לעבן חסידות · פרק 4 · 2021-12-26 · 35:15
פרשת וארא און כ״ד טבת - עבודת התשובה על פי דרך החסידות.
תיאור הפרק
פרשת וארא און כ״ד טבת יום הילולא פון דעם אלטער רבי נ״ע זי״ע עבודת התשובה על פי דרך החסידות. ד׳ לשונות של גאולה ד׳ אופנים אין תשובה
השמע המקורי · הערך על הרב אשר פרקש בחב"דפדיה
תמלול אוטומטי מהשמע, ותרגום מכונה לעברית. קישורים לחב"דפדיה נוספו אוטומטית.
00:00 אנחנו נמצאים בשבוע של שבת פרשת וארא. זהו גם השבוע של כ״ד טבת. כ״ד טבת הוא יום היארצייט, יום ההילולא, של אדמו״ר הזקן. הרי אנחנו קשורים מאוד לאדמו״ר הזקן. אחד מגדולי החסידים של אדמו״ר הזקן היה החסיד הידוע ר׳ אייזיק מהומיל. רבי יצחק אייזיק אפשטיין, המכונה ר׳ אייזיק מהומיל, היה ידוע כגאון עצום בנגלה, בקבלה ובחסידות. בצעירותו בא ר׳ אייזיק מהומיל ממשפחה גדולה וחשובה, מן המשפחות הליטאיות. שם משפחתו היה אפשטיין. משפחת אפשטיין הייתה משפחה גדולה וחשובה של רבנים דור אחר דור. וכאשר אדמו״ר הזקן עבר בערים ויטבסק, שקלוב ווילנה, וידוע שאז הצטרפו עשרות ומאות אברכים ללימוד החסידות, שמע על כך ר׳ אייזיק מהומיל. הוא היה אז צעיר, בחור בן שש־עשרה, ועזב את ביתו ונסע לליאזנא, ונעשה לאחד מחשובי תלמידיו של אדמו״ר הזקן. כשהגיע לשם בגיל שש־עשרה כבר היה עילוי ובעל ראש גאוני. כך, כשהגיע לאדמו״ר הזקן בגיל שש־עשרה, כבר למד את הש״ס שבע פעמים. וכשהגיע לאדמו״ר הזקן והתקבל אצלו, שקע בתורת החסידות, לצד לימוד נגלה במשך שעות רבות. הוא למד גם חסידות, ולא
00:00 מיר געפינען זיך אין דער וואך פון שבת פרשת וארא. דאס איז אויך די וואך פון כ״ד טבת. כ״ד טבת איז די יארצייט, יום הילולא, פון אלטן רבי׳ן. מען איז דאך שטארק פארבונדן מיטן אלטן רבי׳ן. איינער פון די גרעסטע חסידים פון אלטן רבי׳ן איז געווען דער חסיד הידוע ר׳ אייזיק האמלער. רבי יצחק אייזיק אפשטיין, וועלכער מען רופט ר׳ אייזיק האמלער, איז ידוע געווען אלס א גאון עצום אין נגלה, אין קבלה, אין חסידות. אין דער צייט ווען ר׳ אייזיק האמלער איז געווען יונג, איז ער געקומען פון א גרויסער, חשובער משפחה פון די ליטווישע משפחות. זיין משפחה־נאמען איז געווען אפשטיין. אפשטיין איז געווען א גרויסע, חשובע משפחה פון רבנים דור אחר דור. און ווען דער אלטער רבי איז אריבערגעפארן אין די שטעט, אין וויטעבסק, שקלוב און אין ווילנע, און ס׳איז ידוע אז דעמאלט צענדליגער און הונדערטער יונגעלייט האבן זיך צוגעזעצט צו לערנען חסידות, האט ר׳ אייזיק האמלער דאס געהערט. ער איז דעמאלט געווען א יונגער מאן, א יונגער זעכצן־יעריגער בחור, איז ער אוועק פון שטוב און געפארן קיין ליאזנע, און ער איז געווארן איינער פון די חשובסטע תלמידים פון אלטן רבי׳ן. אין דער צייט איז ער געקומען ביי זעכצן יאר אלט, ווען ער איז שוין געווען אן עילוי און א געניאלער קאפ. אזוי, ווען ער איז געקומען צום אלטן רבי׳ן ביי זעכצן יאר אלט, האט ער שוין אפגעלערנט דעם ש״ס זיבן מאל. און ווען ער איז געקומען צום אלטן רבי׳ן און האט זיך אנגענומען, האט ער זיך אריינגעלייגט אין תורת החסידות, צוזאמען דערמיט וואס ער האט געלערנט נגלה ריבוי שעות, און אויך געלערנט חסידות, און ניט
01:58 רק זאת — הוא השקיע בחסידות את כל נשמתו. חסידים מספרים על אותה תקופה שעבודת ה׳ שלו הייתה חזקה כל כך, עד שפעם קרא אדמו״ר הזקן לחסידים המבוגרים, חסידים שעוד היו אצל המגיד ממעזריטש, וחלקם אף ראו את הבעל שם טוב. אדמו״ר הזקן קרא לזקני החסידים והראה להם פתק, פדיון נפש, קוויטל, שכתב ר׳ אייזיק מהומיל, הבחור הצעיר. מה היה כתוב בו? שורה אחת בלבד: ״נפש השפלה והמעולה, איך תזכה אל פני השם ברוך הוא״. ר׳ אייזיק כותב על עצמו, כשהוא מבקש מאדמו״ר הזקן בפדיון הנפש: ״נפש השפלה והמעולה״. הוא כותב על עצמו מתוך שפלות: ״איך תזכה אל פני השם ברוך הוא״ — הוא רוצה להתקרב לקדוש ברוך הוא. אדמו״ר הזקן אמר לחסידים: ״ראו מה כותב בחור צעיר, אברך צעיר, ילד צעיר, ומה הוא מבקש״. אדמו״ר הזקן הביא זאת לשבח, להראות את צימאונה של נשמת ר׳ אייזיק ואת רצונו להתקרב לחסידות. ואכן ישנו מכתב עשיר מאוד של ר׳ אייזיק מהומיל, שכתב בשנותיו המאוחרות, ובו הוא מספר כיצד התקרב לחסידות וכיצד הגיע לאדמו״ר הזקן. והוא אכן מספר שם שכאשר הגיע לאדמו״ר הזקן ושמע על עניין אחדות הוי׳,
01:58 נאר דאס, ער האט זיך אריינגעלייגט אין חסידות מיט דער גאנצער נשמה. חסידים דערציילן פון דער צייט אז זיין עבודת השם איז געווען אזוי שטארק, ווי מ׳זעט אז אמאל האט דער אלטער רבי אריינגערופן די עלטערע חסידים, חסידים וואס זענען נאך געווען ביים מעזריטשער מגיד, און א טייל פון זיי האבן אפילו נאך געזען דעם בעל שם טוב. דער אלטער רבי האט אריינגערופן די זקני החסידים, און ער האט זיי געוויזן א צעטל, א פדיון, א קוויטל וואס ר׳ אייזיק האמלער, דער יונגער בחור, דער יונגער מאן, האט געשריבן. וואס איז דארט געשטאנען? עס איז דארט געשטאנען אין גאנצן איין שורה: ״נפש השפלה והמעולה, איך תזכה אל פני השם ברוך הוא״. ר׳ אייזיק שרייבט אויף זיך, ווען ער בעט דעם אלטן רבי׳ן אין פדיון נפש, שרייבט ער: ״נפש השפלה והמעולה״. ער שרייבט אויף זיך מיט א שפלות: ״איך תזכה אל פני השם ברוך הוא״ — ער וויל ווערן נאנט צום אויבערשטן. דער אלטער רבי האט געזאגט צו די חסידים: ״גיט א קוק וואס א יונגער בחור, א יונגער מאן, א יונגער אינגל, שרייבט, וואס ער בעט״. דאס האט דער אלטער רבי געברענגט למעליותא, ארויסגעברענגט ווי אזוי דער צמאון פון ר׳ אייזיקס נשמה, ווי אזוי ער האט געוואלט זיך צוציען צום חסידות. און עס איז טאקע פאראן א בריוו, גאר א רייכער בריוו פון ר׳ אייזיק האמלער, וואס ער שרייבט אין זיינע עלטערע יארן, און ער דערציילט ווי אזוי ער איז נתקרב געווארן צום חסידות און ווי אזוי ער איז געקומען צום אלטן רבי׳ן. און ער דערציילט טאקע דארט ווי אזוי, דורך דעם וואס ער איז געקומען צום אלטן רבי׳ן, און ער הערט דעם ענין פון אחדות הוי׳,
03:43 עניין אחדות השם — אדמו״ר הזקן גילה את האמת, את האמת לאמיתו של אחדות השם, של ״אין עוד מלבדו״, של ההתמסרות האמיתית והביטול האמיתי לקדוש ברוך הוא. ועניין אחדות השם האמיתי נגע בו כל כך, שהוא התחנן. והוא כותב בלשונו: ״[לא ברור]״. הוא כותב באיזו עקשנות התחנן, וכיצד התחנן לפני אדמו״ר הזקן בריבוי [לא ברור]. הוא ביקש מהרבי שיעזור לו, שהאור האלוקי יאיר בו, שאמת אחדות הוי׳ תאיר בנשמתו ושהמסך יתרומם. ולאחר מכן הוא אכן היה מגדולי החסידים, החסיד ר׳ אייזיק מהומיל. הנקודה היא שהסיפור הזה הוא דוגמה לחסיד שהתקרב לאדמו״ר הזקן. לכך קשור מה שאומרים, שאדמו״ר הזקן עשה בעלי תשובה. ידועים הסיפורים של כ״ד טבת, הסיפור שסיפר אדמו״ר הרש״ב בכ״ד טבת. אחר כך חזר וסיפר אותו אדמו״ר הריי״צ, ובהמשך גם הרבי היה מספר את הסיפור בכמה התוועדויות של כ״ד טבת, בקשר לכ״ד טבת. הנקודה בסיפור היא שלאדמו״ר האמצעי היה חלום. אה, את הסיפור הזה סיפר אדמו״ר הרש״ב; הרבי נשיא דורנו — אדמו״ר הרש״ב סיפר.
