן עומק אין דער פנימיות הנשמה, דער אמת פון תורה, וואס ער האט זיך בארירט, אז תורה דאס איז אזא ענין וואס דאס איז נוגע בנפש ממש, און מיט קיום זיין תורה ומצוות איז דער לעבן. און חס ושלום, אז מיט נישט מקיים זיין תורה ומצוות איז דאס היפך החיים. דאס הייסט אז דער פשט, אז „מלמד שכפה עליהם הר כגיגית“, דאס איז נישט דער פשט, אז ווי מען מיינט אויפן פשוט׳ן, אז דער אויבערשטער האט גענומען דעם בארג
09:52 ואמר: ״או שתלמדו תורה, או שתזרקו את הבגד על הראש ותלכו הביתה״. זה לא הפירוש. הפירוש הוא שבאותו רגע, כשבני ישראל עמדו בהר סיני, פנים אל פנים [לא ברור], הם הרגישו והשיגו בעומק נשמתם עד כמה התורה והמצוות הן אמת, ועד כמה התורה והמצוות הן בשבילם חיי נפשם ונשמתם ממש; שבלי תורה ומצוות הרי זה כאילו ״חייך אינם חיים״. כלומר, במילים אחרות, בחיי היום־יום יש פעמים רבות שאדם יודע — גם בעניינים גשמיים — שלא נכון להתנהג בצורה מסוימת בכל הנוגע לבריאות או להרגלים. הוא שמע ויודע שהרופאים אומרים שדבר מסוים אינו בריא, שהוא אינו טוב לבריאות הגוף, ושאת הדבר הזה לא צריך לעשות, את הדבר הזה לא צריך לאכול. ואף על פי כן, הוא לא [לא ברור]. הוא לא אומר את זה, הוא לא אומר את ה[לא ברור]. בינתיים הוא נהנה; הוא יכול לאכול, הוא יכול לשתות. וכך גם בהרגלים ובהנהגות האדם בחיי היום־יום: האדם אינו מרגיש שהדבר מזיק לבריאותו או פוגע בו בעניינים אחרים. אבל יש לפעמים
09:52 און ער האט געזאגט: „אדער איר לערנט תורה, אדער באווארפט אייך דעם בגד אויפן קאפ און גייט אהיים.“ נישט דאס איז דער פשט. דער פשט איז, אז ביי די אידן אין דעם מאמענט, שטייענדיק בהר סיני, פנים אל פנים [לא ברור], האבן זיי דעמאלט געפילט און דערהערט בעומק נשמתם ווי תורה ומצוות איז אמת, און ווי תורה ומצוות איז ביי זיי בנפשם ובנשמתם חיי ממש. אז אן תורה ומצוות איז ווי „חייך אינם חיים“. און דאס הייסט, אין אנדערע ווערטער, אז ווען מ'זאגט „חיי היום יום“ — איז דאך, יא, סך מאל א מענטש, יא, קען... דאס זענען דאך יא פילע ענינים גשמיים. סך מאל א מענטש ווייסט אז דאס איז א זאך וואס מ'דארף זיך נישט אזוי פירן בנוגע געזונט, אדער הנהגות; זאכן וואס א מענטש האט געהערט, ער ווייסט אז די דאקטוירים זאגן אז ס'איז נישט געזונט, אז דער ענין איז נישט גוט פאר בריאות הגוף, און די זאך דארף מען נישט טון, די זאך דארף מען נישט עסן, די זאך דארף מען נישט טון. אבער פון דעסטוועגן, ער ווערט נישט [לא ברור]. ער זאגט דאס נישט, ער זאגט נישט דעם [לא ברור]. יא, דערווייל ער האט הנאה, ער קען עסן, ער קען טרינקען. יא, און אזוי קומט אין די הנהגות, אין די הנהגות האדם, אין חיי היום יום, וואס דער מענטש פילט נישט אז די זאך שאדט אים געזונט, אדער שאדט אים אין בריאות, אדער אין אנדערע ענינים. יא, אבער ס'זענען אמאל
11:22 רגעים שבהם האמת מאירה. לפעמים יש רגע שבו האדם מרגיש, הוא קולט בעומק עצמו עד כמה הדבר אמיתי, ובאותו רגע ההנהגה הזאת נעשית מופרכת לגמרי בעיניו, והוא מרגיש שהיא היפך הטבע לגמרי ושאסור לו לעשות זאת. כך, למשל, אצל אדם שנכשל בענייני גניבה. הוא חושב שלא קרה כלום — פעם אחת, פעמיים, שלוש — ושלא היה בזה דבר. אבל כשהוא רואה שהוא מאבד את חייו, ורואה את כל הצרות ואת כל מה שעבר עליו, נוצרת אצלו הכרה פנימית, והוא מרגיש ש״חייך אינם חיים״. זה דבר שרואים בחיי היום־יום. וכך גם בעניינים רוחניים: פעמים רבות אדם אינו קולט, שוב, [לא ברור] של עבירה, ואינו קולט את גודל העניין של מצווה. הרי נאמר: ״כי הם חיינו ואורך ימינו״, ולהבדיל נאמר בפסוק: ״ונתתי לפניך החיים והטוב והמות והרע, ובחרת בחיים״. זה אמת ויציב ונכון; זה אכן כך. ואף על פי כן, הוא עצמו אינו מרגיש זאת בחיי היום־יום. הוא אינו קולט שתורה ומצוות הן חיים לאדם, ושרע ועבירות הם עניין של מוות, חס ושלום. הוא אינו קולט זאת. וכאן מספרים על אדמו״ר הצמח צדק.