03:43 דעם ענין פון אחדות השם — דער אלטער רבי האט מגלה געווען דעם אמת, דעם אמת לאמיתו פון אחדות השם, פון אין עוד מלבדו, פון דעם אמת׳ן איבערגעגעבנקייט, אין אמת׳ן ביטול צום אויבערשטן. און דער אמת׳ער ענין פון אחדות השם האט זיך ביי אים געפילט אזוי פיל, אז ער האט זיך געבעטן. און ער שרייבט אין לשון: ״[לא ברור]״. ער שרייבט אזוי, מיט וואס פאר אן עקשנות ער האט זיך אויסגעבעטן. און ער האט זיך איינגעבעטן ביים אלטן רבי׳ן מיט ריבוי [לא ברור], ער האט געבעטן דעם רבי׳ן אז ער זאל אים העלפן, אז ביי אים זאל לייכטן דער אור אלקי. עס זאל ביי אים לייכטן דער אמת פון אחדות הוי׳ אין דער נשמה, און אז עס זאל זיך אויפהייבן דער מסך. און דאס איז דא געווען שפעטער, איז ער געווען פון די גדולי החסידים, דער חסיד ר׳ אייזיק האמלער. די נקודה איז, אז דער סיפור איז א דוגמא פון א חסיד וואס איז נתקרב געווארן צום אלטן רבי׳ן. אויף דער נקודה איז דער ענין וואס מ׳זאגט, אז דער אלטער רבי האט געמאכט בעלי תשובה. ס׳איז ידוע די סיפורים פון כ״ד טבת, דער סיפור וואס דער רבי רש״ב דערציילט אויף כ״ד טבת, שפעטער האט דער רבי ריי״צ, דער פריערדיקער רבי, איבערדערציילט, און שפעטער אויך דער רבי, אין כמה פארברענגענס פון כ״ד טבת, פלעגט דער רבי דערציילן דעם סיפור בקשר צו כ״ד טבת. די נקודה פון דעם סיפור איז, אז ביים מיטלערן רבי׳ן איז געווען א חלום. אה, דעם סיפור דער רבי רש״ב דערציילט, רבי נשיא דורנו — דער רבי רש״ב דערציילט.
05:24 בהתוועדות של כ״ד טבת, [לא ברור], הוא שהה אז בגרמניה, בווירצבורג, לצורכי רפואה, בשל עניינים שנזקק להם באותה תקופה, ושהה שם זמן־מה. באותה עת הייתה התוועדות, ובה הוא סיפר את הסיפור. הסיפור היה שפעם התענה אדמו״ר האמצעי תענית חלום, ואדמו״ר הזקן נודע לו על כך. אדמו״ר הזקן לא רצה בכך, מפני שבריאותו של אדמו״ר האמצעי הייתה חלשה, והוא לא היה מרוצה מכך כלל. אחר כך דרש ממנו לספר מה היה החלום. עיקרו היה שראה בחלום כמה וכמה צדיקים, והיה שם נהר. הנהר היה מלא מים, והמים זרמו בסערה גדולה וברעש גדול. היה קרש שהוביל מגדה אחת של הנהר לגדה השנייה. כמה וכמה מגדולי הצדיקים עלו על הקרש, והוא התנדנד. אחר כך ראה שאדמו״ר הזקן, אביו — כן, זה היה חלומו של אדמו״ר האמצעי, הבן — שאביו, אדמו״ר הזקן, הלך על הקרש מגדה אחת לשנייה, והקרש עמד חזק, יציב ואיתן, והוא
05:24 אין א פארברענגען פון כ״ד טבת, [לא ברור], איז ער געווען דעמאלט אין דייטשלאנד, אין ווירצבורג, לצרכי רפואה, צוליב ענינים וואס ער האט דעמאלט געדארפט, און איז געווען דארטן א משך זמן. איז געווען דעמאלט א פארברענגען, און אין יענעם פארברענגען האט ער דערציילט דעם סיפור. דער סיפור איז געווען אז דער מיטעלער רבי האט אמאל געמאכט א תענית חלום, און דער אלטער רבי האט דערוואוסט פון דעם. דער אלטער רבי האט נישט געוואלט, ווייל דער מיטעלער רבי איז געווען שוואך אין געזונט, און דער אלטער רבי איז געווען זייער נישט צופרידן. שפעטער האט ער געמאנט ביי אים אז ער זאל דערציילן וואס איז געווען דער חלום. און די נקודה איז געווען, אז ער האט געזען אין חלום ווי אזוי עס זענען געווען דארטן כמה וכמה צדיקים, און עס איז געווען א טייך. דער טייך איז געווען פול מיט וואסער, און דאס וואסער איז געגאנגען מיט א גרויסן שטורעם, מיט א גרויסן רעש. און עס איז געווען א ברעט, א שטיק קרש, וואס איז געגאנגען פון איין זייט טייך צום צווייטן זייט טייך. און עס זענען ארויפגעגאנגען אויף דעם ברעט כמה וכמה פון די גדולי הצדיקים, און דער ברעט האט זיך געשאקלט. און דערנאך האט ער געזען אז דער אלטער רבי, זיין טאטע — יא, דאס איז געווען א חלום פון מיטעלערן רבי׳ן, דעם זון — אז דער טאטע, דער אלטער רבי, איז געגאנגען אויפן ברעט פון איין זייט צום צווייטן, און עס איז געגאנגען שטארק, שטייף און פעסט, און ער איז
06:51 לא — הוא לא התנודד. והדבר גרם לו עוגמת נפש גדולה; לא ברור למה, איש אינו מבין. כך מקובל הסיפור, רבי מפי רבי. ולכן הוא צם. אדמו"ר הזקן הסביר שסיבת החלום היא שהצדיקים האחרים עסקו יותר בעבודת הצדיקים, עסקו יותר בצדיקים; מה שאין כן הוא, אדמו"ר הזקן, שעיקר עיסוקו היה בעשיית בעלי תשובה. ומשום שעסק בעשיית בעלי תשובה, הוא ראה בכך את הרמז שבחלום: שהוא הולך בחוזקה, עובר בתוך המים. הפירוש הוא שישנם מים הזידונים, אותם מים שהם למעשה המים רבים. העובדה שאדמו"ר הזקן האיר נשמות יהודיות ועורר אותן לעבודת התשובה — זו הייתה הזכות שעמדה לו; זהו עניין הליכתו בחוזקה וביציבות. אבל מהו עניינם של בעלי התשובה? אומרים שאדמו"ר הזקן עשה בעלי תשובה רבים. כן, זהו אחד החידושים העיקריים של תורת החסידות: שעניין התשובה אינו רק על חטא ועוון. כידוע, אדמו"ר הזקן כותב זאת כמה פעמים בליקוטי תורה ואומר כמה פעמים, שעניין התשובה אינו רק כשאדם עובר עבירה
06:51 נישט — ער האט זיך נישט געשאקלט. און דאס האט ביי אים גורם געווען א גרויסע עגמת נפש, נישט קלאר פארוואס, קיינער פארשטייט. די מעשה איז אזוי מקובל רבי מפי רבי. און דערפאר האט ער געפאסט. דער אלטער רבי האט מסביר געווען, אז די סיבה פון דעם חלום, וואס עס טוט זיך מיט דעם, איז אז די אנדערע צדיקים זענען געווען מער עוסק אין עבודת הצדיקים, זיי האבן געטון מער מיט צדיקים, משא״כ ער, דער אלטער רבי, זיין עסק איז געווען אין אן אופן פון עשיית בעלי תשובה. און ווייל דאס האט געטון אין דער עבודה פון עשיית בעלי תשובה, דערפאר האט ער געזען אז דאס איז דער רמז אין דעם חלום: אז ער גייט שטארק, ער גייט דורך די וואסער. איז דער אויסטייטש, איז פאראן די מים הזידונים, דאס איז די וואסער פון דעם למעשה, די מים רבים. און דאס וואס דער אלטער רבי האט אויפגעלויכטן, ער האט באלויכטן אידישע נשמות און האט זיי מעורר געווען אין דער עבודה פון תשובה — דאס האט געפעלט דעם זכות; דאס איז געווען דער ענין וואס ער איז געגאנגען שטארק און פעסט. וואס איז אבער דער ענין פון די בעלי תשובה? מ׳רעדט אז דער אלטער רבי האט געטון ריבוי בעלי תשובה. יא, דאס איז איינער פון די חידושים עיקריים פון תורת החסידות, אז דער ענין התשובה איז נישט נאר אויף חטא ועוון. איז ידוע, ער שרייבט דאס כמה פעמים אין לקוטי תורה, כמה פעמים זאגט ער, אז נישט נאר ווען מ׳טוט אן עבירה איז דער ענין התשובה
08:22 ואינו דווקא על חטא ועוון. אומר אדמו"ר הזקן, צריך לדעת שעיקר עניין התשובה הוא ״והרוח תשוב אל האלקים אשר נתנה״. תשובה אינה רק על חטאים; תשובה היא מצב נפשי שבו היהודי מתחבר עם אלוקות, היהודי נעשה דבר אחד עם אלוקות. ובזה, אפילו יהודי שהוא תלמיד חכם, עובד אלוקים, ואפילו צדיקים — גם הם צריכים את עניין התשובה. עד שמביאים מהזוהר את העניין של משיח צדקנו, שמשיח ״אתא לאתבא צדיקיא בתיובתא״. כשמשיח יבוא, אפילו צדיקים יעשו תשובה. כלומר, אז יתגלה שעניין התשובה אינו קשור רק לחטאים ועוונות, אלא זהו עניין התשובה. וכשרואים כיצד הדבר מתגלה, אחד המקומות העיקריים שבהם רואים זאת, בפרט, הוא בחב"ד: עניין התשובה מצד ״והרוח תשוב״. ועבודת התשובה היא שהיהודי ילך תמיד ויתקרב יותר, יעמיק יותר בהתקשרותו לאלוקות. ורואים זאת בסיפורים על [לא ברור]. לפעמים היה יהודי צדיק, לפעמים היה יהודי תלמיד חכם, לפעמים היה בקי בש"ס, לפעמים היה עילוי — זה היה [לא ברור]. אבל כשהוא בא אל האדמו"ר, הוא דיבר על נפשו השפלה, על הדרך שבה יוכל להתקרב לקדוש ברוך הוא, והדבר עורר בו תשובה אמיתית. ועניין התשובה נמצא כעת בחסידות, בפרשת וארא. בכלל, אנו נמצאים כעת בתקופה שנקראת תקופת שובבי"ם. עניין שובבי"ם קשור לתשובה. זהו זמן לתיקון עניינים בלתי רצויים, זמן תשובה. בחסידות חב"ד לא מדברים הרבה על עניין שובבי"ם, אבל כן מדברים על השאלה שאדמו"ר הזקן מעלה: מדוע דווקא בזמן של שמות, וארא, בא, בשלח, יתרו, משפטים? אלו ראשי התיבות שובבי"ם. וזהו ״שובו בנים שובבים״, כפי שאומרת הגמרא.