11:22 מאמענטן וואס דער אמת לייכט. אמאל איז דא א מאמענט וואס דער מענטש פילט, יא, ער דערהערט ווי שטארק, ווי, ווי, ווי פיל ס'איז אמת און ווי פיל ס'איז — ער דערהערט עס מיט זיך אין עומק, אז אין דעם מאמענט ווערט ביי אים אינגאנצן אפגעפרעגט און מופרך די הנהגה, דאס איז אינגאנצן היפך הטבע, אז דאס דארף ער נישט טון. דאס איז ביי מענטשן וואס, למשל, א מענטש וואס ער פאלט דורך אין ענינים פון גניבה. מיינט ער אז ס'איז גארנישט געשען, איינמאל, צוויי מאל, דריי מאל, און ס'איז נישט געווען; אבער ביז ער זעט אז ער פארלירט זיין לעבן און אלע צרות און אלע זאכן וואס ער האט געהאט, ווערט ביי אים א זאך, הכרה פנימית, אז ער פילט אז „חייך אינם חיים“. און דאס איז די זאך וואס מ'זעט אין חיי היום יום. וואס אויף דעם איז אויך ברוחניות אין ענינים: א מענטש דערהערט נישט אז סך מאל, נאכאמאל, [לא ברור] פון אן עבירה. און ער דערהערט נישט דעם גודל הענין פון א מצוה. הרי ס'שטייט צוויי פסוקים: „כי הם חיינו ואורך ימינו“, ולהבדיל ס'שטייט אין פסוק: „ונתתי לפניך החיים והטוב והמות והרע, ובחרת בחיים“. ס'שטייט דאך אמת ויציב ונכון, דאס איז דאך ריכטיג. אבער פון דעסטוועגן, ער אליין אין זיין חיי היום יום פילט ער נישט דעם ענין. ער דערהערט נישט אז דער ענין פון תורה ומצוות איז חיים לבן, און אז דער ענין פון רע און פון עבירות איז דער ענין פון מות, חס ושלום. ער דערהערט נישט דעם ענין. און דא דערציילט מען פונעם צמח צדק.
13:01 פעם, כשאדמו"ר הצמח צדק השתתף באסיפת הרבנים בפטרבורג, ביקשה הממשלה לערוך שינויים בענייני הנהגתם של היהודים. זו הייתה אסיפה גדולה, שהייתה כרוכה בסכנות גדולות. הממשלה רצתה לשנות את הנהגותיהם של היהודים בענייני חינוך, ואדמו"ר הצמח צדק התייצב נגדה במסירות נפש גדולה. אחד הסיפורים הידועים מאותה עת הוא ששאלו את אדמו"ר הצמח צדק כיצד התייצב כך נגד הממשלה. אחד האנשים החשובים שהיו באסיפה, אדם שהיה בקי בהלכות התורה, שאל אותו: הרי נאמר שהמורד במלכות חייב מיתה. האופן שבו התייצב אדמו"ר הצמח צדק נגד המלכות היה בגדר מרידה במלכות. עשרים ושתיים פעמים במהלך האסיפה נשקפה לו סכנה גדולה. הוא שאל אותו כיצד הוא עושה דבר כזה, בניגוד להלכה האומרת שהמורד במלכות חייב מיתה. ואדמו"ר הצמח צדק השיב: נאמר שהמורד במלכות חייב מיתה בגוף, אבל המורד במלכות שמים חייב מיתה בנפש. ומה גרוע יותר? אדמו"ר הצמח צדק הרגיש וקלט בכל פנימיותו שמרידה במלכות שמים היא עניין של מיתה רוחנית, ומיתה רוחנית גרועה ממיתה גשמית. אבל אנשים כערכנו, אנשים פשוטים, אינם קולטים את העניין הזה. וזה היה החידוש במתן תורה: אצל כל היהודים, בלי יוצא מן הכלל, הייתה
13:01 אז בשעת דער צמח צדק איז געווען אמאל ביי אן אסיפת הרבנים אין פעטערבורג, וואס די ממשלה האט געוואלט מאכן שינויים אין עניני הממשלה. און ס'איז געווען דעמאלט א גרויסע אסיפה מיט גרויסע סכנות, די אסיפה. זיך שטעלן אנטקעגן די ממשלה — זיי האבן געוואלט מאכן שינויים אין הנהגות פון אידן, אין ענינים פון חינוך — און דער צמח צדק איז געשטאנען מיט גרויס מסירת נפש אנטקעגן די ממשלה. איז איינע פון די סיפורים הידועים יענע מאל, וואס מ'האט געפרעגט דעם צמח צדק ווי האט ער זיך געשטעלט אזוי אנטקעגן די ממשלה. איינער פון די גרויסע מענטשן וואס זענען דארטן געווען אין דער אסיפה האט געפרעגט דעם צמח צדק. ער איז געווען א מענטש וואס האט געוואוסט די הלכות אין תורה. דעמאלט ס'שטייט דאך אז המורד במלכות איז חייב מיתה. דער וועג ווי דער צמח צדק האט זיך אוועקגעשטעלט אנטקעגן די מלכות, איז דאס געווען אן אופן פון מרידה במלכות. ס'איז דאך געווען דעמאלט צוויי און צוואנציג מאל אין פאס וואס ס'איז געווען א גרויסע סכנה פאר דעם צמח צדק. און ער האט אים געפרעגט: ווי טוט ער אזא זאך היפך הלכה, וואס די הלכה זאגט המורד במלכות איז חייב מיתה? און דער צמח צדק האט געענטפערט: ס'שטייט, המורד במלכות איז חייב מיתה בגוף, אבער המורד במלכות שמים איז דאך חייב מיתה בנפש. און וואס איז ערגער? דאס איז, ביי דעם צמח צדק האט ער געפילט און דערהערט אין גאנצן פנימיות אז מרידה במלכות שמים איז א זאך פון מיתה רוחנית, וואס מיתה רוחנית איז ערגער ווי מיתה גשמית. אבער מענטשן כערכנו, מענטשן פשוטים, דערהערן נישט אט דעם ענין. און דאס איז געווען אט דער חידוש במתן תורה, וואס ביי אידן בלי יוצא מן הכלל איז
14:46 ברגע שהקב"ה בא להר סיני וכפה עליהם הר כגיגית, נכנסה לנפשו של כל יהודי ההרגשה של האמת: אם אתם מקבלים התורה, מוטב. כשלומדים תורה ומקיימים את המצוות — אלה חיים, ומוטב; אז טוב, הן ברוחניות והן בגשמיות. ואם לאו, כשאין חיים של תורה ומצוות — אלה אינם חיים; שם תהא קבורתכם. זהו עניין של מוות, של קבורה. זו הייתה ההרגשה שהם חשו באותו רגע. אבל אחרי שחלף מתן תורה, ההרגש הזה הסתלק מהם. הוא היה רק באותו רגע שבו הקב"ה נתן להם לחוש אותו. כשחלף מתן תורה, חלף הרגע ההוא; ״במשוך היובל המה יעלו בהר״ — השכינה הסתלקה. וממילא הסתלקה גם ההרגשה ההיא. למחרת מתן תורה כבר לא הרגישו היהודים כך. וממילא באה המודעא רבה: כבר לא היה להם ההרגש הזה. וכעת, כשאין לי ההרגש הזה, מדוע שאקבל על עצמי תורה ומצוות בכל מצב, גם כשזה נעשה קשה, כשאין בזה תענוג וכשזה לא קל? את ההרגשה הזאת אין לי עכשיו. וזה הביאור בכך שיש מודעא רבה.
14:46 אין דעם מאמענט וואס דער אויבערשטער איז צוגעקומען צום הר סיני און האט כפה עליהם הר כגיגית, איז אין יענעם מאמענט אריין אין נפש פון יעדן אידן דער געפיל פון אמת: אז אם אתם מקבלים התורה, מוטב. אז מען לערנט תורה און איז מקיים די מצוות, איז לעבן, און מוטב; דעמאלט איז גוט, סיי ברוחניות און סיי בגשמיות. ואם לאו, אז ס׳איז נישט דא דאס לעבן פון תורה ומצוות, איז עס נישט קיין לעבן; שם תהא קבורתכם. ס׳איז דאך א זאך פון מות, א זאך פון באגראבן זיך. און דאס איז געווען דער געפיל וואס זיי האבן געפילט אין יענעם מאמענט. בשעת אבער ס׳איז אריבערגעגאנגען פון מתן תורה, איז דער הרגש, דער געפיל, אוועקגעגאנגען פון זיי. דאס איז דאך געווען נאר אין דעם מאמענט וואס דער אויבערשטער האט זיי געמאכט פילן דעם געפיל. בשעת ס׳איז אריבערגעגאנגען מתן תורה, איז אוועקגעגאנגען יענער מאמענט; במשוך היובל המה יעלו בהר, ס׳איז געווען דער סילוק השכינה. איז במילא געווען דער סילוק פון יענעם געפיל. איז אפמארגן פון מתן תורה האבן אידן נישט געפילט אויף דעם אופן. און במילא איז געקומען צו גיין די מודעא רבה: זיי האבן נישט געהאט דעם הרגש. און איצט, אז איך האב נישט דעם הרגש, איז פארוואס זאל איך אלץ אונטערנעמען תורה ומצוות בשעת עס ווערט שווער, אז ס׳איז נישט געשמאק, אז ס׳איז נישט גרינג? דעם געפיל האב איך נישט איצט. איז במילא דאס איז דער ביאור אין דעם וואס ס׳איז דא א מודעא רבה.
16:17 אבל חז"ל אומרים: ״הדר קבלוה בימי אחשורוש״, עם הכהנים ועם מאורעות פורים [לא ברור]. אז ראו את האמת. בפורים היה ״קיימו וקבלו היהודים״. במתן תורה היה ״כפה עליהם הר כגיגית״; זה היה גילוי אהבה עליונה. כשיש גילוי כזה, רואים את האמת. [לא ברור] תקופה שלמה, מיציאת מצרים דרך קריעת ים סוף ומלחמת עמלק, ואחר כך בהר סיני — כל זה היה גילוי אהבה עליונה. הקב"ה הראה לנו את אהבתו. האהבה התגלתה, והתקיים ״כמים הפנים לפנים כן לב האדם לאדם״. כשרואים אדם שמגלה אהבה, גם האדם השני מגלה לו אהבה. זהו טבע. ״כמים הפנים לפנים״: כשאני מביט במראה ומחייך, הדמות במראה מחייכת אליי בחזרה. כך גם ״כן לב האדם לאדם״: האהבה משתקפת בחזרה; כשהקב"ה מגלה לנו את אהבתו, גם אנחנו מרגישים אהבה אליו. וממילא זה היה החידוש במתן תורה: הקב"ה הראה לנו את אהבתו הגדולה, בניסים ובגילויים [לא ברור].
16:17 אבער חז״ל זאגן: הדר קבלוה בימי אחשורוש, מיט די כהנים און מיט די מאורעות פון פורים [לא ברור]. דעמאלט האט מען געזען דעם אמת. אין פורים איז געווען: קיימו וקבלו היהודים. ביים מתן תורה איז געווען כפה עליהם הר כגיגית; דאס איז געווען א גילוי אהבה עליונה. אז ס׳איז דא אזא גילוי, זעט מען דעם אמת. [לא ברור] א גאנצע תקופה פון יציאת מצרים, קריעת ים סוף, מלחמת עמלק, און דערנאך ביים הר סיני — דאס אלץ איז געווען גילוי אהבה עליונה. דער אויבערשטער האט אונז ארויסגעוויזן זיין אהבה. איז אפן געווארן און עס האט פאסירט, „כמים הפנים לפנים כן לב האדם לאדם“. אז מען זעט א מענטש וואס ווייזט ליבשאפט, איז דער צווייטער מענטש ווייזט אים אויך ליבשאפט. דאס איז א טבע. „כמים הפנים לפנים“: אז איך קוק אריין אין שפיגל און איך לאך, לאכט דער שפיגל צוריק. אזוי איז אויך „כן לב האדם לאדם“: אז עס שפיגלט זיך אפ די אהבה, בשעת דער אויבערשטער ווייזט אונז זיין אהבה, שפירן מיר אויך אהבה צו אים. איז במילא דאס איז געווען דער חידוש ביים מתן תורה: דער אויבערשטער האט אונז געוויזן זיין גרויסע אהבה, מיט ניסים און גילויים [לא ברור].