08:22 אויף חטא ועוון דווקא. זאגט דער אדמו״ר, עס דארף זיין ידוע, אז עיקר ענין התשובה איז ״והרוח תשוב אל האלקים אשר נתנה״. תשובה איז נישט נאר אויף חטאים; תשובה איז א מצב הנפש, אז דער איד ווערט מחובר מיט אלקות, דער איד ווערט איין זאך מיט אלקות. און בזה, אפילו א איד וואס איז א תלמיד חכם, אן עובד אלקים, און אפילו צדיקים, אויך זיי דארפן זיין אין דעם ענין פון תשובה. ביז מ׳ברענגט פון זוהר דעם ענין פון משיח צדקנו, אז משיח ״אתא לאתבא צדיקיא בתיובתא״. ווען משיח וועט קומען, וועלן אפילו צדיקים טון תשובה. דאס הייסט, אז עס וועט זיך אנטפלעקן אז דער ענין התשובה איז נישט נאר פארבונדן מיט חטאים ועוונות, נאר דער ענין התשובה. און ווען דו זעסט ווי דאס ווערט אנטפלעקט, איינער פון די ענינים עיקריים וואו דו זעסט דאס אנטפלעקט, בפרט, זעסטו אין חב״ד דעם ענין פון תשובה מצד ״והרוח תשוב״. און די עבודה פון תשובה איז, אז דער איד זאל שטענדיק גיין נענטער, טיפער, מיט זיין התקשרות צו אלקות. און דאס זעט מען אין סיפורים פון [לא ברור]. אמאל איז געווען א איד א צדיק, אמאל איז געווען א איד א תלמיד חכם, אמאל איז ער געווען בקי בש״ס, אמאל איז ער געווען אן עילוי, דאס איז געווען [לא ברור]. אבער בשעת ער איז געקומען צום אדמו״ר, האט ער גערעדט מיט זיין נפש השפלה, ווי אזוי ער זאל זיך דערנענטערן צום אייבערשטן ברוך הוא, און דאס האט ביי אים מעורר געווען אן אמת׳ן אופן פון תשובה. און דער ענין התשובה טרעפט זיך היינט אין חסידות, בפרשת וארא. בכלל, מיר שטייען יעצט אין א תקופה וואס הייסט די תקופה פון שובבי״ם. דער ענין פון שובבי״ם איז פארבונדן מיט תשובה. דאס איז די צייט פון תיקון אויף ענינים בלתי רצויים, א זמן תשובה. אין חסידות חב״ד רעדט מען נישט אסאך וועגן דעם ענין פון שובבי״ם, אבער מען רעדט וועגן דעם ענין, אז דער אדמו״ר זאגט, מען ברענגט עס, פארוואס דווקא אין דער צייט פון שמות, וארא, בא, בשלח, יתרו, משפטים? דאס איז ראשי תיבות שובבי״ם. און דאס איז ״שובו בנים שובבים״, ווי די גמרא זאגט.
10:26 הפסוק אומר: ״שובו בנים שובבים״. דווקא בשבעת השבועות, משמות עד משפטים, ואפילו עד תצוה. בשבעת השבועות הללו, שהם זמן התשובה, הרבי מבאר, על פי מאמר של אדמו"ר הזקן, את עניין התשובה שאנו מדברים עליו. תשובה פירושה שהיהודי, הנשמה, יכול לעלות ממצב נמוך יותר ויותר, להתקרב ולהתחבר לאלוקות. ובפרשיות משמות עד תרומה־תצוה, בכל הפרשיות האלה, רואים כיצד הנשמה יוצאת מגלות מצרים, מן הגלות העמוקה, ועולה יותר ויותר. רואים את מעלת כוח התשובה, כיצד הנשמה מתחילה לעלות. פרשת שמות היא גלות הנשמה של ישראל. עם ישראל, כפי שהיה בתחילת ספר שמות, היה בגלות מצרים, ושם היו היהודים בקושי הגדול ביותר. ומשם הם התעוררו מאפלה לאור גדול, משעבוד לגאולה. והקדוש ברוך הוא מוציא אותם משם ביד חזקה, ובכל פרשה רואים כיצד היהודים עולים יותר ויותר. הרבי מבאר: זה מתחיל בשמות, אחר כך עוברים לוארא, ומוארא עוברים לבא. ובכל פעם היהודים עולים יותר ויותר. וזה מביא לידי ביטוי את כוח התשובה של היהודים. והעניין הקדוש שהרבי מסביר הוא שעבודת התשובה אינה להתבונן בבוץ ולחשוב על השפלות, על הלכלוך ועל העניינים הבלתי רצויים. להפך, כוח התשובה הוא שהיהודי יחשוב כיצד הקדוש ברוך הוא, ברחמיו המרובים, אוהב אותנו. וזהו הכוח: אפילו כשהיהודי נמצא במצב של ״ערות הארץ״, בתכלית השפלות, משם — ״בנו בחרת״; והקדוש ברוך הוא מושך אותנו מתוך הבוץ העמוק, מעלה אותנו ומוציא אותנו מן הקצה אל הקצה: ממצרים, ערות הארץ, אל קריעת ים סוף, מתן תורה והמשכן — הגילויים הגדולים ביותר. והעניין הוא שזוהי תשובה אמיתית, והיא מרוממת את היהודי להיות עם הקדוש ברוך הוא בשמחה ובטוב לבב. וזהו האמיתי
10:26 דער פסוק זאגט: „שובו בנים שובבים“. דווקא אין די שבעה שבועות, פון שמות ביז משפטים, אפילו ביז תצוה. אין די שבעה שבועות, וואס דאס איז זמן התשובה, איז דער רבי מבאר אין א מאמר פונעם אלטן רבי, אז דער ענין התשובה איז אן ענין וואס מיר רעדן וועגן אים. תשובה איז אז דער איד, די נשמה, קען פון א טיפן מצב ארויפגיין העכער און העכער, און זיך דערנענטערן און זיך פארבינדן מיט אלקות. און אין די פרשיות פון שמות ביז תרומה־תצוה, אין אלע די פרשיות, זעט מען ווי די נשמה גייט ארויס פון גלות מצרים, פון דער טיפער גלות, און זי גייט העכער און העכער. מען זעט די מעלה, דעם כח התשובה, ווי די נשמה הייבט אן. פרשת שמות איז דער גלות הנשמה פון ישראל. עם ישראל, ווי זיי האבן אנגעהויבן, אין אנהייב פון שמות, איז געווען גלות מצרים, און דארט זענען די אידן געווען אין דעם גרעסטן קושי. און פון דארטן האבן זיי זיך דערוועקט פון אפלה לאור גדול, פון שעבוד לגאולה. און דאס ברענגט זיי ארויס ביד חזקה, און אין יעדער פרשה זעט מען ווי די אידן גייען העכער און העכער. דער רבי איז מבאר: עס הייבט זיך אן פון שמות, און דערנאך גייט מען צו וארא, און פון וארא גייט מען צו בא. און יעדעס מאל גייען די אידן העכער און העכער. און דאס ברענגט דעם כח התשובה פון די אידן. און דער הייליקער ענין וואס דער רבי איז מסביר, אז די עבודה פון תשובה איז נישט אז מען זאל זיך אריינקוקן אין בלאטע און טראכטן וועגן דער שפלות, דעם לכלוך און די ענינים בלתי רצויים. פארקערט, דער כח התשובה איז אז דער איד זאל טראכטן ווי דער אויבערשטער, ברחמיו המרובים, האט אונז ליב. און דאס איז דער כח: אפילו ווען דער איד געפינט זיך אין א מצב פון „ערות הארץ“, אין תכלית השפלות, פון דארטן „בנו בחרת“, און דער אויבערשטער שלעפט אונז ארויס פון דער טיפער בלאטע, און ער הייבט אונז אויף און נעמט אונז ארויס פון קצה אל קצה, פון מצרים, ערות הארץ, אין דעם מצב פון קריעת ים סוף, מתן תורה, משכן — די גרעסטע גילויים. און דער ענין איז אז דאס איז אמת'ע תשובה, און דאס הייבט אויף דעם איד צו זיין מיטן אויבערשטן בשמחה וטוב לבב. און דאס איז דער אמת'ער
12:43 עניין התשובה. אני מעיין במאמר חסידות של אדמו"ר הזקן, לכבוד כ״ד טבת, על הפרשה, כפי שהיא מתבארת במאמריו של אדמו"ר הזקן. עניין התשובה בפרשת וארא הוא עניין גדול מאוד, ומן הסתם הוא קשור לזה. במאמריו של אדמו"ר הזקן אנחנו מוצאים מאמרים העוסקים בעניין התשובה. אחד מהם הוא מאמר נורא. אדמו"ר הריי"צ סיפר, והרבי מביא זאת גם ב״היום יום״, שאדמו"ר הזקן היה חוזר על המאמר הזה בכל שנה. הוא נקרא מאמר וארא. זה היה מאמר חריף, לא מאמר רגיל: הוא דיבר על ענייני תשובה באופן חריף מאוד ועמוק מאוד. אדמו"ר הזקן היה חוזר עליו פעמים רבות. אצל החסידים היה זה מאמר שעורר רעד נורא והתעוררות גדולה, באופן שבו היה אומר אותו, אף שחזר על אותו מאמר בכל שנה. ובמאמר ההוא אדמו"ר הזקן מדבר על עניין התשובה באופן עמוק מאוד, באופן נפלא ביותר. את המאמר הזה הרבי חזר ואמר אחר כך, בהתוועדות הראשונה של תשי״ב, שבה נאמר מאמר וארא. הרבי חזר על מאמרו של אדמו"ר הזקן כמעט מילה במילה. מספרים שכאשר הרבי אמר את המאמר, הוא עמד ובכה בבכיות נוראות. הנקודה שעולה במאמר היא זו: חז״ל אומרים ״אין ישראל נגאלין אלא בתשובה״. גם הרמב״ם מביא זאת בהלכות תשובה, שלפני שבאים