18:06 במתן תורה גילה הקב"ה את האהבה, החל מיציאת מצרים. וממילא, ״כמים הפנים לפנים״, הייתה אצל היהודים אהבה נפלאה. הדבר עורר רצון להתקרב עוד יותר לקב"ה, באהבה רבה. [לא ברור] זהו פירוש דברי הגמרא, ״כפה עליהם הר כגיגית״: זו לא הייתה כפייה מתוך יראה; זו הייתה כפייה של אהבה. הקב"ה הראה לנו באותם רגעים, מיציאת מצרים ועד מתן תורה, אהבה גדולה כל כך, בניסים ונפלאות ובגילוי אלוקות. [לא ברור] כשמגיעים לתורה ומצוות, זה לא דבר שאפשר להתחמק ממנו. [לא ברור] הקב"ה, ״אנכי ה׳ אלקיך״, מסר את עצמו לגמרי באהבה. זה בא מצד הגילוי, מצד גילוי אהבה עליונה. אבל כשהאהבה העליונה הסתלקה, אפשר לשכוח אותה. מצד לבושי הטבע אפשר לשכוח אותה. ואילו אהבה שמצד האדם עצמו — אותה לא שוכחים. לא שוכחים אותה כמו ששוכחים דבר שבא מצד גילוי אור, מצד אהבה עליונה; זהו דבר שבא מצד האדם עצמו. זהו ההבדל.
18:06 ביי מתן תורה האט דער אויבערשטער ארויסגעוויזן די אהבה, פון יציאת מצרים אן. איז במילא, „כמים הפנים לפנים“, איז ביי אידן געווען אן אהבה נפלאה. דאס האט גורם געווען דעם רצון נאך מער זיך צו דערנענטערן צום אויבערשטן, מיט אהבה רבה. [לא ברור] דאס איז דער פשט פון דער גמרא: „כפה עליהם הר כגיגית“. דאס איז נישט געווען א כפייה פון יראה; דאס איז געווען א כפייה פון ליבשאפט. דער אויבערשטער האט אונז געוויזן, אין יענעם מאמענט פון יציאת מצרים און מתן תורה, אזא גרויסע ליבשאפט, מיט ניסים ונפלאות און גילוי אלקות. [לא ברור] עס קומט אן צו תורה ומצוות; דאס איז נישט קיין זאך וואס מען קען זיך ארויסדרייען דערפון. [לא ברור] דער אויבערשטער, „אנכי ה׳ אלקיך“, האט זיך אינגאנצן איבערגעגעבן מיט אהבה. דאס איז מצד גילוי, מצד גילוי אהבה עליונה. בשעת אבער ס׳איז נסתלק געווארן די אהבה עליונה, קען מען פארגעסן די אהבה עליונה. מצד די לבושי הטבע קען מען עס פארגעסן. אבער די אהבה וואס איז מצד דעם אדם, מצד עצמו, דאס איז נישט פארגעסן. דאס איז נישט פארגעסן ווי א זאך וואס קומט מצד גילוי אור, מצד אהבה עליונה; דאס איז א זאך מצד עצמו. דאס איז דער חילוק.
19:55 לכן, בימי אחשורוש הייתה תקופה שלא היה בה גילוי. [לא ברור] להפך: זו הייתה עת גזירת המן, ״להשמיד להרוג ולאבד״, רחמנא ליצלן, את כל היהודים. דווקא באותם ימים של המן ואסתר, כשלא היה גילוי, התגלתה אצל היהודים מסירות הנפש מצד עצמם ובכוח עצמם. התגלה עד כמה חזק הקשר של יהודי: הוא אינו רוצה להינתק מאלוקות. מסירות הנפש הזאת התגלתה אז, בפורים. והיא הביאה את היהודים לקבלה: הם קיבלו את התורה לא רק מצד מה שהראו להם מלמעלה, אלא מצד עצמם ובכוח עצמם, מצד הקשר העצמי שלהם, של עצם ישראל, עם אלוקות. ולכן זו הייתה קבלה אמיתית וקבלה נצחית. וכאן בא פירוש הבעל שם טוב. הבעל שם טוב מוסיף עוד נקודה, והיא מחזירה אותנו למה שדיברנו עליו. [לא ברור] הדבר נוגע ליהודים בכל הדורות: לא די בכך שהיהודים קיבלו על עצמם ואמרו ״נעשה ונשמע״, דווקא כשהיה מלמעלה הגילוי של ״כפה עליהם הר כגיגית״. הבעל שם טוב אומר שאפילו אדם שאין לו חשק — כאן אומר הבעל שם טוב שיש ללמוד גם כשאין לו חשק בתורה.
19:55 דעריבער איז אין די ימי אחשורוש געווען א צייט ווען ס׳איז נישט געווען קיין גילוי. [לא ברור] פארקערט: ס׳איז געווען א זמן פון גזירת המן, „להשמיד להרוג ולאבד“, רחמנא ליצלן, את כל היהודים. דוקא אין יענעם זמן פון המן ואסתר, ווען ס׳איז נישט געווען קיין גילוי, איז ארויסגעקומען ביי אידן די מסירת נפש מצד עצמם ובכח עצמם. ס׳האט זיך ארויסגעוויזן ווי שטארק דער קשר פון א אידן איז: ער וויל זיך נישט אפרייסן פון ג־טלעכקייט. און די מסירת נפש איז ארויסגעקומען דעמאלט אין פורים. און דאס האט ארויסגערופן ביי אידן א קבלה: זיי האבן מקבל געווען תורה נישט נאר מצד דעם וואס מ׳האט זיי פון למעלה געוויזן, נאר מצד עצמם ובכח עצמם, מצד זייער אייגענעם קשר, עצם ישראל מיט אלקות. און דערפאר איז דאס געווען א קבלה אמיתית און א קבלה נצחית. און דא קומט צו גיין דער פירוש הבעל שם טוב. דער בעל שם טוב גיט צו נאך א נקודה, און דאס קומט צוריק צו דעם וואס מיר האבן גערעדט. [לא ברור] דאס האט אויף אידן בכל הדורות: אז ס׳איז נישט גענוג דאס וואס אידן האבן מקבל געווען אויף זיך און געזאגט „נעשה ונשמע“, און דאס איז געווען דוקא ווען פון למעלה איז געווען דער גילוי פון „כפה עליהם הר כגיגית“. זאגט דער בעל שם טוב די ווערטער, אז אפילו א מענטש וואס האט נישט קיין חושק — דא זאגט דער בעל שם טוב, אז לערנען, אויך ווען ער האט נישט קיין חושק אין תורה.
21:43 ועבודת השם. יש זמנים שבהם לאדם אין חשק בתורה ועבודת השם. מכל מקום, אין אני בן חורין להיבטל. וכי אני חופשי? אינני יכול להיבטל. אלא יעשה בעל כורחו, וידע שכאילו כופים אותו לעשות בעל כורחו. הוא עושה זאת באופן של בעל כורחו, כאילו כופים עליו, אפילו כשאין לו חשק. לכאורה, מה אומר כאן הבעל שם טוב? מה עומק דברי הבעל שם טוב? [לא ברור] הרבי מסביר את עומק דברי הבעל שם טוב באופן אחר לגמרי. הבעל שם טוב אומר כך: יש שני אופנים בעבדות. עניין קבלת עול [לא ברור], הקדימו נעשה לנשמע. גם לעניין העבד, ההתמסרות של העבד, יש שני פנים. יש עבד שמסר את עצמו להיות עבד. הוא מסר את עצמו. הוא [לא ברור] שהוא רוצה להיות עבדו של האדון, והוא מקבל עול מלכותו. הוא מקבל את עול האדון ומוסר את עצמו, וכל מה שיעשה — יעשה מתוך התמסרות, יום ולילה, בהתמסרות מוחלטת. אבל הדבר בא מהחלטה שלו. ויש עניין שני בעבדות: האדון בחר בעבד ועשה אותך לעבד. על דרך מה שמוצאים בהלכה, בגמרא בקידושין, שיש שני סוגי עבדים: עבד עברי המוכר את עצמו, ועבד עברי שמכרוהו בית דין.
21:43 ועבודת השם. אז ס׳פאראן זמנים וואס א מענטש האט נישט קיין חשק אין תורה ועבודת השם. מכל מקום, אין אני בן חורין ליבטל. אז איך בין פריי? איך קען נישט ווערן בטל. רק יעשה בעל כרחו, וידע כמו שכופין אותו לעשות בעל כרחו. אז ער טוט אין אן אופן פון בעל כרחו, כאילו כופין עליו. אפילו אז ער האט נישט קיין חשק. לכאורה, וואס זאגט דא דער בעל שם טוב? וואס איז דער עומק פון דברי הבעל שם טוב? [לא ברור] וואס דער רבי גיט צו פארשטיין דעם עומק דברי הבעל שם טוב גאר אויף אן אנדער אופן. אז דער בעל שם טוב זאגט אויס אזוי: ס׳פאראן צוויי אופנים אין עבדות. די ענין פון קבלת עול [לא ברור], יקדימו נעשה לנשמע. די ענין פון עבד, די איבערגעבנקייט פון עבד, איז אויך צוויי פנים. ס׳איז דא וואס דער עבד האט זיך אליין איבערגעגעבן אלס עבד. ער האט זיך איבערגעגעבן. ער האט [לא ברור] אז ער וויל זיין דער עבד פון דעם אדון, און ער איז מקבל עול מלכותו. ער איז מקבל דעם עול אדון און ער גיט זיך איבער, און ער וועט טון אלץ וואס ער וועט טון, ווייל טאג און נאכט וועט ער האבן איבערגעבנקייט, מיט א גאנצער איבערגעבנקייט. אבער דאס איז געקומען פון זיין החלטה. ס׳איז דא אבער א צווייטע ענין פון עבדות, וואס דער אדון האט בוחר געווען אין דעם עבד, און דער אדון האט געמאכט פון דיר אן עבד. על דרך ווי מ׳געפינט אין הלכה, די גמרא קידושין, אז ס׳פאראן די צוויי סארטן עבדים: אז ס׳איז דא עבד עברי מוכר עצמו, און ס׳איז דא עבד עברי וואס מכרוהו בית דין.
23:21 מוכר עצמו, כפי שאומרת הגמרא, הוא סוג אחד של [לא ברור], סוג אחד של שעבוד: ההתמסרות של עבד המוכר את עצמו. ויש סוג שני של שעבוד: עבד עברי שמכרוהו בית דין. כפי שאומרת הגמרא, אדם שאין לו כסף, ובית דין מוכרים אותו. ויש ביניהם נפקא מינה גדולה להלכה. כפי שאומרת הגמרא, אם הוא מוכר עצמו, אין רבו מוסר לו שפחה כנענית; ואם מכרוהו בית דין, רבו מוסר לו שפחה כנענית. כלומר, כשהוא מוכר עצמו, עדיין אין זה שעבוד בתכלית, הוא אינו משועבד לגמרי, ולכן אדונו אינו יכול לתת לו שפחה כנענית. אבל כשמכרוהו בית דין, השעבוד גדול יותר, ולכן אדונו יכול אפילו לתת לו שפחה כנענית, כפי שהגמרא מבארת שם את פרטי ההלכה בזה. מה פירוש הדבר? זהו סוג אחר של עבדות. בסוג הראשון יש מעלה, יש בו מעלה: אני מסרתי את עצמי. בבחירתי שלי, בכוח עצמי, החלטתי שאני רוצה להיות עבד. לכאורה, זה הדבר הגדול ביותר שיכול להיות: מסרתי את עצמי להיות עבד. אבל יש בזה חיסרון. החיסרון הוא שמכיוון שהעבדות היא החלטה שלי, בחירה שלי, ונובעת מהמציאות שלי, יש בה עניין של מדידה והגבלה. כן, לפעמים נעשה קשה. מה נעשה קשה כאן?