12:43 ענין התשובה. איך קוק אריין אין א מאמר חסידות פונעם אלטן רבי, מיט וועלכן לכבוד כ״ד טבת, וועגן דער פרשה, ווי עס ווערט מבואר אין אלטן רבינ'ס מאמרים. דער ענין התשובה אין פרשת וארא איז זייער גרויס, מן הסתם איז דאס שייך צו דעם ענין. אבער מיר געפינען אין אלטן רבינ'ס מאמרים מאמרים וועגן דעם ענין התשובה. איינער פון די מאמרים, דאס איז א מורא'דיגער מאמר, און דאס איז דער מאמר וואס דער רבי האט דערציילט, אז דער אלטער רבי פלעגט זאגן — דער פריערדיקער רבי, דער רבי ריי״צ, דערציילט עס, דער רבי ברענגט עס אויך אין „היום יום“ — אז עס איז געווען א מאמר וואס דער אלטער רבי פלעגט חזר'ן יעדעס יאר. עס האט געהייסן דער מאמר וארא. דאס איז געווען א שארפער מאמר, נישט קיין מאמר הרגיל; ער האט גערעדט וועגן עניני תשובה אויף א גאר שארפן אופן, גאר א טיפן אופן. און דאס פלעגט ער איבערחזר'ן כמה וכמה פעמים. ביי חסידים איז דאס געווען א מאמר וואס האט געפילט מיט א מורא'דיגן ציטער, א מורא'דיגע התעוררות, ווי אזוי דער מאמר פלעגט זאגן, הגם ער פלעגט חזר'ן דעם זעלבן מאמר יעדעס יאר. און אין יענעם מאמר רעדט דער אלטער רבי דעם ענין התשובה אויף א גאר טיפן אופן, גאר, גאר, גאר געוואלדיגן אופן. די נקודה פון דעם מאמר — דער רבי האט עס חזר געווען שפעטער, אין דער ערשטער התוועדות פון תשי״ב איז דא דער מאמר וארא. דער רבי האט חזר געווען דעם אלטן רבינ'ס מאמר כמעט ווארט ביי ווארט. מען דערציילט אז ווען דער רבי האט געזאגט דעם מאמר, איז ער געשטאנען געוויינט מיט בכיות נוראות. די נקודה איז אן ענין וואס שטעלט זיך ארויס דא אין דעם מאמר: חז״ל זאגן „אין ישראל נגאלין אלא בתשובה“. און דער רמב״ם ברענגט עס אויך אין הלכות תשובה, אז קודם צו קומען
14:32 לגאולה צריכה להיות תשובה. מהו עניין התשובה בקשר לגאולה? מה מובן מזה? שהתשובה אינה יכולה להיות רק על חטא ועוון. אומרים ״אין ישראל נגאלין אלא בתשובה״; כלומר, אפילו יהודי שאין לו חטאים ועוונות צריך לעשות תשובה. השאלה היא: איך מגיעים למצב של תשובה, לגאולה? צריך להיות עניין הגאולה. מה פירוש ״אין ישראל נגאלין אלא בתשובה״? מדוע עניין התשובה נוגע לביאה לגאולה? מכאן מבארים שעניין התשובה הוא ״לאשתאבא בגופא דמלכא״, שכך יהיה. עניין התשובה הוא האופן שבו יהודי מתקשר ונעשה אחד, כביכול, עם הקב״ה עצמו. הוא מביא שתשובה, כפי שנאמר גם בזוהר, היא עניין של בושה. ״בראשית״ — ״ירא בושת״, כך נאמר בזוהר. יש אפוא בתשובה עניין של בושה. הבושה שמדברים עליה כאן אינה רק הבושה על חטאים ועוונות, שגם היא כמובן בושה, להתבייש בעצמו. כאן מדובר על בושה באופן נעלה יותר: כשיהודי מתבונן לפני מי הוא עומד, שהוא עומד לפני מלך מלכי המלכים הקדוש ברוך הוא; כשהוא מתבונן בגדולתו של הקב״ה, בכך שהקב״ה הוא מלך כל הארץ, ושהוא למעלה עד אין קץ ולמטה עד אין תכלית, שעצמות ומהות אין סוף ברוך הוא הוא הבלי גבול האמיתי, [לא ברור] מכל הכוחות והמידות שהם מוגבלים,
14:32 צו דער גאולה דארף זיין תשובה. וואס איז דער ענין התשובה בקשר צו דער גאולה? וואס פון דעם איז פארשטאנדיק? אז דאס קען נישט זיין נאר אויף חטא ועוון. מען זאגט „אין ישראל נגאלין אלא בתשובה“; הייסט דאס, אז אפילו א איד וואס האט נישט קיין חטאים ועוונות, דארף אויך טאן תשובה. די שאלה איז: וויאזוי קומט מען צו דעם מצב התשובה, צו דער גאולה? עס דארף זיין דער ענין הגאולה. וואס איז דאס דער ענין פון „אין ישראל נגאלין אלא בתשובה“? פארוואס איז נוגע דער ענין התשובה צו קומען צו דער גאולה? איז ממילא טייטשט מען ארויס, אז דער ענין התשובה איז „לאשתאבא בגופא דמלכא“, אז עס זאל אזוי זיין. דער ענין התשובה איז, ווי אזוי דער איד פארבינדט זיך און ווערט איינס מיט, כביכול, דעם אויבערשטן אליין. ער ברענגט אז תשובה — עס שטייט אויך אין זוהר — תשובה איז אן ענין פון בושה. „בראשית“ — „ירא בושת“, שטייט אין זוהר. איז דא דער ענין פון תשובה, איז אן ענין פון בושה. די בושה וואס מען רעדט דא, דאס איז נישט נאר די בושה פון חטאים ועוונות, וואס דאס איז דאך אויך בושה, זיך שעמען פון זיך אליין. אבער דא רעדט מען וועגן דער בושה אין א העכערן אופן: אז בשעת א איד איז זיך מתבונן לפני מי ער שטייט, אז ער שטייט לפני מלך מלכי המלכים הקדוש ברוך הוא, אז ער איז זיך מתבונן אין דער גרויסקייט פונעם אויבערשטן, אז דער אויבערשטער איז מלך כל הארץ, און אז דער אויבערשטער איז למעלה עד אין קץ ולמטה עד אין תכלית, אז עצמות ומהות אין סוף ברוך הוא, וואס ער איז דער אמת'ער בלי גבול האמיתי, [לא ברור] פון אלע כוחות און אלע מדות וואס זענען מוגבל,
16:11 והוא עומד כאן למטה, עם נשמתו וגופו — כשיהודי מתבונן בזה, נופלת עליו בושה נוראה. אפילו יהודי שלומד תורה ומקיים מצוות, ויש לו אהבת ה׳ ויראת ה׳, חש בושה נוראה: מי אני ומה אני, שאני עומד כאן לפני הקב״ה. מהי הבושה הזאת? זו התשובה האמיתית, יראת בושת. זו התשובה האמיתית: בושה שמוציאה אותו ממדידותיו והגבלותיו. הוא מתבונן בכך שלגבי העמידה לפני מלך מלכי המלכים הקדוש ברוך הוא, אפילו כל עבודתו אינה בערך למה שצריך להיות. והבושה שהוא חש לפני הקב״ה מוציאה אותו מהגבלותיו, והוא מתמסר לקב״ה בתנועה נפלאה של ״אליך ה׳ נפשי אשא״. והתשובה הזאת היא רוח התשובה, התשובה האמיתית שמביאה לגאולה. אומר אדמו"ר הזקן שהעניין הזה קיים בכל המדרגות. במדרגה העליונה ביותר, אצל יהודי שהוא צדיק, שיש לו אהבת ה׳ ויראת ה׳ והוא מקיים תורה ומצוות בשלמות — כשהוא מתבונן בכך שלגבי אמיתת העצמות, לגבי אמיתת האין סוף, כל העבודה הזו כלא חשיב, נופלת עליו בושה נוראה. כך הוא במדרגות גדולות, אצל נשמות גבוהות. אבל העניין הזה קיים גם בנשמות נמוכות, בנשמות פשוטות. ישנה עבודת התשובה, שהיא ״ממצרים קראתי לבני״. בהמשך מביא אדמו"ר הזקן [לא ברור] חזק, נקודה חזקה בעבודת ה׳.
16:11 און ער שטייט דא למטה, געפינט זיך צוזאמען מיט נשמתו וגופו, אז בשעה א איד איז זיך מתבונן אין דעם, פאלט אויף אים א מורא׳דיגע בושה. אפילו א איד וואס לערנט תורה ומקיים מצוות, און ער האט אהבת השם ויראת השם, האט ער א מורא׳דיגע בושה פון דעם: מי אני ומה אני, איך שטיי דא פארן אויבערשטן. וואס איז די בושה? דאס איז די אמת׳ע תשובה, יראת בושת. דאס איז די אמת׳ע תשובה: א בושה וואס נעמט אים ארויס פון זיינע מדידות והגבלות. וואס ער טראכט זיך אריין, אז לגבי שטייענדיג לפני מלך מלכי המלכים הקדוש ברוך הוא, איז אפילו מיין גאנצע עבודה וואס איך טו, איז אויך שלא לפי ערך, ווי אזוי עס דארף זיין. און די בושה וואס ער האט פארן אויבערשטן נעמט אים ארויס פון זיינע הגבלות, און ער גיט זיך איבער צום אויבערשטן מיט א מורא׳דיגע תנועה פון „אליך ה׳ נפשי אשא“. און די תשובה, דאס איז דער רוח תשובה, די אמת׳ע תשובה וואס פירט צו גאולה. זאגט דער אלטער רבי, אז דער ענין איז דא אין אלע מדריגות. פון דער העכסטער מדריגה, פון א איד וואס איז א צדיק, און ער האט אהבת השם ויראת השם, און ער מקיים תורה ומצוות בשלימות. בשעה ער איז זיך מתבונן, אז לגבי אמיתת העצמות, לגבי אמיתת האין סוף, איז כל העבודה הזו כלא חשיב, פאלט אויף אים א מורא׳דיגע בושה. דאס איז ביי גרויסע מדריגות, ביי הויכע נשמות. אבער דער ענין איז פאראן אויך ביי נשמות נמוכות, ביי נשמות פשוטות. אז עס איז דא דער ענין העבודה פון תשובה, וואס דאס איז „ממצרים קראתי לבני“. דער אלטער רבי ברענגט אונטן א שטארקן [לא ברור], א שטארקע נקודה אין עבודת השם.