23:21 מוכר עצמו, ווי די גמרא זאגט, איז דאס איין סוג פון [לא ברור], איין סוג פון שעבוד, די איבערגעבנקייט פון אן עבד וואס מוכר עצמו. און ס׳איז דא א צווייטע סארט שעבוד: אן עבד עברי וואס מכרוהו בית דין. ווי די גמרא זאגט, א מענטש וואס איז געגאנגען מיט זיך גאר קיין געלט, און בית דין פארקויפט אים. און ס׳איז דא א גרעסערע נפקא מינה להלכה. ווי די גמרא זאגט, אז אויב ער איז מוכר עצמו, אין רבו מוסר לו שפחה כנענית; אויב ער איז מכרוהו בית דין, רבו מוסר לו שפחה כנענית. דאס הייסט, אז בשעת ער איז מוכר עצמו איז דאס נישט נאך שעבוד בתכלית, נישט אינגאנצן משועבד, און דערפאר קען דער רבי אים נישט געבן קיין שפחה כנענית. בשעת אבער מכרוהו בית דין איז א גרעסערער שעבוד, און דערפאר קען דער רבי אים אפילו געבן שפחה כנענית, ווי די גמרא איז מבאר פרטי הלכה שם בזה. וואס הייסט דאס? אלזא, ס׳איז א באזונדערער סוג עבדות. דער ערשטער, ס׳איז דא אין דעם מעלה, ס׳איז דא אין דעם מעלה. ס׳איז דא די מעלה פון: איך האב זיך אליין איבערגעגעבן. מיין בחירה פון זיך אליין, בכח עצמו, איך האב מחליט געווען אז איך וויל ווערן אן עבד. לכאורה, דאס איז די גרעסטע זאך וואס קען זיין: איך האב זיך איבערגעגעבן אלס אן עבד. אבער ס׳איז דא אין דעם א חסרון. דער חסרון וואס ס׳איז דא אין דעם, ווי ס׳איז די עבדות מיין החלטה, מיין בחירה, קומט פון מיין מציאות, האט עס אין זיך א ענין פון מדידה והגבלה. יא, ס׳ווערט אמאל שווער. וואס ווערט דא שווער?
24:47 אני מרגיש שאין לי הכוחות. אין לי החשק. קודם מסרתי את עצמי מצד [לא ברור], משום שהייתי במצב של התעוררות. אבל עכשיו ההתעוררות חלפה, אין לי חשק, נעשה קשה, הדבר נעשה גדול מכפי שחשבתי. אינני יכול עוד למסור את עצמי כך, אין לי הכוחות. אבל כשהעבדות באה מכך שמלמעלה עשו אותך לעבד, הדבר בא מלמעלה, הוא נטוע בך, נטוע באדם. ומכיוון שהוא נטוע באדם, הכוחות לכך אינם מוגבלים. כלומר, על כל פנים בנמשל, בקשר שבין היהודים לקדוש ברוך הוא: אם ההתקשרות, ההתמסרות, העבדות, אינה אלא החלטה שלי, שאני מסרתי את עצמי להיות עבד, יש בה מדידה והגבלה, לפי הכוחות ולפי המגבלות של האדם. לאדם יש מדידה והגבלה, ולפי כוחותיו הוא מסר את עצמו. לפעמים אכן קשה, לפעמים יש קשיים מבית ומחוץ; אין לו חשק, יש לו קשיים וכיוצא בזה. אדם לומד תורה, וכל מיני דברים מפריעים לו, והוא אומר: לא לזה התכוונתי. קיבלתי על עצמי את הדבר באופן כזה וכזה, אבל קשיים כאלה לא העליתי בדעתי. ואין לי...
24:47 וואס איך פיל, אז איך האב נישט די כחות. איך האב נישט דעם חשק. פריער, איך האב זיך איבערגעגעבן, מצד [לא ברור], פריער ווייל ס׳איז געווען אין אן אופן פון א התעוררות. אבער איצטער, די התעוררות איז אוועק, איך האב נישט קיין חשק, ס׳איז געווארן שווער, ס׳איז געווארן גרויסער ווי יענס. איך קען זיך נישט מער אזוי מוסר געבן, איך האב נישט די כחות. בשעת אבער, אז די עבדות קומט ווייל מלמעלה האט מען געמאכט פון דיר אן עבד, יא, דאס קומט פון למעלה, איז דאס איינגעשטעלט אין דיר, דאס איז איינגעשטעלט אין דעם אדם. און וויבאלד עס איז איינגעשטעלט אין דעם אדם, איז דאס די כחות, איז אן הגבלה. דאס הייסט, אמערסטנס אין דעם נמשל, מצד די אידן און דעם אויבערשטן, אויב די התקשרות, אויב די איבערגעבנקייט, די עבדות, איז מער נישט מיין אייגענע החלטה, וואס איך האב זיך איבערגעגעבן אלס אן עבד, איז דאס האט אין זיך א מדידה והגבלה, לפי די כחות און לפי די הגבלות וואס דער מענטש קען. א מענטש האט מדידה והגבלה. און לפי זיינע כחות האט ער זיך איבערגעגעבן. אמאל איז טאקע שווער, אמאל איז טאקע פאראן אזעלכע שוועריקייטן מבית ומחוץ, ער האט נישט קיין חשק, ער האט שוועריקייטן, אזוי ווי יענס. ס׳איז דא א לומד תורה, ס׳איז דא כל מיני זאכן וואס שטערן אים, איז דאס זאגט ער: נישט דאס האב איך געמיינט. איך האב זיך אונטערגענומען אויף דעם און דעם פנימ׳ן, אבער אויף אזעלכע שוועריקייטן האב איך זיך נישט פארגעשטעלט. און איך האב...
26:05 הכוחות לכך; הם אכן הגיעו עד לשם בכוחותיהם, ויותר מזה אינם יכולים. כפי שמבואר בחסידות ממש, שהם לא רק נעשו עבדים — זהו ״כפה עליהם הר כגיגית״. כלומר, הקדוש ברוך הוא עשה אותנו לעבדים. עבדותם של היהודים אינה רק מה שבא, אמנם, על ידי ״הקדימו נעשה לנשמע״ — דבר נפלא וחשוב, העבודה בכוח עצמו, שבה היהודים קיבלו את התורה. אבל מאידך, הקדוש ברוך הוא לא הסתפק בהשגתם של היהודים, ועשה אותם עבדים מלמעלה. הוא שעבד אותם. ״כפה עליהם הר כגיגית״ — הקדוש ברוך הוא פעל ששעבודם של היהודים לא יהיה רק לפי המגבלות של הנברא, של האדם בכוחותיו שלו, אלא שהשעבוד יהיה לפי כוחותיו של הבורא. ומכיוון ששעבודם של היהודים הוא בכוחותיו של הבורא, אין בו מדידה והגבלה. ולכן אין שום דבר שיכול להפריד את היהודים מהקדוש ברוך הוא. ומשום כך אומר הבעל שם טוב שגם כשאין חשק, [לא ברור]. גם הלשון הזאת מבטאת את עניין החשק: אין לי חשק, ולפעמים אני באמת לא יכול, קשה לי. אני מרגיש שזו סוגיה קשה מדי, עניין קשה מדי. יש לי יותר מדי קשיים, יותר מדי דאגות וטרדות.