17:54 אדמו"ר הזקן אומר שישנו העניין של ״כי נער ישראל ואוהבהו״, פסוק בהושע: ״כי נער ישראל ואוהבהו״. יהודי אצל הקב״ה, כביכול, הוא כמו ילד קטן. ילד קטן, נער, שאביו אוהב אותו. ואהבת האב לילד גדולה כל כך, שלפעמים הילד, דווקא מפני שאביו אוהב אותו, יכול [לא ברור] מאביו; האב יודע שהוא אוהב אותו. ואז נוצר המצב של ״ממצרים קראתי לבני״. כשהיהודי, העולם, נמצא במצרים, הוא מביא בהמשך משל: האב רואה שהילד מנצל את אהבתו כדי [לא ברור]. אף שהאב קרוב אליו כל כך, הילד חושב שהוא יכול לעשות ככל העולה על רוחו, ומתחיל להתנהג בפראות. אז האב [לא ברור]. נוצר ריחוק. האב מתרחק ממנו. ופתאום הילד מתחיל להרגיש: איפה אבא שלי? את זה הוא לא יכול לשאת, לא יכול לסבול. והילד צועק: ״אבא, אבא, אני רוצה להיות איתך!״ והצעקה הזאת היא אמת העצמות שמתגלה, וזו התשובה, יציאת מצרים, היציאה ממצרים, ממיצרים וגבולים. היא מרוממת את היהודי ומקרבת אותו לקב״ה. ואדמו"ר הזקן מוסיף על כך עוד דבר נפלא, ש
17:54 דער אלטער רבי זאגט, אז עס איז דא דער ענין פון „כי נער ישראל ואוהבהו“. א פסוק אין הושע: „כי נער ישראל ואוהבהו“. א איד ביים אויבערשטן כביכול איז ווי א קליין קינד. א קליין קינד, א נער, א טאטע האט אים ליב. און די ליבשאפט פונעם טאטן צום קינד איז אזוי פיל, אז אמאל דער קינד, אדרבה, מצד דעם וואס דער טאטע האט אים ליב, קען זיך חוץ פונעם טאטן [לא ברור], ווייסט דער טאטע וואס דער איז אויף אים ליב. איז דא דער מצב פון „ממצרים קראתי לבני“. אז בשעה דער איד, דער עולם, אז ער געפינט זיך אין מצרים, ברענגט ער אונטן דעם משל: אז דער טאטע זעט אז דער קינד נוצט אויס די ליבשאפט כדי צו [לא ברור]. אפילו אז דער טאטע איז אזוי נאנט מיט אים, מיינט דער קינד אז ער קען טון וואס ער וויל, און ער הייבט זיך אן פירן מיט א ווילדקייט, איז דער טאטע דעמאלט [לא ברור]. עס ווערט א ריחוק. דער טאטע דערווייטערט זיך פון אים. און פלוצלינג דער קינד הייבט אן פילן: וואו איז מיין טאטע? און דאס קען ער נישט פארליידן, קען ער נישט פארטראגן, קען ער נישט סובל זיין. איז דער קינד שרייט: „טאטע, טאטע, איך וויל זיין מיט דיר!“ און דער געשריי, דאס איז די אמת העצמות וואס קומט ארויס בגילוי, און דאס איז די תשובה, די יציאת מצרים, דער ארויסגיין פון מצרים, פון מיצרים וגבולים, און דאס הייבט אים אויף, דעם אידן, און דאס נענטערט אים צום אויבערשטן. און דער אלטער רבי גיט צו נאך א מורא׳דיגן ווארט אין דעם, אז
19:24 לפעמים יכול להיות שמלמעלה מרחקים יהודי, עד שמזמנים לו מכשול בעניין של חטא ועוון. הוא מביא בהמשך אפילו עניין של חטא ידוע, שמלמעלה מזמנים ליהודי מכשול כדי שיתעורר אצלו ״ממצרים קראתי לבני״; שהיהודי יצעק לקדוש ברוך הוא: ״אבא, אבא, אני לא רוצה להיות רחוק ממך יותר, אני רוצה להיות קרוב אליך״. חוסר היכולת לשאת את הריחוק, לסבול אותו — הוא שמעורר את יציאת מצרים הגדולה. זו התנועה של תשובה. תשובה היא בושה, שבה הוא יוצא מכל הגלות הפנימית, ״ממצרים קראתי לבני״. [לא ברור] זהו מה שהיה פה בזיך, למשווה הנפש. התשובה היא בושה, ו[לא ברור] את הקדוש ברוך הוא. זה יוצא מכל המדידות וההגבלות, וזו ההכנה האמיתית לגאולה. זו פרשת וארא. מבואר, אני חושב, ביאור עמוק יותר: מה עניינם של ד׳ לשונות של גאולה? זה נמצא בפרשה, שבתחילתה נאמר ״וארא״, ובהמשך נאמר ״וידעתם כי אני ה׳״. נאמרו ד׳ לשונות של גאולה: ״והוצאתי״, ״והצלתי״, ״וגאלתי״, ״ולקחתי״. מה הן ד׳ לשונות של גאולה? הרי אלה ארבע לשונות, ארבעה עניינים. ולכן תיקנו את עניין ארבע הכוסות, כנגד ד׳ לשונות של גאולה. עוד נאמר במדרש ש[לא ברור].
19:24 אז אמאל קען זיין, אז מלמעלה איז מען מרחק א אידן, ביז אז מען מאכט אים א מכשול אין ענין פון א חטא ועוון. ער ברענגט אונטן דעם ענין פון א חטא ידוע אפילו, וואס מלמעלה ברענגט מען צו דעם אידן א מכשול, כדי אז ביי אים זאל נתעורר ווערן דער „ממצרים קראתי לבני“. אז דער איד זאל שרייען צום אויבערשטן: „טאטע, טאטע, איך וויל נישט זיין ווייטער פון דיר, איך וויל זיין נאנט צו דיר.“ דאס נישט קענען פארטראגן, נישט קענען פארליידן, נישט קענען סובל זיין דעם ריחוק — און דאס רופט ארויס די גרויסע יציאת מצרים. דאס איז די תנועה פון תשובה. תשובה איז א בושה, וואס ער גייט ארויס פונעם גאנצן גלות פנימי, „ממצרים קראתי לבני“. [לא ברור] דו, דאס איז מה שהיה פה בזיך, למשווה הנפש. די תשובה איז א בושה, און [לא ברור] דעם אויבערשטן. דאס גייט ארויס פון אלע מדידות והגבלות, און דאס איז די אמת׳ע הכנה לגאולה. דאס איז פרשת וארא. עס איז מבואר, איך ווייס, מער א געשמאקער ביאור: וואס איז דער ענין פון די ד׳ לשונות של גאולה? דאס געפינט זיך אין דער פרשה, אז אנהייב שטייט „וארא“, און נאך שטייט „וידעתם כי אני ה׳“. עס שטייט ד׳ לשונות של גאולה, און די ד׳ לשונות של גאולה זענען „והוצאתי“, „והצלתי“, „וגאלתי“, „ולקחתי“. וואס איז די ד׳ לשונות של גאולה? דאס זענען דאך פיר לשונות, פיר ענינים. דאס איז פארוואס מען האט טאקע געמאכט דעם ענין פון ד׳ כוסות, כנגד די ד׳ לשונות של גאולה. נאך שטייט אין מדרש, אז [לא ברור].
21:18 לשונות של גאולה, יחזקאל. זה מתייחס לד׳ הגלויות. כל העניין של ד׳ לשונות של גאולה — מה עניינו, ומה הקשר שלו לתשובה? הדבר מובא בספרים. השל״ה הקדוש כותב שד׳ לשונות של גאולה הן כנגד ד׳ האמהות: שרה, רבקה, רחל ולאה. כי ידוע שג׳ המצוות הן כנגד ג׳ האבות. ד׳ לשונות של גאולה הן כנגד ד׳ האמהות. השל״ה הקדוש מסביר: הכוס הראשונה קשורה לשרה אמנו, הכוס השנייה קשורה לרבקה, הכוס השלישית לרחל, והכוס הרביעית ללאה. הוא מסביר כיצד כל כוס מבטאת את הקשר לכל אחת מהן. הכוס הראשונה היא קידוש, ״אשר בחר בנו״; זו הייתה שרה אמנו — בחירה, ״אשר בחרת באברם״. הכוס השנייה, סיפור יציאת מצרים, היא עניינה של רבקה: ״מתחיל בגנות ומסיים בשבח״ — עניינם של עשו ויעקב, בניה של רבקה. הכוס השלישית קשורה לרחל. הכוס הזו קשורה לברכת המזון; זהו יוסף, שהיה ״המשביר״ ונתן מזון לישראל. הכוס הרביעית היא לאה, וממנה יוצא עניין הלל הגדול, ״הפעם אודה את ה׳״. זה קשור ליהודה ולדוד המלך, למשה רבינו, לעניין של ״הפעם אודה את ה׳״, לעניין של הלל, הודאה ושבח. כך מביא השל״ה הקדוש. ספר אחר, מתלמידי הבעל שם טוב, של בעל דיטשבער[?], אומר — בספר [לא ברור] הוא מביא שארבע הכוסות הן כנגד ד׳ רגלי המרכבה: אברהם, יצחק, יעקב ודוד. והוא מפרש כיצד זה קשור לארבעת
21:18 לשונות של גאולה, יחזקאל. דאס גייט אויף די ד' גלויות. דער גאנצער ענין פון ד' לשונות של גאולה — וואס איז דער ענין פון ד' לשונות של גאולה, און וואס איז דער קשר צו תשובה? דאס ברענגט זיך טאקע אין ספרים. דער של"ה הקדוש שרייבט, אז די ד' לשונות של גאולה זענען כנגד די ד' אמהות: שרה, רבקה, רחל ולאה. כי ידוע, די ג' מצות זענען כנגד די ג' אבות. די ד' לשונות של גאולה זענען כנגד די ד' אמהות. דער של"ה הקדוש איז מסביר: דער ערשטער כוס איז קשור מיט שרה אמנו, דער צווייטער כוס איז קשור מיט רבקה, דער דריטער כוס מיט רחל, און דער פערטער כוס מיט לאה. ער גיט צו פארשטיין ווי אזוי יעדער כוס ברענגט ארויס דעם קשר צו יעדער איינע פון זיי. דער ערשטער כוס איז קידוש, „אשר בחר בנו“; דאס איז געווען שרה אמנו — בחירה, „אשר בחרת באברם“. דער צווייטער כוס, סיפור יציאת מצרים, איז דער ענין פון רבקה: „מתחיל בגנות ומסיים בשבח“ — דער ענין פון עשו און יעקב, די קינדער פון רבקה. דער דריטער כוס, דאס איז קשור מיט רחל. דער כוס איז קשור מיט ברכת המזון; דאס איז יוסף, וואס איז געווען „המשביר“ און האט געגעבן דעם מזון פאר ישראל. דער פערטער כוס איז לאה, און פון איר קומט ארויס דער ענין פון הלל הגדול, „הפעם אודה את ה׳“. דאס איז מיט יהודה און דוד המלך, משה רבינו, דער ענין פון „הפעם אודה את ה׳“, דער ענין פון הלל, הודאה ושבח. אזוי ברענגט דער של"ה הקדוש. אן אנדער ספר פון תלמידי הבעל שם טוב, פון בעל דיטשבער, זאגט, אין ספר [לא ברור], ברענגט ער די ד' כוסות, אז דאס איז כנגד די ד' רגלי המרכבה: אברהם, יצחק, יעקב ודוד. און ער טייטשט אויס ווי אזוי דאס איז קשור מיט די