26:05 נישט די כוחות פון דעם, וואס זיי טאקע מיט זייערע כוחות ביז דארט זענען אנגעקומען. מער ווי דעם קענען זיי נישט. ווי חסידות ווייזט ממש, אז זיי זענען נישט נאר געווארן עבדים, דאס איז דער „כפה עליהם הר כגיגית“ — דאס הייסט, דער אויבערשטער האט אונז געמאכט עבדים. דער עבדות פון אידן איז נישט נאר וואס ער האט, טאקע דורך „הקדימו נעשה לנשמע“, וואס איז א געוואלדיגע זאך, א וויכטיגע זאך, אז די עבודה בכח עצמו, וואס אידן האבן מקבל געווען תורה. אבער לאידך איז דער אויבערשטער דאך נישט מסתפק געווען מיט די השגה פון אידן, און דער אויבערשטער האט זיי געמאכט עבדים מלמעלה. ער האט זיי משעבד געווען. „כפה עליהם הר כגיגית“ — עס האט דער אויבערשטער געפועלט, אז דער שעבוד פון אידן זאל זיין נישט נאר לויט די הגבלות פון דעם נברא, פון דעם מענטש מיט זיינע אייגענע כוחות, נאר דער שעבוד זאל זיין לויט די כוחות פון דעם בורא. און וויבאלד דער שעבוד פון אידן איז מיט די כוחות פון דעם בורא, איז נישטא קיין מדידה והגבלה. איז דערמיט נישטא קיין שום זאך וואס קען אפשטעלן אידן פון דעם אויבערשטן. און דערפאר זאגט דער בעל שם טוב, אז גם כשאין חושק, [לא ברור]. דא גם די לשון, וואס עס שיינט דער חשק: איך האב נישט קיין חשק, און אמאל קען איך טאקע נישט, ס׳איז מיר שווער. איך פיל אז ס׳איז צו א שווערע סוגיא, צו א שווערער ענין. איך האב צו פיל שוועריקייטן, איך האב צו פיל דאגות און טרדות.
27:15 וכולי, כל העניינים האלה. בא הבעל שם טוב ואומר: גם כשאין חשק, מלמעלה נותנים כוחות בלי גבול, וממילא בכוחם יהודי יכול להתגבר על כל העניינים האלה ועל כל המניעות, ללמוד תורה ולעבוד את הקב"ה בכל מעמד ומצב. וזהו העניין האמיתי של „כפה עליהם הר כגיגית“: החידוש הגדול שנוסף במתן תורה הוא שניתנו כוחות בלי גבול. כפי שהרבי מסביר בשיחה, על פי זה מובן פירוש רש"י על הפסוק „אנכי ה' אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים“. עשרת הדיברות נפתחים בפסוק הזה, „אנכי ה' אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים“. רש"י מתעכב על המילים האלה ואומר: מה פירוש „אשר הוצאתיך מארץ מצרים“? „על מנת כן הוצאתיך, שתקבלו גזרותי“. הקב"ה אומר: הוצאתי אתכם ממצרים על מנת כן שתהיו משועבדים לי. מה הוא רוצה לומר בזה? לכאורה זה מובן מאליו, הרי הדבר כבר נאמר קודם; „אתם ראיתם“ — בפסוקים הקודמים כבר נאמר שהקב"ה אמר ב[לא ברור], „כי מן השמים דברתי עמכם“, „ואתם תהיו לי ממלכת כהנים וגוי קדוש“. מה מוסיף כאן „אנכי ה' אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים“? אומר רש"י: הקב"ה אומר, אני יודע שאמרתם „נעשה ונשמע“, קיבלתם על עצמכם והתמסרתם להיות עבדים של הקב"ה, ו„הקדימו נעשה לנשמע“ — קבלת עול בתכלית. אבל זו הייתה החלטה שלכם, בחירה שלכם.
27:15 און כולי, כל אלו ענינים. קומט צו גיין דער בעל שם טוב און זאגט: גם כשאין חושק, איז מלמעלה גיט מען די כוחות אן א גבול, איז במילא דערמיט א איד קען זיך מתגבר זיין אויף אלע די ענינים און אלע מניעות, און לערנען תורה און דינען דעם אויבערשטן בכל מעמד ומצב. און דאס איז דער אמת׳ער ענין פון „כפה עליהם הר כגיגית“, דער גרויסער חידוש וואס איז צוגעגעבן געווארן אין מתן תורה, אז עס זענען געגעבן געווארן כוחות אן א גבול. ווי דער רבי איז מסביר אין א שיחה, איז אזוי פארשטענדליך דער ענין פון רש״י אויפן פסוק „אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים“. עשרת הדברות הייבן זיך אן מיט דעם פסוק, „אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים“. שטעלט זיך רש״י אויף די ווערטער און רש״י זאגט: וואס איז דער פשט „אשר הוצאתיך מארץ מצרים“? „על מנת כן הוצאתיך, שתקבלו גזרותי“. דער אויבערשטער זאגט: איך האב אייך ארויסגענומען פון מצרים על מנת כן שתהיו משועבדים לי. וואס וויל ער זאגן מיט דעם? לכאורה איז דאך פארשטענדליך, דאס איז דאך געזאגט געווארן שוין פריער; אתם ראיתם די פסוקים, פריער שטייט שוין דער אויבערשטער האט געזאגט ביי [לא ברור], „כי מן השמים דברתי עמכם“, „ואתם תהיו לי ממלכת כהנים וגוי קדוש“. וואס וויל ער נאך, „אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים“? זאגט רש״י, אז דאס וואס דער אויבערשטער האט געזאגט: איך ווייס, איר האט געזאגט „נעשה ונשמע“, איר האט זיך אונטערגענומען, איר האט זיך איבערגעגעבן צו ווערן עבדים פונעם אויבערשטן, און „הקדימו נעשה לנשמע“, קבלת עול בתכלית. אבער דאס איז געווען פון אייער החלטה, פון אייער בחירה.