23:01 העניינים. אבל מה עניין התשובה כאן? כשאנחנו אומרים שפרשת וארא קשורה לגאולה, הדבר קשור לעבודת התשובה. וכשאנחנו מביאים את ״אין ישראל נגאלין אלא בתשובה״, יוצא שד׳ לשונות של גאולה הן ארבע מדרגות בעבודת התשובה. כך מבאר אדמו״ר הזקן, בעל ההילולא של כ״ד טבת, במאמר. זהו המאמר ״מה טובו״ בלקוטי תורה, ושם אדמו״ר הזקן מדבר על ארבע דרגות בתשובה. הדבר מרומז בפסוק: ״סור מרע ועשה טוב, בקש שלום ורדפהו״. אלה ארבעה עניינים. וארבעת העניינים האלה הם ארבעת הדברים שנאמרו בפסוקים: ״והוצאתי, והצלתי, וגאלתי, ולקחתי״. התשובה הראשונה היא סור מרע. סור מרע כפשוטו: צריך להתרחק מן הרע. לא מדובר רק בעבירות ממש. בוודאי צריך לעשות תשובה על עבירות, אבל כאן מדובר על רע בכלל, אפילו על דברים המותרים. זהו עניינו של סור מרע. התשובה של סור מרע היא תשובה מיראה: יהודי צריך שתהיה לו יראה, יראת שמים וקבלת עול מלכות שמים, ומכוחן הוא מתרחק מן הרע שלו, מן הרע של היצר הרע, מן הרע שבנפש, ואפילו מדברים המותרים שאינם לצורך לשם שמים. היכן זה נאמר בפסוק? מהי לשון הגאולה הראשונה? ״והוצאתי אתכם מתחת סבלות מצרים״. ״והוצאתי אתכם מתחת סבלות מצרים״ — זהו סור מרע. סבלות — אחד
23:01 ד' ענינים. אבער וואס איז דער ענין פון תשובה דא? ווען מיר זאגן אז די פרשת וארא איז קשור צו גאולה, איז דאס קשור מיט עבודה פון תשובה. און ווען מיר ברענגען דעם „אין ישראל נגאלין אלא בתשובה“, קומט אויס אז די ד' לשונות של גאולה זענען פיר מדריגות אין עבודה פון תשובה. דאס פירט דער אלטער רבי, דער בעל ההילולא פון כ״ד טבת, אין א מאמר. דאס איז דער מאמר „מה טובו“ אין לקוטי תורה, און דארט רעדט דער אלטער רבי וועגן פיר דרגות אין תשובה. דאס איז מרומז אין דעם פסוק: „סור מרע ועשה טוב, בקש שלום ורדפהו“. דאס זענען פיר ענינים. און די פיר ענינים זענען די פיר זאכן וואס שטייען אין די פסוקים: „והוצאתי, והצלתי, וגאלתי, ולקחתי“. די ערשטע תשובה איז סור מרע. סור מרע בפשטות, מען דארף זיך אוועקדרייען פון דעם רע. דאס איז נישט נאר פון עבירות ממש. אוודאי, תשובה דארף זיין אויף ענינים פון עבירות, אבער דא רעדט מען פון רע בכלל, אפילו פון דברים המותרים. דאס איז דער ענין פון סור מרע. די תשובה פון סור מרע, דאס איז די תשובה מיראה, וואס א איד דארף מורא האבן, יראת שמים און קבלת עול מלכות שמים, וואס מצד דעם גייט ער אוועק פון זיין רע, פון דעם רע פון דעם יצר הרע, פון דעם רע שבנפש, און אפילו פון דברים המותרים וואס זענען נישט לצורך לשם שמים. וואו שטייט עס אין פסוק? וואס איז דער ערשטער לשון הגאולה? „והוצאתי אתכם מתחת סבלות מצרים“. „והוצאתי אתכם מתחת סבלות מצרים“. דאס איז סור מרע. סבלות — איינע
24:45 הפירושים של ״סבלות״ הוא משקל, דבר ששוקל, משא. דבר חי הוא הרי בבחינת ״החי נושא את עצמו״; הוא קל. אבל דבר שאין בו חיות, יש לו משקל רב, הוא כבד. כשיהודי לומד תורה ומקיים מצוות בחיות, כשהדבר חי אצלו, זה קל. כשהוא מאבד את החיות, כשהדבר חסר חיות, הוא מת, הוא משא. ״מצוות עשה״ — משא. וזהו הרע, ״סבלות מצרים״. יהודי, מסכן, מקיים תורה ומצוות; אבל הוא מוכרח ללכת לישיבה, הוא מוכרח ללמוד תורה, והכול מכביד, הכול סבלות, הכול קשה. זה בלי חיות, בלי טעם; זו תורה ומצוות מתות. ״והוצאתי אתכם מתחת סבלות מצרים״ — זה הדבר הראשון, סור מרע, לצאת מעול המשא. להתחיל בקבלת עול מלכות שמים — זו התנועה הראשונה של תשובה: ״והוצאתי״. אחר כך באה התשובה השנייה, עשה טוב. עשה טוב אינו רק לקיים את השולחן ערוך ולקיים אותו בחיות, אלא פירוש ״עשה טוב״, כך מפרש אדמו״ר הזקן, הוא עבודה של ״יצא מרגילותו״. עשה טוב פירושו: יהודי אוהב ללמוד, והוא לומד יותר מכפי שהוא מחויב על פי דין. זה מה שאדמו״ר הזקן מביא
24:45 פון די טייטשן פון סבלות איז, דער טייטש איז אז עס איז א וואג. דאס איז א זאך וואס וועגט. סובל. א לעבעדיגע זאך איז דאך „החי נושא את עצמו“; עס איז א גרינגע זאך. אבער א זאך וואס האט נישט קיין לעבעדיקייט, דאס האט א גרויסע וואג, איז שווער. בשעת א איד לערנט תורה און טוט מצוות מיט חיות, לעבט דאס, איז דאס גרינג. בשעת ס׳פארלירט דעם חיות, איז דאס אן א חיות, איז דאס טויט, איז דאס א משא. „מצוות עשה“ — א משא. און דאס איז דער רע, דאס „סבלות מצרים“. ער, נעבעך, א איד, ער, נעבעך, מקיים תורה ומצוות; ער מוז אבער גיין אין ישיבה, ער מוז אבער לערנען תורה, אבער אלץ וועגט, אלץ איז סבלות, אלץ איז שווער. ס׳איז אן א חיות, אן א געשמאק; ס׳איז א טויטע תורה ומצוות. „והוצאתי אתכם מתחת סבלות מצרים“ — דאס איז די ערשטע זאך, סור מרע, אוועק פון דעם עול המשא. אנהייבן מיט קבלת עול מלכות שמים — דאס איז די ערשטע תנועה פון תשובה: והוצאתי. דערנאך קומט די צווייטע תשובה, דאס איז עשה טוב. עשה טוב איז נישט נאר מקיים זיין דעם שולחן ערוך און מקיים זיין מיט א חיות, נאר דער טייטש „עשה טוב“ איז דאס, דער אלטער רבי טייטשט, זיין אן עבודה וואס איז „יצא מרגילותו“. עשה טוב איז: א איד האט ליב צו לערנען, און ער לערנט מער ווי וואס ס׳איז מחויב על פי דין. דאס איז וואס דער אלטער רבי ברענגט
26:15 בתניא, בפרק ט״ו, מדובר על ״עובד אלקים״ — על מי ששונה פרקו מאה פעמים, ועל מי ששונה פרקו מאה פעמים ואחת. כשזה מגיע ללימוד, הוא לומד מאה פעמים ואחת. בעבודת השם, הוא עושה יותר מרגילותו. בשביל זה כבר דרושה אהבה; לא די בעניין היראה. יראה יכולה להביא להימנעות ממעשה שלילי, אבל כדי להתאמץ יותר מרגילותו צריך שתהיה אהבה לקב״ה. כשיש אהבה לקב״ה, היהודי רוצה לעבוד את הקב״ה עוד יותר ממה שהוא מחויב על פי ההלכה. זו המדרגה השנייה בתשובה. על כך נאמר ״והצלתי״. מה פירוש ״והצלתי״? ״והצלתי״ הוא מלשון צל. אחד העניינים שבצל הוא מקיף: הצל מקיף את האדם. אור מקיף הוא שיוצר צל. זה מורה שכאן מדובר כבר בעניין נעלה יותר. כי כשיש אהבת השם, הרי זה, כפי שאומרים, כמו סוכה. סוכה מקיפה את האדם, כמו חיבוק. יש כאן אהבה, יש חיבה. הרה״ק מברדיטשוב מפרש את עניין הסוכה, שיש בה ג׳ טפחים: כמו אדם שמחבק — יש הגוף, ויש היד, ואחר כך כף היד. אלו הם ג׳ הטפחים. זהו עניינו האמיתי של חיבוק, כפי שנאמר בפסוק: ״שמאלו תחת לראשי וימינו תחבקני״. הקב״ה מקיף את היהודי באהבה גדולה, וזו
26:15 אין תניא, אין פרק ט״ו, „עובד אלקים“ — איינער וואס לערנט זיין פרק מאה פעמים, און איינער וואס לערנט זיין פרק מאה פעמים ואחת. אז ס׳קומט צום לערנען, לערנט ער מאה פעמים ואחת. אז ס׳קומט צו עבודת השם, לערנט ער יותר מרגילותו. אויף דעם דארף מען שוין אהבה. ס׳איז נישט גענוג דער ענין פון יראה. אפצומיידן א מעשה שלילי, אבער זיך אנשטרענגען אויף יותר מרגילותו, אויף דעם דארף מען האבן אהבה צום אויבערשטן. בשעת ס׳איז דא אהבה צום אויבערשטן, איז דער איד וויל דינען דעם אויבערשטן נאך מער ווי וואס ס׳מוז על פי הלכה. דאס איז די צווייטע מדרגה אין תשובה. אויף דעם שטייט „והצלתי“. וואס איז דער טייטש „והצלתי“? „והצלתי“ איז דאך מלשון צל. איינע פון די ענינים פון צל, דאס איז אן ענין פון מקיף; צל נעמט ארום. ס׳איז אן אור מקיף וואס מאכט א צל. דאס באווייזט, דאס איז שוין א העכערער ענין. ווייל ווען ס׳איז דא אהבת השם, איז דער אלטער ווארט, דאס איז ווי די סוכה. סוכה איז דאך אן ענין וואס נעמט ארום דעם מענטשן, א חיבוק. יא, ס׳איז דא אהבה, ס׳איז פאראן א ליבשאפט. דער הייליגער בארדיטשעווער טייטשט, אז דער ענין פון סוכה איז, אז ס׳איז דא ג׳ טפחים. דאס איז אזוי ווי א מענטש וואס איז מחבק: ס׳איז פאראן דער גוף, און ס׳איז פאראן די האנט, און דערנאך איז פאראן דער כף היד. דאס איז די ג׳ טפחים. דאס איז דער אמת׳ער ענין פון א חיבוק, וואס ער זאגט אין פסוק, יא, „שמאלו תחת לראשי וימינו תחבקני“. דער אויבערשטער נעמט ארום דעם אידן מיט א אהבה גדולה, און דאס איז
27:45 האהבה של ״עשה טוב״, שבה יהודי עובד את הקב״ה באופן של יותר מרגילותו. וזו המדרגה השנייה בתשובה, תשובה מאהבה. אחר כך באה המדרגה השלישית, שהיא עניין ״בקש שלום״. ״בקש שלום״ הוא עניין לימוד התורה. לימוד התורה נעלה הן מאהבת השם והן מיראת השם. ההתקשרות שבה יהודי מתחבר לקב״ה על ידי לימוד התורה היא שלום. שלום פירושו שנוצרת אחדות, שנעשים לדבר אחד ויחיד. ״שכל התורה כולה לא ניתנה אלא לעשות שלום בעולם״. בלימוד התורה יש אחדות של יהודי עם הקב״ה כדבר אחד ויחיד. כפי שמבואר בחסידות, אדמו״ר הזקן מסביר: ״סור מרע ועשה טוב״ הם קיום המצוות. יש קיום המצוות בדרך של ״סור מרע״, ביראה, ויש קיום המצוות בדרך של ״עשה טוב״, באהבה. ב״סור מרע ועשה טוב״, בקיום המצוות, האדם הוא כעבד העובד את הקב״ה, את המלך — עבד המלך. אבל בלימוד התורה, כלשון ״מאן מלכי? רבנן״, הוא נעשה המלך עצמו. בלימוד התורה הוא אינו רק עבד העובד את אדונו. בלימוד התורה נעשה היהודי מאוחד כל כך עם הקב״ה, עד שהוא והקב״ה נעשים כביכול דבר אחד ממש. זו אחדות, כפי שמבואר בחסידות וכפי שאדמו״ר הזקן מדבר על כך בליקוטי תורה כמה פעמים. וזהו ה״יחוד נפלא״ שאדמו״ר הזקן מביא בפרק ה׳: ״יחוד נפלא שאין יחוד כמוהו ולא כערכו נמצא כלל בגשמיות״, לאחדים
27:45 די אהבה פון עשה טוב, וואס א איד דינט דעם אויבערשטן באופן פון יותר מרגילותו. און דאס איז די צווייטע מדרגה אין תשובה, תשובה מאהבה. דערנאך גייט די דריטע מדרגה, וואס דאס איז דער ענין פון „בקש שלום“. „בקש שלום“ — דאס איז דער ענין פון לימוד התורה. לימוד התורה איז העכער, סיי פון אהבת השם, סיי פון יראת השם. די התקשרות וואס א איד פארבינדט זיך צום אויבערשטן דורך לימוד התורה — יא, שלום. שלום דאס איז אז ס׳ווערט אן אחדות, ס׳ווערט איין און איינציקע זאך. „שכל התורה כולה לא ניתנה אלא לעשות שלום בעולם.“ אין לימוד התורה איז אחדות פון א איד מיטן אויבערשטן ווי איין און איינציקע זאך. ווי ס׳רעדט דער רבי אין חסידות, דער אלטער רבי מבאר: „סור מרע ועשה טוב“, דאס איז קיום המצוות. ס׳איז דא קיום המצוות מיט די סור מרע, יראה, און ס׳איז דא קיום המצוות מיט די עשה טוב, אהבה. איז „סור מרע ועשה טוב“, מצוות, איז דאס ווי עבדים וואס דינען דעם אויבערשטן, דעם מלך — עבד מלך. אבער אין לימוד התורה איז, בלשון „מאן מלכי? רבנן“, ער ווערט דער מלך אליין. אין לימוד התורה איז ער נישט נאר ווי אן עבד וואס דינט דעם אדון. אין לימוד התורה ווערט א איד אזוי איין זאך, אזוי מיוחד, אזוי איינציג מיט דעם אויבערשטן, אז ער מיטן אויבערשטן ווערט כביכול איין זאך ממש. דאס איז אחדות, ווי ס׳רעדט דער רבי אין חסידות, און דער אלטער רבי רעדט אין ליקוטי תורה כמה פעמים. און דער „יחוד נפלא“, ווי דער אלטער רבי ברענגט אין פרק ה׳: „יחוד נפלא שאין יחוד כמוהו ולא כערכו נמצא כלל בגשמיות“, להחודים
29:19 ומיוחדים ממש מכל צד ופינה. היחוד הנפלא האמיתי נמצא כשיהודי לומד תורה. ואדמו״ר הזקן מסביר את ״מאן מלכי? רבנן״: כשהחכמים אומרים ״אומר פלוני״, הרי זה כאילו המלך עצמו אומר זאת, כי כביכול זהו דבר השם — ״שכינה מדברת מתוך גרונו״, ״המשנה מדברת מתוך פיו״, כפי שנאמר על הבית יוסף. כך הוא נעשה המלך עצמו. זו האחדות הגדולה ביותר. זהו עניין ״בקש שלום״. זו המדרגה השלישית בתשובה. על כך הוא אומר ״וגאלתי״. ״וגאלתי״ — גאולה. ״אין לך בן חורין אלא מי שעוסק בתורה״. עניינה האמיתי של גאולה הוא לצאת מכל המדידות וההגבלות, מכל הגלות ומכל הצמצומים. והוא נגאל כשיהודי לומד תורה; זהו בן החורין האמיתי, זהו ״בקש שלום״. אבל יש מדרגה רביעית. המדרגה הרביעית היא ״ורדפהו״. בלימוד התורה עצמו יש שתי מדרגות. יש לימוד התורה של ״בקש שלום״, החיפוש והבקשה; ויש ״ורדפהו״, הרדיפה. זהו כשאדם נעשה קשור כל כך לקב״ה, עד שמתקיים בו ״ורדפהו״: הוא רץ, נעשה ״רץ למצוה״, ומתאחד, נקשר ושקוע בכך לגמרי. ובכלל, הדבר קיים בתורה עצמה, שבה יש שני עניינים: יש התורה שהתלבשה בדברים גשמיים, ובכלל זה נגלה דתורה, גוף התורה; ויש הנשמה שלה, פנימיות התורה. ובנגלה דתורה
29:19 ומיוחדים ממש מכל צד ופינה. דער אמת׳ער יחוד נפלא, דאס געפינט זיך ווען א איד לערנט תורה. און דער אלטער רבי מבאר „מאן מלכי? רבנן“: ס׳איז ווי דער מלך וואס, וואס די חכמים זאגן „אומר פלוני“, איז דאס ווי דער מלך אליין, כי כביכול דער אויבערשטער — איז דבר השם, „שכינה מדברת מתוך גרונו“, „המשנה מדברת מתוך פיו“, ווי ס׳שטייט פון בית יוסף. דאס איז אז ער ווערט דער מלך אליין. דאס איז די גרעסטע אחדות. דאס איז דער ענין פון „בקש שלום“. דאס איז די דריטע מדרגה אין תשובה. אויף דעם זאגט ער „וגאלתי“. „וגאלתי“ — גאולה. „אין לך בן חורין אלא מי שעוסק בתורה“. דער אמת׳ער ענין פון א גאולה, אז ער גייט ארויס פון די גאנצע מדידות והגבלות, פון דעם גאנצן גלות, פון די אלע צמצומים. און ער ווערט נגאל — דאס איז בשעת א איד לערנט תורה, דאס איז דער אמת׳ער בן חורין, דאס איז דער „בקש שלום“. אבער ס׳איז דא א פערטע מדרגה. די פערטע מדרגה איז „ורדפהו“. אין לימוד התורה איז דאך דא צוויי מדרגות. ס׳איז דא לימוד התורה פון „בקש שלום“, דער זוך, דער בקש; ס׳איז דא „ורדפהו“, דער רדיפה. דאס איז בשעת ער ווערט אזוי שטארק פארבונדן מיט דעם אויבערשטן, וואס דאס איז אז ס׳איז „ורדפהו“: ער לויפט, ער ווערט רץ למצוה, ווערט אינגאנצן פאראיינציקט, פארבונדן, פארקאכט. וואס בכלל איז דאס פאראן אין תורה גופא, ווי ס׳רעדט זיך אז ס׳איז דא צוויי ענינים אין תורה. ס׳איז דא די תורה וואס איז מתלבש געווארן אין דברים גשמיים, בכלל דער ענין פון נגלה דתורה, גוף התורה; און דערנאך איז פאראן א נשמה פון דעם, פנימיות התורה. איז אין נגלה דתורה
30:57 יש ״בקש שלום״; ״כל התורה כולה לא ניתנה אלא לעשות שלום בעולם״ נאמר בעיקר על נגלה דתורה, על הלכות התורה. שם יש ״בקש שלום״. אבל כשמגיעים לפנימיות התורה, לנשמה דאורייתא, שם יש [לא ברור] של הקב״ה עצמו. בפנימיות התורה נעשית אחדות ממש, דבר אחד ויחיד. ואז הוא אומר ״ולקחתי״. ״ולקחתי״ הוא כפי שנאמר: ״אותי אתם לוקחים״. כשיהודי לומד תורה וחש את נותן התורה, כשהוא לומד תורה מתוך קשר גלוי לנותן התורה, אז ״ולקחתי״ — הוא נעשה דבר אחד ויחיד עם הקב״ה עצמו. ועל כך מדבר אדמו״ר הזקן בתניא, בפרק מ״ז, העוסק ביציאת מצרים. בפרק מ״ז בתניא אדמו״ר הזקן מתעכב על ״בכל דור ודור, וכל יום ויום, חייב אדם לראות עצמו כאילו יצא היום ממצרים״. אדמו״ר הזקן מוסיף על דברי המשנה שיהודי צריך לחיות בכל יום ויום בתחושה שהיום הוא יוצא ממצרים. אדמו״ר הזקן מפרש: מהו עניינה של יציאת מצרים? זו אחדות הנשמה עם הקב״ה, [לא ברור], והאחדות הגדולה ביותר היא ב״אותי אתם לוקחים״. כך, כשיהודי לומד תורה ויודע שבתורה נמצא ה״אנכי״, ״אנא נפשי כתבית יהבית״, הקב״ה עצמו, הוא כביכול לוקח את הקב״ה בלימוד התורה. ובזה נמצא ה[לא ברור], זה