28:47 ומכיוון שזה בא מבחירתכם, ייתכן שכאשר יהיה קשה, תרצו [לא ברור], „אונס רחמנא פטריה“, כפי שאומרת הגמרא. על כך אמר הקב"ה: „אנכי ה' אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים“ — על מנת כן הוצאתיך שתהיו משועבדים לי. הקב"ה פעל אצל יהודים שיהיה שעבוד שבא מצדו כביכול, והשעבוד הזה הוא שעבוד בתכלית. ההתמסרות הזאת היא התמסרות שאין לה הגבלות, ושום העלם והסתר אינו יכול לעצור אותה. ולכן ראו אצל יהודים בכל התקופות ובכל המצבים, גם בתקופות הקשות ביותר ובהעלמות וההסתרים הקשים ביותר, ואפילו כשהיו הבלבולים הגדולים ביותר והקשיים הגדולים ביותר — בכל זאת יהודים עמדו תמיד במסירות נפש ולמדו תורה, ולמדו במסירות נפש. נמצא שמ„כפה עליהם הר כגיגית“ — מצד היהודים יש [לא ברור], מלמעלה, מצדו של הקב"ה, שעבוד מלמעלה; הקב"ה משעבד את היהודים אליו. וזה מה שאמר אדמו"ר הצמח צדק לחסיד: אדרבה, העובדה שאין לי חשק ובכל זאת אני לומד תורה — נובעת ממקום עמוק הרבה יותר, מכך שהקב"ה נותן לנו כוח. והכוחות שהקב"ה נותן הם בלי גבול, ולכן ליהודי יש כוחות בלי גבול להתמסר לתורה ולעבודה, לעבוד את הקב"ה בכל מעמד ומצב. ולפעול שעל ידי היגיעה יהיה „ומצאת“. עכשיו, בימי התשלומין של חג השבועות —
28:47 און ווייל עס קומט פון אייער בחירה, קען זיין אז ווען עס וועט שווער ווערן, וועט איר וועלן [לא ברור], „אונס רחמנא פטריה“, ווי די גמרא זאגט. אויף דעם האט דער אויבערשטער געזאגט: „אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים“ — על מנת כן הוצאתיך שתהיו משועבדים לי. אז דער אויבערשטער האט געפועלט ביי אידן אז עס איז דא א שעבוד וואס קומט מצד דעם אויבערשטן כביכול, און דער שעבוד איז א שעבוד בתכלית. די איבערגעגעבנקייט איז אן איבערגעגעבנקייט וואס האט נישט קיין הגבלות, און קיין שום העלם והסתר קען עס נישט אפשטעלן. און מצד דעם האבן אידן אין אלע תקופות, אין אלע מצבים, געזען ביי די שווערסטע תקופות און די שווערסטע העלמות והסתרים, און אפילו ווען עס זענען געווען די גרעסטע בלבולים און די גרעסטע שוועריקייטן — פונדעסטוועגן זענען אידן שטענדיג געשטאנען מיט מסירת נפש און געלערנט תורה, און געלערנט מיט מסירת נפש. איז קומט אויס אז פון דעם „כפה עליהם הר כגיגית“ — מצד אידן איז דא [לא ברור], מלמעלה מצד דעם אויבערשטן, א שעבוד מלמעלה, דער אויבערשטער מאכט משועבד אידן צום אויבערשטן. און דאס איז וואס דער צמח צדק האט געזאגט צום חסיד, אז אדרבה, דאס וואס איך האב קיין חשק נישט און פונדעסטוועגן לערן איך תורה — דאס נעמט זיך פון אסאך טיפער, דאס נעמט זיך פון דעם וואס דער אויבערשטער גיט אונז כח. און די כוחות וואס דער אויבערשטער גיט איז אן א גבול, און דערפאר האט א איד כוחות אן א גבול, אז ער קען זיך איבערגעבן טאקע צו תורה און עבודה, דינען דעם אויבערשטן בכל מעמד ומצב. און אויפטאן אז דורך דעם יגיעה און „ומצאת“, איז יעצט אין די ימי התשלומין פון חג השבועות —
30:15 צריך אכן לקבל על עצמנו את העול: „כל המקבל עליו עול תורה מעבירין ממנו עול מלכות ועול דרך ארץ“. על אף כל הקשיים וכל הבלבולים — שנוכל כבר ללמוד תורה. „כל המקיים את התורה מעוני סופו לקיימה מעושר“. שנזכה כבר ללמוד תורה בחירות אמיתית. ובקרוב בקרוב בימינו ממש, שנזכה כבר ונוכל אכן ללמוד תורה בחירות אמיתית, שכן „לא נתאוו החכמים והנביאים לימות המשיח אלא כדי שיהיו פנויים בתורה וחכמתה“, „ומלאה הארץ דעה את ה' כמים לים מכסים“.
30:15 דארף מען זיך טאקע נעמען אויף זיך דעם עול, „כל המקבל עליו עול תורה מעבירין ממנו עול מלכות ועול דרך ארץ“. די אלע שוועריקייטן, די אלע בלבולים — אמאל זאל מען טאקע קענען לערנען תורה. „כל המקיים את התורה מעוני סופו לקיימה מעושר“. אמאל זאל מען לערנען תורה בחירות אמיתית. ובקרוב בקרוב בימינו ממש, אמאל זאל מען זוכה זיין, אמאל זאל מען קענען טאקע לערנען תורה בחירות אמיתית, וואס „לא נתאוו החכמים והנביאים לימות המשיח אלא כדי שיהיו פנויים בתורה וחכמתה“, „ומלאה הארץ דעה את ה׳ כמים לים מכסים“.