30:57 איז בקי שלם, כל התורה כולה לא ניתנה אלא לעשות שלום בעולם. גייט בעיקר אויף נגלה דתורה, הלכות התורה. און דארט איז דא דער בקי שלם. אבער בשעת ס׳קומט צו פנימיות התורה, פנימיות התורה, נשמה דאורייתא, דארט איז [לא ברור] פון דעם אויבערשטן אליין. איז אין פנימיות התורה דאס ווערט אן אחדות ממש, איין און איינציקע זאך. און דאן זאגט ער „ולקחתי“. „ולקחתי“ איז, ווי ס׳שטייט, „אותי אתם לוקחים“. בשעת אז א איד לערנט תורה, און ער דערהערט דעם נותן התורה, ער לערנט תורה מיט דעם קשר בגילוי צו דעם נותן התורה, איז „ולקחתי“ — ווערט ער איין און איינציקע זאך מיט דעם אויבערשטן אליין. און דאס איז, דער אלטער רבי רעדט אין תניא, פרק מ״ז, וואו ער רעדט דאך וועגן יציאת מצרים. פרק מ״ז אין תניא, דער אלטער רבי שטעלט זיך אויף „בכל דור ודור, וכל יום ויום, חייב אדם לראות עצמו כאילו יצא היום ממצרים“. דער אלטער רבי גיט צו אויף דער משנה, אז א איד דארף לעבן בכל יום ויום, היינט גייט ער ארויס פון מצרים. טייטשט דער אלטער רבי, וואס איז דער ענין פון יציאת מצרים? דאס איז אחדות הנשמה מיט דעם אויבערשטן, [לא ברור], און די גרעסטע אחדות איז אין דעם „אותי אתם לוקחים“. אזוי בשעת אז א איד לערנט תורה, און ער ווייסט אז אין תורה געפינט זיך דער „אנכי“, „אנא נפשי כתבית יהבית“, דער אויבערשטער אליין, און ער נעמט דעם אויבערשטן כביכול מיט דעם לימוד התורה. און דערין איז דער [לא ברור], דאס
32:22 זו הדרגה הראשונה בתשובה. זהו ״ולקחתי״ — להיות דבר אחד ויחיד עם הקב״ה. וארבע לשונות הגאולה הן ארבע מדרגות בעבודת התשובה, שבהן יהודי נעשה קרוב יותר ויותר, ועולה גבוה יותר ויותר. ידוע מה שמובא על הבעל שם טוב הקדוש — כך מספר אדמו״ר הריי״צ, והרבי מספר זאת בשיחות — שבזמנו של הבעל שם טוב עדיין לא היה השם ״חסידים״. היום אומרים חסידים, חסידות, חסידים, אבל השם ״חסידים״ לא היה אז. כשהבעל שם טוב ייסד את החסידות, לא קראו להם חסידים; עדיין לא היה להם שם. אדמו״ר הריי״צ מביא שהבעל שם טוב אמר שרצה לקרוא לחסידים ״בעלי תשובה״. כפי שדיברנו, עניינה האמיתי של החסידות היה בעיקר עניין התשובה, התשובה האמיתית, התשובה של ״והרוח תשוב״. את העניין הזה גילה אדמו״ר הזקן. וזו זכותו של אדמו״ר הזקן, מה שעשה — ״ריבה בעלי תשובה״: החסידות גילתה את עומק התשובה, את עניינה האמיתי של התשובה. ועל תשובה זו נאמר: ״אין ישראל נגאלין אלא בתשובה״. כשיהודים יוכלו לעשות תשובה אמיתית, תשובה פנימית, לגלות את מהות התשובה בכל המדרגות של ״והוצאתי והצלתי וגאלתי ולקחתי״, נזכה בקרוב ממש לגאולה האמיתית והשלימה על ידי משיח צדקנו. ו[לא ברור] עם הסיפור על ר׳
32:22 איז די ערשטע דרגא אין תשובה. דאס איז דער „ולקחתי“, דאס איין און איינציקע זאך מיט דעם אויבערשטן. און דאס איז די ד׳ לשונות של גאולה, דאס איז פיר מדריגות אין עבודת התשובה, ווי אז א איד ווערט נענטער און נענטער, און העכער און העכער. איז דאך ידוע וואס עס שטייט, אז דער בעל שם טוב הקדוש — אזוי דערציילט דער פריערדיקער רבי, דער רבי דערציילט אין די שיחות — אז דער בעל שם טוב הקדוש, ס׳איז דאך נישט געווען דער נאמען חסידים. היינט זאגט מען חסידים, חסידות, חסידים. אבער דער נאמען חסידים איז נישט געווען. ווען ס׳איז געווען די התייסדות הבעל שם טוב, התייסדות חסידות, האט מען נישט געזאגט חסידים, ס׳איז נאר געווען קיין נאמען. ברענגט דער פריערדיקער רבי, אז דער בעל שם טוב האט געזאגט אז ער האט געוואלט רופן חסידים „בעלי תשובה“. ווי מ׳רעדט, דער אמת׳ער ענין פון חסידות האט בעיקר געווען דעם ענין התשובה, דער אמת׳ער תשובה, דעם ענין התשובה פון „והרוח תשוב“. און אויף דעם ענין האט דער אלטער רבי מגלה געווען. און דאס וואס דער אלטער רבי האט געזאגט, זיין זכות, וואס ער האט געטאן — ריבה בעלי תשובה — וואס חסידות האט מגלה געווען דעם עומק התשובה, דעם אמת׳ן ענין פון תשובה. און אויף דעם תשובה זאגט מען: „אין ישראל נגאלין אלא בתשובה“. בשעת אידן וועלן קענען טאן תשובה אין דעם אמת׳ן תשובה, די פנימיות׳דיקע תשובה, דעם מהות התשובה, און אין די אלע דרגות פון „והוצאתי והצלתי וגאלתי ולקחתי“, וועט מען קענען זוכה זיין בקרוב ממש צו דער אמת׳ער גאולה, צו דער גאולה שלימה פון משיח צדקנו. און [לא ברור] מיטן מעשה פון ר׳
33:41 אייזיק מהומיל. אסיים בסיפור שהרבי מספר על ר׳ אייזיק מהומיל. החסיד הגדול ר׳ אייזיק מהומיל היה [לא ברור] בעיר החסידית הומיל שברוסיה. פעם אמר ר׳ אייזיק מהומיל בהתוועדות דבר חידוש גדול: כשמשיח יבוא, הוא יגלה כל יהודי, וכל יהודי יראה מה עשה ומה פעל. ואז אמר: כשמשיח יבוא, הוא ייקח את ר׳ אייזיק. ״אייזיק״, אמר, ״הוא אדם קטן״. לעומת גדולי החסידים, לעומת גדולי תלמידי הבעל שם טוב ותלמידי המגיד ממעזריטש — מי הוא אייזיק? אדם קטן, ״ננס על גבי ענק״. משיח ייקח את ר׳ אייזיק, יניח אותו על כף ידו ויאמר: ״אוי, האדם הקטן הזה התפלל, למד חסידות, פעל בכל כוחותיו ועשה מה שיכול היה. הוא התקשר עם הקב״ה״. וזה בעיקר מה שגילתה החסידות: איך כל יהודי, במדרגתו, בדרכו ובפנימיותו, יכול להתקשר עם הקב״ה, לעשות תשובה ולהגיע לעניינים הראשונים — להתחבר ולהיות דבר אחד עם הקב״ה. ושנזכה שיתקיים מה שכתוב בפרשה, ״וידעתם כי אני ה׳״, ״והוצאתי והצלתי וגאלתי ולקחתי״, ועד ״והבאתי אתכם אל הארץ״, בגאולה השלימה על ידי משיח צדקנו.
33:41 אייזיק האמילער, און איך מסיים זיין מיט דעם מעשה וואס דער רבי דערציילט פון ר׳ אייזיק האמילער. אז דער חסיד, דער גרויסער חסיד ר׳ אייזיק האמילער, איז געווען [לא ברור], א חסידישע שטאט אין הומיל, אין רוסלאנד. האט ר׳ אייזיק האמילער אמאל געזאגט ביי א פארברענגען, דעם גרויסן חידוש וואס האט ער געזאגט: משיח וועט קומען, וועט משיח יעדן איד אויפדעקן, און יעדער איד זען וואס ער האט געטאן, וואס ער האט גע׳פועל׳ט. און האט געזאגט אז איך — האט ער געזאגט — אז משיח וועט קומען, וועט ער נעמען ר׳ אייזיק. אייזיק, האט ער געזאגט, א קליין מענטשעלע. לגבי די גרעסטע חסידים, לגבי די גרעסטע תלמידי הבעל שם טוב, תלמידי המגיד, ווער איז אייזיק? האט ער געזאגט, א קליין מענטשעלע, א ננס על גבי הענק. וועט ער נעמען ר׳ אייזיק, וועט מען נעמען, וועט לייגן משיח, וועט ער לייגן אויף אן האנט, און ער וועט זאגן: אוי, דער קליינער מענטשעלע, ער האט געדאווענט, ער האט געלערנט חסידות, ער האט געטאן אין אלע כוחות, האט געטאן וואס ער האט געטאן, וואס ער האט געקענט. ער האט זיך פארבונדן מיט דעם אויבערשטן. און דאס האט בעיקר, דאס האט מגלה געווען דעם ענין חסידות: ווי יעדער איד אין זיין מדריגה, אין זיין אופן, אין זיין פנימיות, קען זיך מקשר זיין מיט דעם אויבערשטן, קען תשובה טאן, און קען צוקומען צו די ערשטע ענינים, צו זיך פארבינדן און ווערן איין זאך מיט דעם אויבערשטן. און מ׳זאל קענען זוכה זיין, צו מקוים ווערן, ס׳שטייט אין דער פרשה, „וידעתם כי אני ה׳“, „והוצאתי והצלתי וגאלתי ולקחתי“, ביז „והבאתי אתכם אל הארץ“, אין דער גאולה שלימה מיט משיח צדקנו.